مەن — 4-كۋرس ستۋدەنتىمىن. ءبىتىرۋشى كۋرس بولعاندىقتان، تاجىريبەدەن ءوتۋ ءۇشىن وسى الماتى قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىنە باردىم. ماعان 8 - 11 سىنىپ اراسىنداعى وقۋشىلارعا قازاق ءتىلى جانە ادەبيەت پانىنەن ساباق بەرۋ مىندەتى  جۇكتەلدى. العاشقى كۇننەن-اق وقۋشىلاردىڭ ساباققا بەي-جاي قارايتىنىن، ءتىپتى بۇرىنعىداي باعاڭدى تومەندەتەمىن، اتا-اناڭا شاعىمدانامىن دەسەم دە، ولاردىڭ اسا قورقا قويمايتىنىن ءتۇسىندىم. ەڭ سوراقىسى — ءوزىم ساباق بەرىپ جۇرگەن وقۋشىمنىڭ موينىنان «زاسوستىڭ» بەلگىسىن بايقاعانىم.  ونى ءتىپتى اشىپ، كورسەتىپ جۇرۋگە ۇيالىپ، ارلانىپ تۇرعان بالا دا جوق. ال مەنىڭ كورگەنىم مەكتەپتەگى ءتۇرلى سۇمدىقتاردىڭ تەك بەرگى جاعى عانا بولىپ شىقتى.

بىردە اۋرۋحانادا مەدبيكە بولىپ جۇمىس ىستەيتىن قۇربىم مەكتەپتەگى وقۋشى قىزدىڭ وقيعاسىن ايتىپ بەردى.

     اۋرۋحاناداعى تۇنگى اۋىسىمداعى كەزەكشىلىك كەزىندە ەسىنەن تانىپ، قۇلاپ قالعان 15 جاستاعى وقۋشى قىزدى الىپ كەلدى. بىرنەشە ۋاقىت بۇرىن جۇرەگى اينىعان ەكەن. اناسى تاماقتان ۋلانعان شىعار دەپ توپشىلادى. ءبىز دە سولاي ويلاعانبىز. ءبىراق ناقتى دياگنوز قويۋ ءۇشىن تەكسەرۋ كەرەك. ساراپتاما جۇمىستارىنىڭ باسى قاسىندا ءجۇردىم. ناتيجەسى — 15 جاستاعى قىزدىڭ اياعى اۋىر. سونداي-اق ونىڭ ۋكسۋس ىشكەنى انىقتالدى. وقۋشى ەسىن جيناعاننان كەيىن وعان اياعىنىڭ اۋىر ەكەنىن ايتتىم. ول بۇل ءسوزدى ەستىگەننەن كەيىن بىردەن «اناما ايتىپ قويمادىڭىز با؟»، - دەدى. "ازىرگە ايتىپ ۇلگەرمەدىم" - دەدىم. . الگى قىز بولسا جالىنىپ، اياعىما جالبارىنا باستادى. ولەردەگى ءسوزىن ايتتى. اناسىنا ايتپاۋىمدى ءوتىنىپ سۇرادى. ويلاندىم... ءبىرازدان سوڭ وعان «ماعان بولعان جايتتىڭ بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ايتىپ بەرسەڭ، قولدان كەلگەنشە كومەكتەسەم»، دەدىم. مەن مۇنداي جايتتى باستان وتكەرگەن جالعىز قىز ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىم. سول سەبەپتى وقيعانىڭ ءمان-جايىن ءبىلىپ، الدىن الۋ شارالارىن جاساعىم كەلدى.

مەدبيكە: بۇل جاعداي قالاي ورىن الدى؟

15 جاستاعى قىز: مەكتەپتە قىز-جىگىت بولىپ جۇرەتىن جۇپتار بولادى. ولار جوعارعى سىنىپتاردىڭ دا، تومەنگى سىنىپتاردىڭ دا اراسىندا كوپ. جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋ جۇپتاردىڭ اراسىندا داعدىعا اينالىپ كەتكەن. ءبىز مەكتەپتەگى ۇلكەن ءۇزىلىس بولعان كەزدە ارنايى كيىم اۋىستىراتىن بولمەنىڭ الدىنا جۇپتار جينالا باستايمىز. سول جەردە ءار جۇپ ءوز كەزەكتەرىن كۇتىپ تۇرادى.

مەدبيكە:  مەكتەپتە ءمۇعالىم نەمەسە باسقا ادامداردىڭ كورىپ قويادى دەپ قورىقپادىڭدار ما؟

15 جاستاعى قىز: جوق، مۇنىڭ ءبارى الدىن-الا ويلاستىرىپ قويىلعان. سەبەبى، ىشكە كىرگەندەردى سىرتتا كەزەك كۇتىپ تۇرعان جۇپتار قاراۋىلداپ تۇرادى.

مەدبيكە: ال سىركە سۋىن نە ءۇشىن ءىشتىڭ؟

15 جاستاعى قىز:  ءبىز بالا كوتەرىپ قويۋدان قورىقتىق. سودان كەيىن ۇلكەن سىنىپتىڭ وقۋشىلارى «سىركە سۋىن ءىشۋ كەرەك، سولاي عانا بالا كوتەرۋدەن قورعانا الاسىڭدار»، - دەدى.

سۇمدىق جايتتىڭ باس-اياعى وسى. ول سول كۇنى 15 جاستاعى قىزدىڭ اناسىنا قىزىنىڭ اياعى اۋىر ەكەنىن ايتتى. اناسىنىڭ بۇل وقيعانى قالاي قابىلداعانى بەلگىلى. 15 جاستاعى قىزدىڭ كەيىنگى تاعدىرى ماعان بەيمالىم. ول اناسىنىڭ ايتۋىمەن ابورت جاساتقان شىعار دەپ ويلادىم.

جاعا ۇستاتار وقيعا الماتى قالاسىنداعى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە ورىن العان. بۇل ءبىز ەستىگەن ءبىر عانا قىزدىڭ باسىنان وتكەن سۇمدىق، ال ءبىز ەستەمەگەن  ماسقارالاردى جاسىرىپ قالىپ جاتقاندار قانشا؟

رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، وتكەن جىلى ەلىمىزدە 15-18 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالاردىڭ جۇكتىلىگى 3443-كە جەتكەن. بويجەتكەندەر اراسىنداعى ەرتە جۇكتىلىكتىڭ ناتيجەسى 70% ابورت جاساتۋمەن، 15% تۇسىكپەن اياقتالعان.  تەك 15%-ى عانا بوسانۋعا بەل بايلايدى ەكەن. ال سول ابورت پەن تۇسىكتىڭ اسەرىنەن ەلىمىزدە قانشاما قىز بالانىڭ انا اتانۋ مۇمكىندىگىنىڭ قۇلدىراعانىن ەلەستەتە بەرىڭىز.

بالانىڭ كۇناسى – ۇلكەندەردىڭ كىناسى

قوعامدا مۇنداي دەرتتىڭ كوبەيۋۋىنە كىنالىنى تەك ءبىر تاراپتان عانا ىزدەۋ دۇرىس ەمەس. دەگەنمەن، ەندى ءوسىپ كەلە جاتقان ءجاسوسپىرىمنىڭ بولاشاعىنا جاۋاپتىلار بۇل جاعدايعا نەلىكتەن بەي جاي قارايدى؟

بۇل ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

بالانىڭ بولاشاعىنا جاۋاپتى – اتا-انا. اتا-انا بالانىڭ جاعدايىن تەك ماتەريالىق تۇرعىدا عانا قامتاماسىز ەتىپ قويماي، تاربيە مەن بىلىمگە كەلگەندە دە ءبىرتالاي مىندەتتەرى بار ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون.

بىرىنشىدەن، بالا تاربيەسىن قوعامنىڭ، قورشاعان ورتانىڭ اسەرىنە سالماۋ كەرەك. بالاڭىزدىڭ كىمدەرمەن ارالاساتىندىعىن، دوستارى كىم ەكەندىگىن، سىرتقا شىعىپ بارا جاتقاندا قايدا، كىممەن بارا جاتقاندىعىن قاداعالاپ،  جالپى ارالاسىپ جۇرگەن ورتاسىن قاداعالاعان ءجون.

ەكىنشىدەن، بالاڭىزدى قولداعى ۇيالى تەلەفوننىڭ تاربيەسىنە قالدىرماڭىز! بالاڭىز كىممەن سويلەسەدى، قانداي ۆيدەولار، قانداي كينولار كورەدى قاتاڭ قاداعالاڭىز. مەكتەپتەگى مۇعالىمدەرىمەن ۇنەمى بايلانىستا بولىڭىز. سونداي-اق، بالاڭىزدىڭ بوس ۋاقىتى بولماسىن. قابىلەتىن بايقاڭىز، كەيىن سوعان قاراپ ۇيىرمەلەرگە بەرىڭىز. ءبىراق قوسىمشا ساباقتاردى تاڭداۋ بارىسىندا بالاڭىزدىڭ دا پىكىرىنە قۇلاق اسقان ءجون.

ۇشىنشىدەن، بالاڭىزدىڭ باسقالاردىڭ ەمەس وتباسىنىڭ جانىندا كوبىرەك ۋاقىت بولۋىنە مۇمكىندىك جاساڭىز. ويىن اشىق ايتا الاتىنداي ەمىن-ەركىن بايلانىس ورناتىڭىز. وتباسىلىق مەرەكەلەر، وتباسىلىق جيىندار ۇيىمداستىرىپ وتىرساڭىز دا ارتىق بولمايدى.

 سونىمەن قاتار، بالا بولاشاعىنا جاۋاپتىلاردىڭ ءبىرى مەكتەپ بولعاندىقتان، مەكتەپتەگى بالا تاربيەسىنە قاتىستى بىرنەشە قاعيدالارعا قاتال ءتارتىپتى ورناتۋ كەرەك. ماسەلەن، مەكتەپ فورماسىنا بايلانىستى، قىزداردىڭ قىسقا ەتەك كيۋى مەن ساندەنىپ كەلۋى سەكىلدى تاعى باسقا جاعدايلار. سونداي-اق، مەكتەپتەگى ارنايى وتىلەتىن ۇلدار جينالىسى مەن قىزدار جينالىسى جانە تاربيە ساعاتتارىنىڭ ساعاتىن كوبەيتىپ، ارنايى مامانداردى شاقىرۋ ارقىلى وقۋشىلاردىڭ ورەسىنە جەتكىزەرلىكتەي تۇسىنىك جۇرگىزۋ قاجەت.