Sońǵy kezderi Reseı men Ýkraına arasyndaǵy shıelenistiń, ásirese, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń Ýkraına quramyndaǵy Qyrym avtonomıalyq respýblıkasyn Reseı Federasıasyna qosý týraly zańǵa qol qoıyp, Qyrymdy aneksıalaý qujatynyń bir-aq kúnde bekitilýi otandastarymyzdy, sonyń ishinde, eli men jerin, onyń táýelsizdigin súıetin, boıynda namysy bar kez-kelgen azamatty barynsha alańdatqany anyq ári jalǵasty alańdatý ústinde. Buqaralyq aqparat quraldarynda elimizdiń ulttyq qaýipsizdigine, sonyń ishinde soltústik oblystarǵa, tipti, jalpy elimizge, qala berdi búkil Ortalyq Azıalyq elderge qaýip-qater tóndi dep jar salýlar men boljam jasaýlar kóbeıip ketti. Bunyń bári tek ózimizdiń ishki senimsizdiginen týylǵan bos úreı ǵana.

Meniń oıymsha dál osy Ýkraınanyń taǵdyrynyń bizdiń elde qaıtalanýynyń negizi álsiz, múmkindigi tómen. Sebebi: birinshiden, eki eldiń osy kezdegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıynda zor aıyrmashylyq bar. Ýkraınada biraz ýaqytqa jalǵasqan shıelenister eldiń ekonomıkalyq jáne ishki saıası turaqtylyǵyn qatty álsiretti. Sonyń saldarynan prezıdent Vıktor Ianýkovıch Reseı asty da, bılikke basqa adamdar keldi. Olardyń bılikti tolyqtaı ıgerip, oń-solyn anyqtap alýyna Reseı mursha bermedi. Al bizdegi jaǵdaı basqa, bulardyń birde-biri bizdiń elde joq, sondyqtan syrtqy kúshterdiń áserine bizdiń úkimettiń josparly túrde toıtarys berýine múmkindigi bar.

Ekinshiden, bizdi qorǵaıtyn halyqaralyq kelisimder men sharttar bar. Sonyń biri jáne biregeıi 1994 jyly Býdapeshtte qol qoıylǵan kelisim. Ol kelisim boıynsha AQSH, Anglıa jáne Reseı Qazaqstannyń ıadrosyz el bolýyna oraı, Qazaqstannyń derbestigine, ıelik quqyǵyna jáne qazirgi shekarasyna qurmet etetindikterin, qarýly kúshpen aýmaqtyq tutastyǵyna, saıası derbestigine qaýip tóndirmeıtindikterin qujat arqyly rastaǵan. Bul kelisimge 1995 jyly Qytaı men Fransıada qol qoıǵan. Demek, Qazaqstannyń qolynda saıası tutastyǵyn qorǵaýdyń  halyqaralyq bekitilgen qujaty bar. Alaıda, ondaı kelisimder Ýkraınada da bolǵan, Qyrymdy qosyp alýda  Reseı birqatar kelisimderdi buzdy. Olardyń arasynda BUU jarǵysy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq keńesi jarǵysy, 1975 jylǵy Helsınkı kelisimi, 1997 jylǵy Ýkraına-Reseı ekijaqty kelisim-sharty, jýyrda merzimi uzartylǵan qujat - Qara teńiz flotyn jalǵa alý jónindegi kelisim bar. Olaı bolsa,   bul halyqaralyq kelisimniń quny bolmaǵany ma? -dep suraq qoıýyńyz múmkin. Árıne, bul kelisim Reseıdiń aldyna kóldeneń tartyldy. Alaıda, Reseı ony teriske shyǵarýdyń jolyn tapty,  tapqan joly: Ýkraınanyń ol kezdegi úkimeti basqa boldy, búgingi úkimetimen kelisim jasaǵan joqpyz-dedi. Al bizde 1991 jyldan beri bir úkimet. Reseıdiń syltaý tabar orny joq. Úkimettiń uzaq otyrýynyń bir paıdasy osy bolar.      Budan basqa da qujattar bar, ony da aıtaıyn.  Onyń biri, 1996 jylydyń sáýirinde Qytaıdyń Shańhaı qalasynda Qazaqstan, Reseı, Qyrǵyzstan, Qytaı jáne Tájikstan elderi arasyndaǵy kelisim. Odan syrt, Qazaqstan men Reseı arasynda 1992 jyly 25 mamyrda qol qoıysqan dostyq, selbestik jáne ózara kómek sharty bar. Bul shart boıynsha eki eldiń aýmaqtyq tutastyǵy men ıelik quqyǵyn ózara saqtaý jáne qurmet etý mindetteri anyq kórsetilgen. Qazaqstan Reseıden basqa, óziniń ulttyq táýelsizdigine kepildik etetin basqa da alpaýyt eldermen ózara kelisimi bar. Mysaly, 1994 jyly aqpanda AQSH-ta qol qoıylǵan "Demokratıalyq seriktestik qarym-qatynastar erejesi"-dep atalatyn kúni búginge deıin eki eldiń negizgi zańdy qujaty bolyp kele jatqan kelisim bar. Munda da AQSH úshin Qazaqstannyń qaýipsizdigi, derbestigi, ıelik quqyǵy men aýmaqtyq tutastyǵy asa mańyzdy, tótenshe keleli másele ekendigi kórsetilgen. Onyń ústine elimiz BUU tanyǵan egemendi el, ári 1996 jyly elimiz BUU boıynsha beıbitshilikti qorǵaý qımylyna qatysý quqyǵyna ıe bolǵan memleket. Osy tektes qujattar men kelisimder elemizdiń táýelsizdiginiń halyqaralyq zańdyq kepili bolmaq.

Úshinshiden, elimiz alpaýyt elderdiń ekonomıkalyq múddeleri toǵysqan aımaq. Elimizde  mol tabıǵı resýrstarynyń qorynyń bolýy  elimiz úshin kóptegen damyǵan elderdiń múddesin toqaılastyryp, syrt kúshterdiń basymdylyǵyn teń ustaýǵa múmkindik berip otyr. Sondyqtan baılyǵy mol, jeri keń Qazaqstandy eshbir múddeli el jeke bir memlekettiń ıeligine berip qoıyp qarap otyrmasy anyq. Tipti, Reseımen múddelik turǵysynan uqsastyǵy bar Qytaı da Ýkraına máselesinde BUU qaýipsizdik keńesinde  Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵyn qoldaý týraly AQSH usynǵan jobaǵa daýys bererde  beıtaraptyq saqtap, qalys qalǵanyn bilemiz. Alaıda, másele Qazaqstanmen bolǵanda onyń qalys qalmaıtyna anyq. Onyń eki sebebi bar: biri elimizdiń qara altyny men astyǵyna baılanysty ekonomıkalyq jaǵy bolsa, ekinshiden, óz ishindegi saıası turaqtylyqqa áser etedi dep alańdýy. Elbasynyń kóp jaqtyly saıasat ustanýynyń bir sebebi osynda jatyr. Sońǵy kezekti úkimet otyrysynda úkimetke júktelgen sheteldik ınvestorlardy kóptep tartýdy talap etýiniń bir ushy osynda bolsa kerek.

Tórtinshiden, Reseıdiń endigi basty nazarda ustaǵany Qazaqstan emes, ol Ýkraınanyń shyǵys aımaǵy. On aımaqta eki ottyń ortasynda qalǵan orys tildi azamattar kóp, Reseı olardyń máselesin bir jaqty etýi tıis. Ony da Qyrymdaǵy senarımen jaýlaýǵa kirise me, joq álde basqa ádis qoldana ma? Ol jaǵy ázirge belgisiz. Qalaıda bir shara qoldanýy múmkin. Óıtkeni, shara qoldanbasa óz qandastaryn otqa ıterip, sońynda taıqyp shyǵyp ketkendik bolady. Ol Pýtınniń bedeline nuqsan eteri anyq. Al shara qoldanar bolsa, ol Qyrymnan beter qıynǵa túseri bek múmkin. Qyrymǵa kirerde basty eki túrli sebepti kórsetti. Birinshisi, Qara teńizdegi áskerı teńiz flotynyń múddesi, ekinshiden, sondaǵy orys tildi azamattardyń quqyqtyq múdesin qorǵaý. Al shyǵys aımaqqa kelgende sońǵy ýáji ǵana qalady. Ol ýáj BUU-nyń bitimgershilik aıasynda sheshim tabatyn áleýmettik máselege saıady. Onyń ústine halyqaralyq uıymdar Reseıdiń jalǵasty taırańdaýyna qarap otyrmas. Sebebi, Reseıdiń baıaǵy Keńes Odaǵy kezindegideı kúsh alyp ketýi Batystyń da, Qytaıdyń da, musylman áleminiń de qalaǵany emes.

Besinshiden,  Reseıdiń túpki oıy kelmeske ketken Keńes Odaǵyn jańǵyrtý negizinde álemdegi basty oıynshyǵa aınalý bolsa, onda Qazaqstannyń soltústik aımaqtaryn Qyrym tásilimen tartyp alyp, Qazaqstanmen jáne basqa da eldermen alakóz bolýdyń qajeti joq. Qaıta, ekonomıkalyq turǵydan jaýlap alý tásilin qoldanyp, sol arqyly Qazaqstandy aıtpaǵanda tutas Ortalyq Azıany óziniń alaqanynda ustaıtyn "Táýelsiz, biraq táýeldi" nysanǵa aınaldyryp qoıýy olar úshin tıimdi bolary anyq.

Altynshydan, Elbasynyń halyqaralyq arenadaǵy saıası tulǵa retindegi basymdylyǵy men tanymdylyǵy Qyrym daǵdarysynyń bizdiń elde qaıtalanbaıtyndyǵynyń bir kórinisi. Qázirgi Ýkraına basshylarynyń qaısy tanymal? qaısy álemdik deńgeıde moıyndalǵan saıasatker? Eshqaısysy. Al Elbasy Batys pen Shyǵysqa birdeı tanymal, sózi ótimdi tulǵa. Onyń ústine Elbasy ózi táýelsizdigin jarıalaǵan eldi ózi kózi tirisinde, ózi bılik tuǵyrynda turǵan kezde basqa bireýdiń jetegine táýelsizdikti jeteletip jibermesi anyq. Ol óz oıyn talaı márte: eger qandaı bir uıym Qazaqstannyń egemendigine qater tóndiretin bolsa, Qazaqstan ol uıymnan shyǵýǵa daıyn -dep ashyq aıtty.

Qazaqstan qatardaǵy damýshy el bolsa da, kóptegen halyqaralyq uıymdarǵa múshe jáne EQYU sıaqty tanymal uıymdarǵa da tóraǵalyq etti, ári álemdik deńgeıdegi ekonomıkalyq jáne saıası, sondaı-aq dinı kelisimderdi Astana jáne Almaty qalalarynda qatarynan ótkizip keledi,   Osynyń barlyǵy da Elbasynyń Qazaqstandy, qazaqty álemge ádeıi tanytý maqsatynan týǵan is-sharalar edi. Osy tanytýdyń ózi de elimizdiń syrtqy bedelin asqaqtatyp,  álde qalaı keleńsizdikter týyndasa álem jurtshylyǵy bilmeıtin qaıdaǵy bir el emes, qaıta, álem halqy beı-jaı qaraı almaıtyn  el mártebesine  ıe etti. Bul da bolsa, Elbasynyń kóregen saıasatynyń bir jemisi.

Jetinshiden, qazaq halqy jáne onyń quldyq sanadan azat jas urpaǵynyń erik-jigeri men qaırat-kúshi 23 jyldyq táýelsizdik kezeńde ult namysy oıanyp, táýelsizdiktiń tátti dámin sezinip úlgirdik. Bodandyqtyń da zary umytylǵan joq. Tańdaý anyq, mindet aıqan. Sondyqtan qoıdaı qońyr bolsaqta, jylqydaı tektilik boıymyzda bar.

Qoryta aıtqanda, bizge dál osy kezeńde úreıden góri senimniń bolǵany durys. Senimsizdik kúlli sátsizdiktiń basy. Al senim jeńistiń anasy. Bos úreı, dalbasa qorqý  adamnyń kúshin alyp, úmitin kesetin, sharasyzdyqtyń shyrmaýyna shatıtyn  sur jylannyń ózi. Alaıda, men, bizde bári jaqsy,  qam-qaıǵysyz jatyńdar deýden aýlaqpyn. Dana halqymyz "Jaý joq deme, jar astynda"-deıdi. Myna qym-qýyt dúnıede jaýdyń qaı tustan shyǵaryn boljap bilý qıyn. Sondyqtan qashanda saqtyq kerek, saqtyqpen birge úzdiksiz damý kerek.  Qazaqta "Shyǵysyna ıesi basshy"-degen ataly sóz bar. Bul árqandaı shyǵyn nemese joǵaltý ıesiniń oı-sanasy men is-áreketine baılanysty degendi meńzeıdi.  Táýelsizdik te solaı, ózimizdiń oıymyz ben isimiz durys bolmasa, onyń qoldan shyǵyp ketýi óte ońaı. Osy ózimizdiń basshy bolýymyz úkimetimizden bastap ár bir azamatymyzǵa deıin jalǵasatyn jaýapkershilik. Durys bolmaǵan saıası sheshimder, zıandy ekonomıkalyq kelisimder, qaterli odaqtastar, basqarýdaǵy búrokratıalyq, ámirshil-ákimshildik, urlyq-qarlyq, jalqaýlyq, erinshektik, jemqorlyq, satqyndyq, namyssyzdyq, ımansyzdyq, bilimsizdik, kedeılik t.b. osy tektes keleńsizdikterdiń barlyǵy da ózimiz basshy bolyp táýelsizdikti tuǵyrynan taıdyrýdyń  tásilderi  bolmaq.

Olaı bolsa, ne isteýimiz kerek? -degen suraq týary haq. Meniń túsinigimshe, múmkin bolsa qolǵa alýǵa tıisti mańyzdy is-sharalar qataryna  mynalardy atar edim:

- Kedendik Odaq sheńberindegi jalǵasty ıntegrasıalaný úrdisin baıaýlatý tıis. Taıaý ýaqytta qalyptasqaly otyrǵan Birtutas Eýrazıalyq ekonomıkalyq keńistik sharttaryn qaıta qaraý nemese bas tartý kerek.

- Kóshi-qonǵa baılanysty zańdyq talaptardy qaıta qarap, qos azamattyq alǵan azamattardy qatań jazalap, quziretti oryndarda jumys isteýine jol bermeý kerek.

- Oralmandardyń kelýine, azamattyq alýyna qoıylǵan kedirgilerdi alyp tastap, burynǵydan da artyq jeńildik berýi jáne baǵytty, josparly túrde ornalastyrý tıis.

- Bilim berý salasy men áskerı-qorǵanys salasyn qarjylandyrýdy barynsha tezdetý jáne utymdy etý qajet. Áskerı tehnıkalardy Reseıden emes, basqa damyǵan elderden alý tıis.

- Memlekettik satyp alý isindegi sonyń ishinde, ásirese qorǵanys   salasy boıynsha  sybaılas jemqorlyqty qatań jazalaý jáne ony memleketke satqyndyq retinde baǵalaý qajet.

- Elimizdiń táýelsizdigine jat pıǵyldy elder men toptardyń  aqparattyq quraldarynyń, radıo, televıdenıe, ınternet resýrstaryna baqylaýdy kúsheıtý onyń ornyn otandyq, halyqqa adal qyzmet etetin arnalarmen toltyrýǵa kúsh salý lazym.

- Túrki tildes eldermen baılanysty nyǵaıtyp, Keńestik ıdeologıa kezinde bólinip qalǵan aralyqty barynsha jaqyndatý tıis. "Kóp qorqytady, tereń batyrady" degen bar.

- Mektep jáne JOO-da otanshyldyq tárbıege basa mán berý qajet. "Otandy súıý ımannan" degendeı dinı basqarmanyń da osy salaǵa at salysýyn talap etý tıis. Din memlekettik ıdeologıadan bólek ómir súretin qubylys emes, qaıta memleket múddesine jumys isteýi quptarlyq bolady.

- Otandyq ekonomıkany damytýdyń san-salaly joldaryn qarastyryp, halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge jumys isteý kerek.

- Reseımen aradaǵy áskerı palıgondar men Baıqońyr ǵarysh aılaǵyna baılanysty kelisimderdi qaıta qaraý tıis. Ári Baıqońyrdy jalǵa alaǵandyǵy úshin aqsha ornyna olardan tehnıka alýdy toqtatyp, taza aqsha alýdy talap etý jáne somanyń kólemin ósirý qajet.

- Bılik basyndaǵy azamattardan basqa, ǵalymdarda, óner adamdary da halyq aldynda asqan jaýapkershilikpen óz mindetterin adal óteýge úırený tıis. Sebebi halyqta bala sekildi úlkenge qarap ósedi.

- Árbir azamat jaqsylyqqa jolyqsa óziniń pysyqtyǵynan, kedergige tap bolsa, úkimetten, basshylyqtan nemese bireýden kóre ketetin jylańqylyqty qoıyp,  óz boıyndaǵy namysyn qaırap, erinbeı eńbektenýge talpyný tıis.

- Memlekettik járdemaqyny jáne zeınetaqyny molaıtyp, jastardyń áleýmettik máselelerin sheshýge shynaıy nıetpen kómektesip, olardyń baspanaly bolýyna, jumyspen qamtylýyna jaǵdaı jasaýy tıis, sol arqyly halyq sanyn kóbeıtýdi qolǵa alý qajet.

- Sheteldermen bolǵan ınvestısıalyq qatynasty barynsha kúsheıtip, ákimshildik búrokratıalyqtan qol úzý tıis.

Abaı danamyzdyń "Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos" -degen ulaǵatty úndeýi áli de óziniń ómirsheńdigin joıǵan joq, joımaq túgil kún ótken saıyn mańyzyn arttyryp,  halqymyzdyń aýyz birshiligin saqtaýdyń qanshalyq kerek ekendigin kórsetip otyr.

Qurmetti aǵaıyn, men qarapaıym qazaq azamaty retinde osy bir asa mańyzdy taqyrypqa qatysty óz oı-pikirimdi jazdym. Alash azamattarymen oı bóliskim keledi. Mendik  kóńil maqsaty: "jaqsy lebiz jarym yrys" nemese "ne oılasań sol bolady" - degendeı jaqsylyqty aıtý, jaqsylyqty oılaý men tileý jáne soǵan talpyný.

Qaster Sarqytqanuly,

ekonomıkalyq-áleýmettik geografıa ǵylymdary kandıdaty.

Abaı at. QazUPÝ magıstrantýra jáne doktorantýra

ınstıtýtynyń dosenti    

 Sýret: beauty-places.com 

Qamshy silteıdi