2014 jyl búkil dúnıejúzi úshin san qıly oqıǵalarǵa toly kezeń boldy. Oılasarlyǵy sol, Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵys jáne basqa aımaqtarda qandy teketires ýshyǵa tússe, álemniń alyby AQSH memleketinde bılikke qarsy azamattyq ereýilder dástúrge aınalǵandaı bir is bolsa, álemniń aýqymdy bir bóliginde qarjy ekonomıkalyq daǵdarys shıelenise tússe, bizdiń Qazaqstan úshin bul tek yrǵaqty damý jáne bolýy múmkin qaterlerge aldyn ala daıyndalý sharalaryn júzege asyrǵan jemisti ýaqytqa aınaldy. Memleketimizdiń ekonomıkalyq jyl qorytyndysy áli naqtylanǵan joq.

Solaı bola tursa da biz bolmystan jyl uzaǵyna kóz úzbeı qarap otyratyn ǵalymdar retinde bul jylǵy damý kórsetkishimiz 5 paıyzdy alqymdap qalady, degen sózdi senimmen aıta alamyz. İrgedegi alyp kórshimiz Reseı Federasıasy syrtqy áserlerdiń saldarynan ósim ala almaıdy, degen boljam bar. Demek, Qazaqstan – qazirdiń ózinde dúnıejúzi boıynsha ekonomıkanyń qalypty damýyn saqtaı alǵan sanaýly memleketterdiń biri. Oraıy kelgende aıta keteıik, bul jyly bizdiń negizgi eksporttyq ónimimiz – munaı baǵasy aıtarlyqtaı túsken kezeń boldy. Bul Reseıge úlken keri áser etkenimen, Qazaqstanǵa alańdaıtyndaı jaǵdaı bolǵan joq. Tipti taıaýda Parlament músheleri aldynda esep bergen ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev «Búdjetke túzetý engizbeımiz» degendi nyq senimmen aıtty.
Onyń bulaı senimdi sóıleýiniń jóni bar. Bizdiń búdjet «munaı dollarynsyz» jasaqtalady. Al munaı satqannan túsetin kiris bir­den Ulttyq qorǵa quıylady. Elbasymyzdyń osyndaı kóregendik ustanymynyń nátıjesinde Ulttyq qorymyzda Ulttyq banktiń saqtyq qoryn qosa eseptegende 105 mıllıard dollardaı altyn-valútalyq qazyna jınaqtalǵan eken. Sondyqtan da Reseı basshylyǵy bul kúnderi búdjettik mindetti tólemderdi qalaı tóleımiz, dep bas qatyryp júrse, bizdiń basshylyq oǵan alańdamaıdy. Tipti 2015 jylǵa ulanǵaıyr jospar belgilep qoıdyq. Ol jospar Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń dástúrli Qazaqstan halqyna Joldaýynda baıandalǵan «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» baǵdarlamasynda baıandalǵan otandyq jol-kommýnıkasıa je­lilerin, elektr óndirisin, turǵyn úı qurylysyn qarqyndy damytýdy kózdep, búkil Qazaqstandy ekpindi eńbek maıdanyna aınaldyrmaq. Bul jospar júzege asqan kezde Qazaqstanda «jumyssyzdyq» degen sózdiń ózi kelmeske ketetin shyǵar. Óıtkeni osy bir aýqymdy is nátıjesi halyq ıgiligine aınalǵan kezde júzdegen myń jańa jumys oryndary ashylyp, Qazaqstannyń bolmys-bitimi tanymastaı ózgerip shyǵady. Salynatyn joldar halyqaralyq tranzıttik tasymal arnasyna qyzmet etetin «Uly Jibek jolynyń» bir býyny bolatyndyqtan da munda sol joldyń boıyndaǵy logıstıka men qyzmet kórsetý ınfraqurylymdarynyń ózi halyqaralyq qalyp deńgeıinde bolatyndyqtan ómirimizge buǵan deıin múlde bolmaǵan jańa mamandyqtar enedi. Al olardyń alatyn jalaqysy sol jańa ataýyna saı bolatynyna senimdimiz.

Qysqasy, Qazaqstan 2014 jyldy oıdaǵydaı qorytyndylaı otyryp, óziniń álemdegi eńseli elderdiń biri ekenin is júzinde dáleldep shyqty. Qazaqstannyń osyndaı mol múmkindigin jiti qadaǵalap otyrǵan álem saıasatkerleri men qaltaly toby bizge degen yqylasyn burynǵydan da erekshe tanyta bastady. Muny 2014 jyldyń sońǵy kezeńindegi jańalyqtardan-aq aıqyn ańǵarýǵa bolady. Qazaqstanda resmı saparmen bolyp qaıtqan Ózbekstan prezıdenti Islam Karımov: «Bul kelisimshartqa byltyr qol qoıý kerek edi. Osyǵan qarap siz, Nursultan Ábishuly dana bolyp jaratylǵan tulǵa ekendigińizdi kórgendeı boldym», – dep saldy. Budan keıin «óz aıaǵymen» elimizge kelgen Fransıa prezıdenti Fransýa Olland Qazaqstannyń bul aımaqtaǵy irgeli el ekenin ashyqtan ashyq málimdedi. Sóıtip, ózimen ere kelgen kásipkerler bizdiń elge 500 mıllıon dollar kóleminde ınvestısıa quıatyn kelisimshart jasaýmen saparyn qorytyndylady. Budan keıin Astanaǵa Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń úkimet basshylary jınalǵany barshaǵa belgili. Osy jıynǵa qatysýǵa kelgen Qytaı Halyq Respýblıkasynyń úkimet basshysy Qazaqstanǵa quıylatyn 15 mıllıard dollarlyq ınvestısıalyq kelisimshart jasasyp qaıtty. Buryn bizdiń basshylarymyz álemdi sharlap ınvestısıa izdegenin bilemiz. Al qazir ınvestısıa Qazaqstanǵa «óz aıaǵymen» keletin boldy. Munyń syry nede? 
Osynaý suraq tóńireginde zertteýler júrgizgende bir aqıqatqa tap bolǵandaımyn, ol – Eýrazıalyq ıntegrasıa jaıly 1994 jyldyń ózinde usynys jasaǵan bizdiń Kóshbasshymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kóregendigi. 2015 jyldan bastap jumys isteı bastaıtyn Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq aqıqatynda Reseıdiń kelmeske ketken KSRO derjavasyn tiriltý saıasatynyń jemisi emes, júzege asqan Qazaqstan Kóshbasshysynyń ómirsheń usynysy ekenin soltústik kórshimizdiń prezıdenti Vladımır Pýtınniń ózi álem aldynda moıyndady. Iá, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq Qazaqstan Elbasynyń tóltýmasy. Oǵan daý joq. Al bul tustaǵy N.Á.Nazarbaevtyń kóregendigi neden baıqaldy? Endi osy suraqqa jaýap bereıik. 
Birinshiden, Qazaqstannyń ekonomıkalyq qýaty udaıy ósetini belgili. Demek, udaıy ósetin taýarly óndiristi qamtamasyz etetindeı bazar, rynok qajet. Sondyqtan da Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq Qazaqstan úshin ıntegrasıalyq yntymaqtastyq qana emes, sonymen birge alyp bazar da. Kedendik odaq kezinde úsh eldiń taýar aınalymy shamamen 50 paıyzǵa ósken eken. Bul kimdi de bolsa qyzyqtyratyn kórsetkish. 
Ekinshiden, ázirge Qazaqstan ekonomıkasynyń negizi – shıkizat. Qosymsha quny joq osynaý taýarly óndiris tasymal shyǵynyn azaıtqanda ǵana tıimdi bolmaq. Demek, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq arqyly biz tasymal shyǵynyn azaıtqan, irgedegi alyp bazarǵa qol jetkizdik. 
Úshinshiden, Qazaqstan ındýstrıa jaǵynan mesheý, KSRO derjavasynyń agrarlyq shıkizattyq aımaǵy bolyp kelgeni aqıqat. Al kapıtalızmge dendep engen kez kelgen el úshin shıkizatqa táýeldilikten qutylyp, qosymsha quny mol taýarly óndiris jasaıtyn ındýstrıa kerek. Mine, osy ındýstrıany jasaý maqsatynda biz «ındýstrıalyq-ınnovasıalyq baǵdarlama» qabyldaǵan elmiz. Osy baǵdarlama boıynsha bul kúnderi bizdiń elimizde talaı-talaı damyǵan elderdiń kásipkerleri óz fılıaldaryn ashqan. Reseı Federasıasy, qalaı desek te, bizge qaraǵanda ǵylymy men ındýstrıasy áldeqaıda ozyq edi. Mine, osyndaı jaǵdaıda olar bizdiń elde óz fılıaldaryn ashyp jatsa, Qazaqstanǵa keregi sol emes pe? Aıtalyq, qazirgi tańda elimizde aýyl sharýashylyǵyna qajetti tolyp jatqan tehnıka túrleri shyǵatyn boldy. Ony buryn Belorýssıa men Reseıden ımporttap, tolyp jatqan valútalyq shyǵyn jasaıtynbyz. 
Tórtinshiden, Nursultan Ábishulynyń kóregendigi nátıjesinde biz salyq mólsherin azaıta alǵan postkeńestik aýmaqtaǵy birden bir elmiz. Aıtalyq, dál búgingi tańda bizdiń salyqtyq júktememiz Reseıge qaraǵanda 6 paıyzǵa, Belorýssıaǵa qaraǵanda 9 paıyzǵa jeńil eken. Indýstrıalyq-ınnovasıalyq baǵdarlamamyz boıynsha jumys istep óz fılıaldaryn ashqysy kelgen sheteldik ınvestorlar úshin qaı el tıimdi desek, árıne, ol Qazaqstandy tańdar edi. Baılar úshin 6 paıyzdyq jeńildik zor mańyzǵa ıe. Mine, osy jaǵynan alǵanda sońǵy jyldary alys sheteldi bylaı qoıǵanda, Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe qalǵan eki áriptes memlekettiń kásiporyndary Qazaqstanda óz óndiristerin ashyp jatsa, bul bizdiń osy tustaǵy naqty jeńisimiz. Bul da Ult Kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev kóregendiginiń naqty dáleli. 
Besinshiden, bul kúnderi Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqqa qyzyǵýshylar sany ýaqyt ozǵan saıyn óse túskendeı. Armenıa odaqqa múshe bolyp endi. Qyrǵyzstan jaz ortasyna deıin múshelikke ótetin boldy. Bulardyń syrtynda Vetnam, Túrkıa, Izraıl, Úndistan jáne basqa elder qyzyǵýshylyq tanytýda. Olardyń bári de Qazaqstanda óz óndiristerin ashýǵa sheshim qabyldary aldaǵy ýaqyttyń enshisinde. Biraq bul báribir júzege asatyn ister. Óıtkeni Qazaqstan alyp bazardyń belsendi bir oıynshysy ǵana emes, sonymen qatar ári salyqtyq júktemesi meılinshe az, ári halqy 100 paıyz saýatty, ári shıkizat qory meılinshe mol, aqyr aıaǵynda «Uly Jibek jolynyń» ózeginde jatqan halyqaralyq tranzıttik tasymaldyń bir býyny. Qazaqstan arqyly Eýropaǵa da, Taıaý Shyǵysqa da, Azıaǵa da erkin shyǵýǵa bolady. Osynyń ózi-aq bizdiń mol múmkindigimizdi meılinshe tıimdi paıdalanýdyń bir joly – Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq ekenin dáleldep turǵandaı. 
Biz barlyq múmkindik pen aqıqatty ǵylymı saraptan ótkize otyryp mynadaı qorytyndy jasadyq: Qazaqstan Kóshbasshysy Eýrazıalyq-ekonomıkalyq odaq arqyly eńseli elin «Máńgilik elge» aınaldyrýdy o bastan-aq josparlaǵan. Iá, Nursultan Ábishuly meılinshe qysqa merzimde elin gıperınflásıa men alapat resessıadan aman alyp shyǵyp, qarqyndy damý arnasyna salyp, nátıjesinde Qazaqstandy álemdegi eń eńseli elderdiń birine aınaldyrdy. 1997 jyly biz dúnıejúzindegi aldyńǵy qatarly 50 eldiń sapynda bolsaq, dep armandap, jospar jasadyq. Ol baǵdarlamany meılinshe qysqa merzimde oıdaǵydaı qorytyndyladyq. Sodan soń Elbasymyz barlyq múmkindik pen álemdegi qalyptasqan jaǵdaıdy oı sarabynan ótkizgen jańa baǵdarlamany usyndy. Ol boıynsha 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly 30 eliniń sapynda bolýǵa tıis. «2050 Strategıasyn» ǵylymı saraptan ótkizgen kez kelgen adam osynaý aýqymdy baǵdarlamanyń sózsiz oryndalatynyna tolyq senedi. Biz bul jaıly oıymyzdy «Egemen Qazaqstan» gazetinde buǵan deıin de jazǵanymyzdy oqyrman bilýge tıis. Endi oǵan toqtalyp jatýdyń qajeti joq. Tek aıtarymyz, «2050 Strategıasy» – elin osynaý alyp iske aldyn ala jan jaqty daıyndap alǵan Kóshbasshynyń ǵylymı negizdi jospary. Bul úshin bizde adam resýrsy, qarajat qory, shıkizat molshylyǵy ǵana emes, sonymen birge salyqtyq jeńildikterimiz arqyly ózimiz basty oıynshysy bolyp sanalatyn 170 mıllıon tutynýshysy bar alyp bazar da ıgi qadamymyzǵa demeýshideı qoldaý jasaıtyn tustar bolyp shyǵady. 
Qoryta aıtqanda, bireýler úshin 2014 jyl «bas qaıǵy» kezeńi bolsa, Qazaqstan Respýblıkasy úshin aldaǵy qarqyndy damýǵa jan jaqty negiz qalaǵan ómirimizdegi eń utymdy ýaqyttardyń biri bolǵany daýsyz. Qazaqstan «Nurly jol» baǵdarlamasyn der kezinde qabyldaǵany sonshalyq oǵan úles qosýǵa álemniń túkpir-túkpiri ynta bildirýde. Bul jolda olar tipti bizdiń Reseı Federasıasymen Eýrazıa­lyq ekonomıkalyq odaqtaǵy áriptes ekenimizge de kóńil aýdarmaǵandaı. Iaǵnı, Qazaqstanǵa tolyq senetinin álem dúrlikken myna kezdiń ózinde aıqyn isimen dáleldeý ústinde. Al Qazaqstan bolsa óziniń kóptarapty beıbit saıasaty negizinde alǵa jyljı beredi. 
Sóz sońynda aıtarymyz, ulttyq valútamyz teńge óziniń álemdegi eń senimdi qundy qaǵaz ekenin ómir aqıqatynda dáleldep shyqty. Sońǵy kezderi Qytaımen jáne basqa eldermen ulttyq valúta boıynsha eksport ımport aınalymynda esep aıyrysýǵa kelistik. Al Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń damý banki de óziniń ınvestısıalyq qorjynynda 30 paıyz rúbldi, 10 paıyz teńgeni ustaıtynyn zańdastyrdy. Qalǵan 60 paıyzy halyqaralyq valútalar boıynsha esepteledi. Demek, teńge halyq­ara­lyq keńistikke shyqqan valúta, dep batyl aıta alamyz. 
Sonymen, 2014 jyl tarıh qoınaýyna enedi. Biz bul kezeńge rızashylyq sezimmen qarap, jańa 2015 jyldyń tabaldyryǵynan bolashaqqa degen zor senimmen attaıtyn bolamyz. Alla aldymyzdan jarylqaǵaı.

Saǵyndyq SATYBALDIN

«Ekonomıka» gazeti