Qazaqtyń uly ǵalymy Sh.Ýálıhanov Abylaı hanǵa arnalǵan óz eńbeginde  XVIII ǵasyrdyń qazaq tarıhy úshin asa bir aýyr kezeń bolǵandyǵyn ashyp aıtady. Qazaqty qan jylatqan «Aqtaban shubyryndy» jyldardyń halyq esinen kóterile qoımaǵynyn da tilge tıek etedi.

Qazaq halqy úshin qaterli syn-saǵatta Abylaıdaı dananyń bılik basyna kelip, halyqty uıymdastyra bilýiniń arqasynda, antalaǵan jaýǵa toıtarys bere alǵany da tarıhtan belgili. Árıne, Abylaıdyń jaýǵa tótep berýi úshin de onyń qasynda danagóı bıleri men bahadúrleriniń bolǵany da belgili. Ony tarıhı qujattarmen birge, el arasynda keń taraǵan tarıhı jyrlar men ańyzdar da dáleldep bere alady. Aıtalyq Abylaıdyń bas batyrlary bolǵan Qabanbaı, Bógenbaı, Oljabaı, Baıan, Tursynbaı, Malaısary, Raıymbek, Naýryzbaı, Barmaq, Shaqshaq Jánibek t.b. batyrlar men Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı qatarly bıler týraly týǵan jyrlar men ańyzdardan sol kezeńdegi tarıhı jaǵdaıdyń súrleýin ańǵarýǵa bolady. Joǵaryda aty atalǵan batyrlardyń qatarynda «Kereı Er Jánibek» batyrdyń da oryny aıyryqsha ekeni belgili, ony Abylaı dáýirinde jasaǵan Úmbeteı jyraýdyń tómendegi tolǵaýlarynan kórinedi:

Arýaǵyńa bolysqan,

Ádil bılik qylysqan.

Qashpaǵan qandaı urystan

Kereıde batyr Jánibek,

Qaz daýysty Qazybek,

Qý daýysty Quttybaı,

Qarakereı Qabanbaı,

Qanjyǵaly Bógenbaı -

Abylaı seniń tusyńda,

Sol beseýi bolypty-aı! ( Bes ǵasyr jyrlaıdy: 2 tomdyq. 1-tom. Almaty, 1989, 77-78-bb.).

 «Er Jánibekke» baılanysty týǵan, halyq arasynda taraǵan, jyrlar men ańyzdardyń shoǵyrynyń moldyǵy, onda Jánibektiń asqan batyrlyǵymen qosa, tilge sheshen, oıǵa kósem alymdylyǵy, bı bolǵandyǵy da aıtylady. Jyrlar men ańyz mátinderinde kóbine sóz bolatyny, jońǵar shapqynshylyǵy men qazaq batyrlarynyń oǵan jasaǵan zildi toıtarysy.

Alaıda tarıhı jyrlar men ańyzdardan naqtyly tarıhı oqıǵa men belgili bir kezeńdi talap etý artyq. Ol týraly ǵalymdarymyz bylaısha oı qorytady: «Tarıhı jyr kórkem shyǵarma bolǵandyqtan, onda ómir sol qalpynda sýrettelmeıdi, qaıta tarıhı faktileri men oqıǵalary kórkemdelip, birshama ózgertilip kórsetiledi. Tarıhı shyndyqty, bolmysty fólklor da, ádebıet te, óner de dál sol kúıindeı beınelemeıdi. Ásirese, fólklorda ótken zaman oqıǵalary tutastanyp, bir dáýirge shoǵyrlanady, sondyqtan ár shyǵarmadan naqty bolǵan tarıhı oqıǵany, isti, faktini sol qalpynda bolady dep izdeýge bolmaıdy. Fólklorda ýaqyt tuıyqtalady, keńistik jıyrylady, is-áreketter ásirelenedi…» ( Qasqabasov S. Tarıhı jyr: jalpy sıpaty / Qazaq ádebıetiniń tarıhy. On tomdyq. 1-tom. Astana, 2008. 505-b.) .

Tarıhı jyrlardyń aralyq janr ekendigin eskersek, onda batyrlyq epostardyń da erekshelikteri kórinis beretinin ańǵaramyz. Sol turǵydan kelgende «Jánibek batyr» atyna baılanysty týǵan jyrlar men ańyzdarda da klasıkalyq epos kompozısıasy saqtalǵanyn ańǵarýǵa bolady. Ol batyrǵa baılanysty  jyrlar men ańyzdarda tómendegideı kórinis tabady:

1. Kirispe  (batyrdyń ata-tegi, shejiresi, urpaqqa zar ata-ananyń kıeli batyrdan bata alýy);

2. Batydyń erekshe jaǵdaıda týýy (Jánibek batyrǵa júkti bolǵan anasynyń kókbóriniń etine jerik bolýy);

3. Batyrdyń erekshe qıyn jaǵdaıda er jetýi (ómir súrgen ortasynyń jaýgershilik zamanǵa týra kelýi, Jánibektiń ákesinen jastaıynan jetim qalyp, naǵashysy Qazybek bıdiń qolynda ósýi);

4. Batyrǵa batyrlyqtyń qonýy (egiz kókbóriniń darýy nemese aıdalada tigilgen jalǵyz otaýda jatqan Jánibekke aıdahardyń shańyraqtan túsýi, aıýdyń esikte áreń kirýi, arystannyń jatqan batyrdyń tóbesinen tónip qaraýy, bular tótemdik túsiniktiń sanada jańǵyrýy arqyly jyrlar men ańyzdarda berilýi);

5. Batyrǵa saı saýyt-saımany bolýy (nysanaly aq jylannyń Jánibektiń aldynan jolyǵyp, bir túp shıdiń astyna kirip joq bolýy, batyrdyń jarqyraǵan aq saýytty taýyp alýy ıaǵnı tótemıstik kózqarastyń jańǵyrýy; Shaqshaq Jánibek batyrdyń óz saýytyn sılaýy);

6. Batyrdyń jan serigi tulpary bolýy (kók dónenniń kóp jyl bedeý júrgen, aldyna at salmaǵan júırik bıeden týýy, jıyrma bes buǵalyq pen otyz jigit qaptasa da kók dónendi quryqtaı almaýy, Jánibektiń jalǵyz ózi shoqtyqtan basyp, júgendep, er salýy);

7. Batyrdyń joryqqa attanar aldynda bata alýy (naǵashysy Qazybek bıden, keıde Dosymbek pen Ómirden, anasynan, qarakereı Soqyr abyzdan bata alýy);

8. Batyrdyń alǵashqy erlikteri (Abylaıdyń, keıde Qabanbaıdyń batyrdy synap, beıit aǵashyn alyp kelýge jumsaýy);

9. Batyrdyń alǵashqy joryǵy (jaý ortasynda qalǵan Abylaıǵa astyndaǵy atyn túsip berýi, jaý batyrymen alǵashqy jekpe-jegi);

10. Batyrdyń erligi, sózge sheshendigimen han qasynan oryn alýy, el arasynda bı atanýy (Jánibektiń Abylaıdyń oń tizesinen oryn alýy, sarbazyn saılaýy, tóbege tigetin aq tý alýy; Jánibektiń Tilenshi bıdi sózben býýy, Bekbolat bıdiń Jánibekke baǵa berýi);

11. Batyrdyń qol astyndaǵy jurttyń basyn biriktirýi, bılik aıtýy (óz qaramaǵyndaǵy bytyrap ketken kereı rýlarynyń basyn biriktirip, on eki ataǵa toptaýy);

12. Batyrdyń qartaıyp, qaıtys bolýy (Altaıǵa kereılerdi qonystandyryp, Kógedaıdy tóre saılaýy).

Joǵarydaǵy tizbektep kórsetken qurylymnyń barlyǵy da Jánibekke qatysty jyrlar men ańyzdardan tolyqtaı kórinedi. Sonymen birge Jánibektiń aty ózi tustas, joryqtas batyrlarǵa baılanysty jyrlardan da kezdesedi. Aıtalyq naımandy qyrǵyzdardyń shaýyp, Qabanbaı batyrdyń qapalanyp jatqanyn estigen úsh júzdiń batyrlary Abylaıdyń bastaýynda Qabanbaıdyń tóńiregine jınalǵany týraly «Qabanbaı batyr» jyrynda aıtylady. «Esengeldi batyrǵa» baılanysty týǵan jyrlarda da, kereı jastaban rýynyń batyry «Nuraly batyrǵa» baılanysty jyrlarda da Jánibek batyrdyń erligi sóz bolady.

Batyrdyń esimi ár dáýirde ómir súrgen ǵulamalarymyzdyń eńbeginde de erekshe yjdaǵattylyqpen kórsetiledi. Aıtalyq, Qurbanǵalı Halıd, Mashhur-Júsip Kópeev, Shákárim Qudaıberdi, Aqyt Úlimjiuly, M.Áýezov, Asqar Tatanaıuly qatarly tulǵalardyń kitabynda da atalyp ótedi. Qazir de Jánibek batyrdy tarıhı turǵydan,  fólklorlyq jyrlar men ańyzdardyń keıipkeri retinde irili-usaqty eńbekter jazylyp, keń kólemde zerttelý ústinde. Bul jerde Jánibek batyrǵa baılanysty eki tarıhı roman jazylǵanyn da eskerte ketkenimiz lazym.

Nazar aýdaratyn bir jaǵdaı, tarıhta «Jánibek» atty tulǵalardyń da kóp bolǵanyn bilemiz. Solardyń ishinde Shaqshaq Jánibek pen Berdáýletuly Jánibekke baılanysty aıtylatyn ańyzdardyń eki batyrǵa da telinip júrgenin baıqaımyz. Onyń naqtyly mysaly M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda (ańyzdy aıtýshy – Semeı oblysynyń turǵyny Qalıhan Altynbaev. 280 býma, 3-dápter. Qoljazbany aıtýshy 1969 jyly qorǵa óz qolymen tapsyrǵan.) saqtalǵan «Qoshqaruly Jánibek» atty ańyz. Ańyzdy oqı kele bul ańyzdyń Er Jánibek Berdáýletulyna qatysty týǵan ańyz ekendigi anyqtaldy. Endi bir mysaly M.Áýezovtiń M.Sılchenkonyń «Shoqan Ýálıhanov» týraly «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» 2 tomyna jazǵan eńbegine aıtylǵan pikirinen kórinedi. Onda M.Áýezov «Shoqan Ýálıhanov jazǵan ańyzdarda jańsaqtyq ketken, negizi ol ańyz Shaqshaq Jánibekke emes, kereı Jánibekke baılanysty týǵan ańyz» degendi aıtady. Onda M.Áýezov bylaı dep jazady: «62-bette, Shoqan keltirgen tarıhı áńgimede, Shaqshaquly Jánibek týrasynda jańylys sóılengen. Bul áńgimedegi batyr – Kereı Jánibek bolý kerek. Sebebi Shaqshaquly Jánibek batyr emes, bı ǵana bolǵan. Al, kereı Er Jánibek Shoqannyń áńgimesine qısyny keletin, anyq Abylaıdyń batyrynyń ózi bolǵan. Osy rette Shoqannyń jańsaq jazǵanyn aıtyp, snoska berý kerek sıaqty» degen pikir aıtady (Áýezov M. Shyǵarmalarynyń elý tomdyq tolyq jınaǵy. 50-t. Almaty, 2011. 266-267-b.b.).

Batyrǵa qatysty jyrlar men ańyzdardyń úlgileri elimizde, qala berdi QHR men Mońǵolıada qonystanǵan qandastarymyzdyń arasynda keń kólemde saqtalǵan. Almatydaǵy Ortalyq ǵylym kitaphana men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorlarynda shaǵataı-qadym jazýymen, tóte jazýmen, latyn árpinde jáne krıll árpinde  jazylyp, hatqa túsken materıaldar bar.