Respýblıkalyq «Úsh qońyr» (№19, 10 mamyr, 2013 j.) gazetiniń poezıa betindegi «Óleńmen darysyn jaraly janǵa emim» degen taqyryppen berilgen jas aqyn Juldyzaı Ysqaqtyń bir top óleńin oqyp shyqtym. Jazba poezıanyń negizin salýshy, uly Abaı: «Óleń – sózdiń patyshasy, sóz sarasy» dese, orystyń uly synshysy Belınskı: «Poezıa – kórkemónerdiń eń bıik shyńy» dep anyqtama beripti. Osy turǵydan kelgende aqyn Juldyzaı Ysqaq ómir shyndyǵyn dál basqan, Fılosofıalyq oı ıirimderi kórkem órilgen óleńderi san emes, sapa jaǵynan basym orynda turǵandaı. Aqynnyń «Ózim jaıly» degen alǵashqy óleńi asqaq rýhpen, asyl sezimge boı urady.
– Ózge bolmys, ózime tán bar tulǵam,
Ózime aıan taǵdyrymda keshtim ne.
Men bireýge uqsaımyn dep talpyn ban,
Jáne mendeı bola almaıdy eshkim de!
Jamandarda ilespedim eser bop,
Jaqsylardyń jeteginde esbildim.
Mende qalǵan eshbirińniń eseń joq,
Men de enshisin kóksemedim eshkimniń, – dep aqyn óziniń qalaı erjetip, búgin kim bolǵanyn tarazylap, jurt aldyna jaıyp salady. Alaıda, názik jandy aqyn óleńin ary qaraı:
– Sońymnan kep, qulatar dep jardan kim,
Júrem keıde kúdigi kóp qum pishinde.
Baq pen soryn kórip sonda jalǵannyń,
Shattyq muńym almasady ishimde.
Ketken ushyp, qaıta oralmaı basqa baq,
Kútken keıde armandardan keshigem!
Júregimniń muńyn sosyn jasqa orap,
Aınytpastan kózderime kóshirem, – deıdi.
Bári túsinikti. Joly uzaq, soqpaqǵy kóp, ómir kerýeninde qas-qaǵymda bolatyn sátsiz oqıǵalar men álde bireýler jaǵynan ádeıi qurylǵan tuzaqqa túsip qalýynan aqyn alańdaıdy. Ásirese, Juldyzaı sekildi talatty jandardyń «Sońymnan kep, qulatar dep jardan kim, Júrem keıde kúdigi kóp qum pishinde» degen kúdikpen ómir súrýiniń ózi zańdy. Óıtkeni, ustaranyń júzindeı qylpyldaǵan myna zamanda, adamnyń taǵdyry qyl ústinde júrip, san talqyǵa túseri sózsiz. Ǵaıyptan taýy shaǵylyp, jigeri qum bolyp ketýi de ǵajap emes. Bul jalǵanda joly bomaı, taǵdyry tálkekke túsken jandar da az emes... Biraq er minezdi, ór aqyn Juldyzaı buǵan ońaı-ospaq moıyn usynbaıdy. «Zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal» demekshi, aqyn:
– Kúlem keıde! Qamyǵam da qýanam,
Kóńilime bir kúı enip, quıady ún.
Asqar asyp ketedi san qurap án,
Aspan astyn meken etken qıalym.
Ózge túgil, ózime bop jat keýde,
Ózge álemnen baǵam izdep keıde emdi.
Ózimdi-ózim joǵaltatyn sátterde,
Óleńimnen taýyp alam beınemdi – dep aqyn qıalymen sharyqtap, álemdi sharlap janǵa jaıly orta izdeıdi. Odan da tabalmaǵan aqyn aınalyp kelip óziniń asyly beınesin óleńinen tabady. Sodan lázzat alyp, bir táti sezimge bólenedi. Odan boıyna kúsh, oıyna qýat alady. «Myna jalǵan dúnıedegi aldanyshty tirliktiń bári beker, bári bos, tek halqyna ólmes jyr qaldyra alǵan aqyndar ǵana «máńgi ólmeıdi», men de máńgi ólmeıtin jyr jazǵandardyń qatarynan tabylyp, ómirden ótsem armanym joq» degen bir sheshimge kelip:
- Men ketemin! Qalar jyrym! – daǵdyly ún,
Qylǵan tirlik – bári aldanysh, bári áýre.
Tar mańdaıǵa sıyp turǵan taǵdyrym,
Buıryq jetse, taýsylady, sharam ne?
Aqıqaty osy. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda aqyn úshin el keregine jaraıtyn, qoldan-qolǵa ótip jattalatyn jyr jazýdan artyq baqyt bar ma?! Onyń janynda kúndelikti qylǵan kúıki tirliktiń bári aldanysh, bári áýreshilik, bári beker.
Aqynnyń «Mańdaıǵa túsken haq móri» degen óleńi:
- Qazaqpyn! Mán bar sózimde,
Taısalman dúleı daýylda.
Jalynym oınar kózimde,
Namysym qaınar qanymda.
Kúmániń bolsa qandaı da,
Rýhymdy meniń kór boıdan.
Allanyń ózi mańdaıǵa ,
«Qazaqsyń» degen mór qoıǵan, – dep bastalady. «Attan» dese qatyn-
qalshymen atqa qonatyn qazaqtyń búkil bolymysy osy eki shýmaqqa sıǵandaı... Aqyn osy óleńi arqyly óziniń tekti halyqtyń urpaǵy bolǵanyn maqtanysh etedi. Muny Juldyzaıdyń erkekke bergisiz erligi demesimizge haqymyz joq. Aqyn odan ary qaraı ǵasyrlar qatparyna boılap, qazaqtyń tarıhyna úńilip Ǵun, Saqtan tartyp, tarıhtan ozǵan uly tulǵalar men handardy, aqyly ozǵan abyzdar men tóregeli ádil bılerdi, júregi túkti batyrlar men uǵlandardy jáne táýelsizdik jolynda kúresken HH ǵasyrdyń marqasqalaryn túgel túgendep, qazaqtyń qıly tarıhyn óleńge kógendep árýaq shaqyrady. Sońynda qazirgi qazaqtyń alqymnan ala bastanǵan jahandaný zamanyna:
- Sen, jahan, bizdi kem kórme,
Táýelsizdigim – tátti arman.
Lázzattyń ary keýdemde,
Qaırattyń rýhy saqtalǵan.
Qazaqpyn! Qushtym baq tórin,
Azatpyn degen basty ún bar.
Mańdaıǵa túsken Haq mórin,
Kete almas shaıyp tasqyndar – dep asqaq rýhpen jaýap beredi. Bul óleńdi
oqyp otyrǵan kez kelgen qazaqtyń qany qyzyp, rýhy asqaqtap keteri sózsiz.
Al, «Baqytym meniń...» degen óleńinde:
- ...Ultymnyń úzdirmen qazaqy tamyryn,
Namyssyz ul-qyzǵa túbi men ot beremin.
Kereńge estirtip janymnyń bar únin,
Kór soqyr keýdege kóz bersem dep kelemin...
Ketse de jaýym kep oq atyp tóbemnen,
Ult úshin óleńde oıanam, túneımin.
Estiniń jylytyp qushaǵyn óleńmen,
Essizdi jyrymmen túrtkilep, túzeımin, – dep aqyn úıirinen bezgen, búgingi zamannyń namyssyz ul-qyzdaryna alańdaýshylyq bildiredi. Sonymen birge olardyń qandaı halyqtyń urpaǵy ekenin esine túsirgisi keledi. Otty óleńimen olardyń jat pıǵylyn alastap, kórsoqyr keýdesine sáýle quıyp, qazaqy namysyn oıatyp, úıirine qaıta qosýdy aqyndyq paryzym dep sanaıdy. Sol úshin búkil ǵumyryn arnaýǵa da bar ekenin jasyrmaıdy. Áýeli deseń ol:
– Halqymnyń taımasa baqyty bes eli,
Men nesin jylaıyn, nesine túńilem.
Balamnyń erteńin jasaımyn
Keshegi
Babamnyń únimen, Anamnyń tilimen, – dep aqyn óziniń balasyn da «keshegi baba únimen, ananyń tilimen» tárbıelep, ulttyń bolashaǵyna tamshydaı bolsa da úles qossam degen analyq boryshyn da búkpesiz jyrǵa qosady. Óleńniń sońyn:
Tilimdi, Dilimdi aryltar qaıǵydan,
Óleńmen darysyn jaraly janǵa emim.
Aqyn dep tanyǵan alashtan aınyman,
Bir jolǵa tústim be, baǵytym sol meniń...
Sát sapar..., – dep qaıyrady.
Árıne, aqyn úshin alǵanda «halqynyń jaraly janyn» óleńmen emdeýden basqa emi bar ma? Bul naǵyz aqynǵa tán uly qasıet.
Aqynnyń qaı óleńin («Úsh qońyrdaǵy» óleńderin aıtyp otyrmyn) oqysańyz da jer taǵdyry, ult taǵdyry, el taǵdyry jyrlanady. Sol arqyly oqyrmandaryna otanyn, týǵan jerin, eli men halqyn jan-tánimen súıýge kúsh-jiger beredi.
«Ushaqtan bolǵan ajal...» degen óleńin oqysańyz ómir shyndyǵyn dál beılelegen. Ushaqtan qulap opat bolyp jatqandar álemde barshylyq... Ásirese, bizdiń elde bolǵan ushaq apatynan el qorǵaýshylardyń ólimi kim-kimdi de beı-jaı qaldyrmaǵany aqıqat. El-aman, jurt tynyshta, qyryqqa tarta jaýyngerdiń (áskerı shendilerdiń) qyrylyp qalýy Qazaq elin ǵana emes, búkil álem halqyn kúńirentti. Sodan keıingi Almaty áýejaıy mańynda bolǵan ushaq apaty da elge jeńil bolǵan joq. Juldyzaı osy azamattarǵa aza bildirip, joqtaý aıtady:
- Qansha úıdiń aınaldyryp jutqa armanyn,
Ushaqtan kókten túsken túk qalmady.
Taǵy da kók sulatqan taǵdyrlardy,
Silkingen qara jerde qutqarmady.
Kók aspan, kelbetińe enip bir muń,
Sen sony kórip turdyń...
Kónip tyndyń...
Juldyzdaı aǵyp túsken jaısańdardy,
Turǵyzbaı qaıta ornynan, neǵyp turdyń?
Qara jer nalısyń ba, sen de mendeı,
Qushaqty nege turdyń keńge kermeı?!
Kókpen jer arasyna táni kezip,
Ne jazdy myna qazaq sendelerdeı?! – dep aqyn júregi qan jylap turyp, kók aspan men qara jerdi tergeýge alady. Óıtkeni bul oqıǵanyń kýágeri tek kók pen jer ǵana. Óleń ary qaraı:
– Beý, taǵdyr, qatal boldyń nege múlde?
Qazaqtyń bolmap edi-aý, kegi ómirde.
Eńsesi kókke umtylǵan halyqqa álde,
Kóktiń de qateri bar degeniń be? – dep qazaqtyń «myń ólip, myń tirilgeni» az bolǵandaı, táýelsizdikke qol jetkizip, endi-endi eńse kótere bastaǵanda «qatal taǵdyrdyń» myna tosyn minezine «nala» oqyp, zar jylaıdy. Bul baýyr eti jaqynynan nemese jalǵyzynan aırylǵanda: «Men ne jazdym saǵan, shunaq Qudaı!» deıtin qazaqtyń urpaǵy ekenin eske salady. Aýyr qaza rýhyn zildeı basyp, bir sát eseńgirep qalǵan aqyn:
– Eı, ajal,
Qaıta oralmas sen kórsiń be?
Túbinde bolamyn-aý men de enshińde,
Túsinbeı áli kelem qylyǵyńnan,
Sen óziń kókten siń be, jerden siń be? – dep túıindeıdi. Sondaǵy aqynnyń aıtpaǵy: ómir bar jerde, ajal bar, túbinde men de quryǵyńnan qashyp qutyla almaımyn. Biraq jaratýshy Táńirim seniń hıqymetińe áli túsine almaı kelemin, «Sen óziń kókten siń be, jerden siń be?» dep suraq tastap, on segiz myń ǵalamdy jaratqan Táńirdiń qudyretine moıyn usynady.
Juldyzaı Ysqaqtyń taǵy bir óleńi «Túndegi kúı» degen kóńil-kúı lırıkasy. Bul óleńde qara maqpal tún men aqynnyń kóńil kúıi, sezim dirili bir kúı shertedi.
– Taǵy bir kún tún – qushaqqa jyǵyldy,
Janyn terbep aqynnyń.
Túnniń muńy shomyldyrǵan jyrymdy,
Tańǵa uzatyp otyrdym.
Júregime myń oramdy tolqyn kep,
Tula boıy jaılady ot.
Aspan-kózdiń juldyz-jasy móltildep,
Jubatatyn Aıda joq.
Biraq sýyq túnniń syńǵyr qaqan syrǵa-muńy, aqynnyń esin alady. Jan-nalysy batqan tún qushaǵyna alyp jubatady. Qarabarqyt tún kórpesin ústine jabyp, tús tósekke qulatady. Bir jandy sýret kóz aldyńa kele qalady. Budan tabıǵat pen tirshiliktiń bir-birinen ajyramas baılanysyn kóremiz.
Demek, aqyn oqyrmanyn osyndaı tátti sezimge bóleı alsa, onyń poezıasynyń ǵumyry máńgilik bolmaq.
Jolyń bolsyn, Juldyzaı!
Álimjan ÁSHİMULY,
2013 jyly, qarasha.
