Alǵanym shubat emes qatyqtan qalǵan tegeshtiń jýyndysy
Meıli sút, meıli aıran, álde qymyz nemese shubat, sórelerde tizilip turǵan sút ónimderiniń tabıǵı ónim ekenine keıde kúmándanasyń. Ótkende shólirkep sýpermarkettiń birinen tanymal markaly shubat aldym. Alǵan soń eki saǵat ótpeı qaıtaryp berdim. İshpek turmaq tatyp alýǵa jaramaıtyn, tipti "túıe sútinen jasalǵan" deýge kelmeıtin túsiniksiz suıyqtyq. Jańa ónim bolsa da ashshy ıis burqyrap tur. Shubatqa tán qoıýlyq joq, syldyraǵan kók sý. Dámin tatqan adam bunyń shubat emestigin birden biledi. Kádimgi qatyqtan bosaǵan tegeshtiń jýyndysy bar edi ǵoı, aýylda mysyqqa quıatyn. Týra sondaı.
Byltyr kúnniń ystyǵynda shól basaıyn ári sýsyn retinde toq qoı dep, ataqty brend markaly aırannyń birin alǵam. Ol nan ashytqan tegeshtiń jýyndysyndaı bop shyqty. Aıran emes ashytqy tatıdy. Bul ónimderge sút bakterıaly qyshqyldar degendi qosatyny syrtynda jazylatynyn bilemiz. Sodan ba, álde ishine sút ónimin múldem qospaı ma, áıteýir ataýyna laıyq emes."Tutynýshynyń quqyǵyn qorǵaý" deıdi. Biraq "myna ónim baǵasyna laıyq emes" dep, qashanǵy shaǵymdanasyń? Bir-eki emes, sórelerde tolyp turǵan san túrli fırmalardyń talaıy asa tabıǵı emes ónim óndirip jatqanyn bilse de kópshilik jasandy untaqtan jasalǵan ezbeni tutynýǵa baıaǵyda kóngen. Qazir 20 jyl burynǵy sút joq, aýylda bolmasa. Aıran, irimshik, kilegeıde burynǵydaı tabıǵı dám qalmaǵan. Neden jasaıtynyn óndirýshilerdiń ózderi biler. Osyndaı ónimderden tabıǵı dámine saı emes tosyn ıis shyǵyp tursa da kópshilik tutynýǵa májbúr.
Tabıǵı aırandy shet elge baryp ishtim
Iá, aýzymyzǵa aq tımegeli qaı zaman? Aıran ishý úshin aýylǵa baryp turýǵa bolady. Biraq alys. Kishkene kezimde aýylda tatqan aıran-súttiń dámi qıalymda ǵana qalǵandaı. Uzaq jyldyq úzilisten keıin tabıǵı aırandy shet elden iship keldim. Oqý baǵdarlamasymen alys memlekette júrgende aıranǵa bir toıdym. Ras aıtamyn. Oqyǵan ınstıtýttyń asqanasyna kúnde tańerteń qaımaǵy buzylmaı uıyǵan bir tegesh aıran turady. Men sodan quıyp alyp qumarymdy qandyrdym. Bul jerdiń súti de dámdi eken. Damyǵan el atalsa da sút ónimderin óndirýde tabıǵı qalpyn buzbaǵanyna rıza boldym. Nesin aıtasyz, kádimgi aıran kórmegendeı simirdim.
Keıbir fırmalyq qymyz, shubat, t.b. emdik qasıeti bar sýsyndar ashyǵan bir dámi bolmasa tabıǵı qalpy joǵalǵany belgili. Áıteýir ónim aty bar. Qazir balalarǵa deıin keminde alty aı saqtalatyn sút ishedi. Aýyldyń tabıǵı súti qalanyń kez-kelgen buryshynda satylyp jatqan joq qoı. Keıbir aýyldarǵa barsań, "sıyrdy baıaǵyda satyp jiberdik" degen syltaýmen qaladan kelgen fırmalyq sútti tutynady. Osy, aýylǵa baryp, aıran-sútke bir toıaıynshy deısiń. Biraq, jeńgeler aldyńa qalada kún saıyn kóretin "Fýdmasterdi" qoıady. Qalalyqtardyń eń súıikti ónimi ǵoı.
Sút qatqan shaı ishpegeli qaı zaman?
Qaı úıde bolsyn, nemese jıyn-toıda, shaıǵa fırmalyq sútti, negizinen 6 aı saqtalatyn jasandy sútti qosady. El ishedi. Qaıtedi endi? Baıaǵyda aýylda samaýrynda qaınaǵan shaıǵa qatqan súttiń dámi qaıda? Eshbir meıramhana, kafede joq ondaı súttiń dámi. "Osy úıde, jaqsylap bir dámdep shaı isheıinshi" dep dúkennen sút izdeseń, tabıǵı ónim tabý qıyn. El kóbinese 6 aı saqtalatyn sút alady. Tabıǵı ónim 6 aı saqtalýshy ma edi? Syrtynda "tabıǵı sút", "klasıkalyq sút" degen sıaqty jazýlary bar ónimderdiń ózi keminde 14 kún saqtaýǵa arnalǵan. Al naǵyz sút úsh kúnnen artyqqa shydamaıtyny belgili. Kezinde joǵary sapasymen tanylǵan "Vım-bıl-dan" degen markaly sútti alýshy edik, Bishkekten shyǵatyn. Keıingi jyldary odan da bas tarttyq. Qansha kún tursa da ashymaıdy, shirkin. Keıde sút ónimderi ishý úshin emes, saqtap qoıý úshin shyǵaryla ma dep oılaısyń. Qysqasy, qara shaıdan asqazanymyz azyp bitti.
Sút ónimderiniń quramy nege tekserilmeıdi?
"Rosselhoznadzor" sút ónimderin shyǵaratyn zaýyttardy arnaıy tekserý nátıjesinde sútke sýdan basqa krahmal, bor, soda, ák, bor qyshqyly, t.b. nárselerdi qosatynyn anyqtaǵan. "Smetana" dep atalatyn ónimge (bizde qaımaq dep júr, biraq ol basqa) ósimdik maılary, soıa, aqýyz, krahmal, stabılızator, dámdik qospalar bar eken. Sút óndiretin fırmalar bulardy paıda tabý úshin qosatyn kórinedi.
Bizde osyndaı tekserýler júrgizile me? Júrgizilse, onyń nátıjesi nege jarıalanbaıdy?
QR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń usynysy boıynsha eresek adam úshin ortasha táýliktik sút normasy kúnine 1 lıtr eken. Sút eresektermen qatar balalar úshin de asa mańyzda D dárýmeniniń negizgi kózi ekeni belgili. Elimizde ár adamy kúnine bir lıtrden sút ishetin januıa bar ma? Bolsa, bizge hat jazsynshy.
Dana Qamshybek
