Jalpy qoǵamnyń basty baılyǵy adam bolsa, parasatty da tárbıeli qyzdar – qoǵamnyń ortaımaıtyn eń qundy qazynasy. «Qoǵamdy tárbıeleımin deseń, qyzyńdy tárbıele» degen qaǵıdanyń máni qanshalyqty tereń bolsa, mazmuny sonshalyqty salmaqty.
«Qyz, áıel, ana» – qasıetti uǵymdar, óıtkeni olar – ómirdiń urpaq órbitetin bastaý-bulaǵy. Ulttyń bar bolmysyn – tili men dinin, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin – urpaqtan-urpaqqa jetkizip, boıyna darytatyn áıel-ana. Sondyqtan erteńgi ana, búgingi qyzdarymyzdy dástúrge súıenip, ýaqyt talabyna saı tárbıeleý – ata-ananyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń mindeti. Qazaq halqy «qyz» degen sózdi ádemiliktiń, ádeptiliktiń, jınaqylyqtyń úlgisi dep tanyǵandyqtan, «qyzdyń jıǵan júgindeı», «minezi qyzdaı», «qyz qylyqty» dep jaqsy nárseni qyzben baılanystyrǵan.
Ata-babalarymyz ańsaǵan táýelsizdigimizge shırek ǵasyr tolyp, qazaq degen halyqtyń qandaı ekenin álemdik qaýymdastyqqa jan-jaqty tanytatyn kezeńde ózgeniń qańsyǵyna ózeýremeı, halqymyzǵa tán qundylyqtardy jańǵyrtsaq nur ústine nur bolar edi. Ókinishke oraı, qazir asyly men jasyǵy aralasyp, sel bolyp jatqan aqparattar aǵyny urpaqty baýrap, «tárbıeleıtin» quralǵa aınalǵany eshkimge qupıa emes. Qyz balanyń tárbıesin qoǵam bolyp qolǵa almasaq, keleshegimizdiń kemel, bolashaǵymyzdyń jarqyn bolary ekiudaı...
Halqynyń dástúrinen qol úzip, rýhanı qundylyqtaryn mansuqtaıtyn, sanasyna selkeý túsirgen jastar jalań urandarǵa elikteıdi. Bul – rýhanı turǵydan álsiretip, dástúrli ustanymnan alystatatyn qaýipti qubylys.
Anasynyń boıyndaǵy jaqsyly-jamandy qasıet pen tárbıe balaǵa qursaqtan bastap beriletindikten, ultynyń salt-dástúrinen habarsyz, ana tilin bilmeıtin áıel ultjandy urpaqty ómirge ákele almaıtyny málim. Ultty qalyptastyryp, eldi el etken qundylyqtardy qyzdardyń sanasyna sińirip, dástúrli rýhta tárbıeleý – eldiń erteńine qyzmet etetin, memlekettiń kemel keleshegin oılaıtyn eljandy urpaqty jetildirý degen sóz.
Ata-babalarymyz «qyz – qonaq» dep tórinen oryn berip, barynsha aıalap, onyń sypaıy, adal, meıirimdi bolyp boıjetkenin qalaǵan. Muqtajdyq kórmeı, bula bolyp ósýi úshin barlyq jaǵdaıyn jasaǵan, erkin ustaǵan. Erkindik degen eserlik emes, adamnyń tulǵa bolyp qalyptasýyna qajetti múmkindiktiń biri ekenin biletin dana halqymyz qyzdy erkeletken, biraq betimen jibermegen. «Qyzdy qymtap ustaǵan uıatqa qalmaıdy» dep olardy qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı ósirgen qazaq «qyzǵa qyryq úıden tyıym, qala berse qara kúńnen tyıym» degende, qyz balanyń tárbıesine ata-anasy ǵana emes, búkil el jaýapty ekenin ańǵartady.
Jańa ǵasyrdaǵy jańalyqty qabyldaý kerek dep, shetelden nemese ǵalamtordan kórgenniń bárin talǵaýsyz qabyldaǵannan urpaq utylady, ult álsireıdi. Kórgenniń kózin súrindiretin ashyq-shashyq kıinýden aýlaq, zaman aǵymyna laıyq jarasymdy kıinip, óz tilinde sóılep, dástúrdi syılap, ıbalyǵyn saqtaǵannan qyzdarymyzdyń qadiri arta túspese kemimeıdi. «Qyz – órisiń, ul – qonysyń» dep bilgen qazaq órisin keńeıtetin qyz balaǵa aıryqsha kóńil bólgen. «Qyzyń minezdi bolsyn, ulyń ónerli bolsyn» deıtin halyq «Qyzdy kúte almaǵan kúń etedi, jibekti túte almaǵan jún etedi» dep, qyzdy úı sharýasyna úıretkenmen, ony kúńshe qajytpaǵan.
«Sheshesin kórip qyzyn al, aıaǵyn kórip asyn ish» deıtin qazaq qyzdyń jaqsy bolmaǵy anasynan ekenine basa mán bergendikten, «Sheshesi otyryp, qyzy sóılegennen bez» dep qyzdyń ádeptisin izdeıdi. «Aqyldy qyz bilimge júginer, aqylsyz qyz sózge iliger» dep biletin qazaq «Qyzy úıde bolǵanmen, qylyǵy túzde» ekenin de nazardan tys qaldyrmaǵan.
«...Qyz boı jetse, uzatýǵa asyq» degen halyq qyzynyń barǵan jerine tastaı batyp, sýdaı sińýin tileıdi, óıtkeni «qaıta shapqan jaý jaman, qaıtyp kelgen qyz jaman» dep esepteıdi. Qazaqtyń ardaqty uly B.Momyshulynyń kelini Z.Ahmetova «Qyz balanyń myna ómirdegi mindet-paryzynyń júgi aýyr, ári ardaqty. Ol – adamzat urpaǵyn ómirge ákeletin bolashaq ana, úı ustap, jar kútetin adal jar, ata-ene syılap, ıiletin qamqor kelin. Ol osyny qalasyn-qalamasyn, bul – ómir zańy» deıdi.
Qyzdyń tárbıesinde jeńgeniń orny bólek, bul – óz aldyna bir mektep. Qyzdyń balǵyn bolmys-bitimi men tárbıesiniń basy-qasynda aıaýly jeńgeler júredi. Kórgendi jeńge qaıynsińilisin bolashaq ómirge daıyndap, bilgenin úıretip tárbıelegen. Qyz oń jaqta otyryp qalsa, jeńgelerine syn bolǵan. «Kúıeý jaman bolsa qyzyńnan» dep, óziniń otbasynda jaqsy tárbıe alǵan qyz qylyqty, parasatty da paıymdy bolsa, «Jaqsy áıeldiń jaman erkekti han qylatynyna...» sengen. Degenmen, «san aıtsa da túzelmeıtin sanasyz» erkekten saqtasyn...
Qazaq halqy qyzdyń óz jurtymen birge qaıyn jurtynyń da tárbıege jaýapty ekenin «Jaqsy elge túsken kelin – kelin, jaman elge túsken kelin – kelsap» dep tujyrymdaǵan. Shynynda, kórgendi elden shyqqan qyz kósegeli elge tap bolsa, baǵynyń ashylyp, baqytynyń janǵany.
Búgingi boıjetken erteń jar, urpaqtyń anasy, tárbıeniń bastaý bulaǵy, ulaǵattyń qaınar kózi bolatyndyqtan, qyzdar túzelmeı, qoǵam túzelmeıdi. Ol úshin árbir er azamat qyzǵa óz qaryndasyndaı qarap, ár áıeldi anasyndaı qadirleý kerek. Qazaqtyń namysty jigitteri kóbeıse, arly qyzdary arta túsetinine kúmánim joq. Sondyqtan, jahandanýdyń alyp tegershiginde usaqtalyp ketpeý úshin dástúrli qundylyqtarymyz ben ulttyq erekshelikterimizdi ardaqtap, uıatty ul, qylyqty qyz tárbıeleýge eldiń keleshegin oılaıtyn árbir adamnyń atsalysýy – azamattyq paryz.
Otbasy qoǵamnyń bir bólshegi bolsa, áıel – otbasynyń altyn qazyǵy. Halqymyzdyń úlkendi syılaý, kishige izet kórsetý, er-azamatty qadirleý sekildi qundylyqtaryn ardaqtaıtyn qarapaıym, sypaıy qazaqtyń ıbaly qyzdarynan ımandy urpaq órbıdi. Áýlettegi kelinderdiń yntymaqshyl bolǵanyn qalaıtyn halqymyz «Aǵaıyn tatý bolsa at kóp, abysyn tatý bolsa, as kóp» degen, óıtkeni jaqsy áıelder aǵaıyn arasyn jaqyndatyp, bir-birine meıirban baýyrlar tárbıeleıtini málim.
Qazirgi otbasylardyń basym kópshiliginde 1-2 ǵana bala bolǵandyqtan, keıbir ata-analar balany materıaldyq turǵydan «toıyndyryp», toǵyshar urpaq tárbıelep jatqanyna máz... «Bir balasy bardyń shyǵar-shyqpas jany bar» ekeni málim, sondyqtan ata-ana sol jalǵyzdyń asty-ústine túsip, qalaǵanyn áperip, degenin oryndap otyrady. Ata-babalarymyz bunyń jaýabyn «Balam jalǵyz dep asqa úıretpe, botam jalǵyz dep otqa úıretpe», ıaǵnı durys tárbıe ber dep aıtyp ketken.
«Alyp anadan» degen naqyldyń tamyry tereńde jatyr, qyzdarymyz sanaly bolmaı, urpaǵymyz sapaly bolmaıdy. Búgingi boıjetken, keleshek ana qoǵamnan óz ornyn taýyp, otbasynyń qut-berekesin kirgizetin aıaýly jar bolýy úshin ımandylyqqa baýlyp, dástúrli tárbıe berý – ata-ananyń paryzy, qoǵamnyń mindeti.
Dástúrdiń birazy umytylyp, ony qadirleıtinder men túsindiretinder azaıyp bara jatqan qazirgi kezeńde pedagogıka jáne medısına ǵylymdarynyń doktory, profesor S.Ǵabbasovtyń «Urpaq tárbıesiniń jańa ilimi» atty kitabynyń (Almaty, 2012 j.) mańyzy ushan-teńiz. Onda táni qalyptasyp, jan kirgen balaǵa rýhanı tárbıe berýdi qursaqtan bastaý kerek degen óte qundy oı aıtylǵan. Jas urpaqty ulttyq rýhta tárbıeleýdiń utymdy múmkindigin jiberip almaı, tórt aıdan bylaı qaraı (jan kirgennen bastap) júrek tárbıesi men aqyl tárbıesin bastaý qajettigi týraly oılaryn ǵalym halyqtyq pedagogıkamen baılanystyra, ǵylymı turǵydan dáıektep, tájirıbemen ushtastyra dáleldegen. Urpaqtyń boıyna ulttyq qundylyqtardy darytyp, babalar salǵan sara joldyń qasıetin sanasyna sińirý qaı kezdegiden de zárý, ótkir, kezek kúttirmeıtin mindet bolyp turǵan qazirgi sátte osy qundy eńbekti kádege asyrsaq, utarymyz kóp.
Ananyń qursaǵynda damyp, nárli sútimen boıyna daryp, janǵa jaıly únimen súıegine sińetin qasıetter balanyń ómirlik ustanymyna aınalatyny sózsiz, sondyqtan balasynyń jaqsy bolǵanyn qalaıtyn ananyń deni saý, táni taza, ózi parasatty bolǵany jón. Aǵaıynnyń arasyn jaqyndatyp, eriniń mereıin ústem etetin áıelder uıalmaıtyn urpaq tárbıelep, el damýyna eleýli úles qosady.
Ákeniń ornyn joqqa shyǵarýdan aýlaqpyn, degenmen kemshiligi bar ákesiniń de jamanyn jasyryp, jaqsysyn asyryp, ony balalarynyń sanasynda biregeı tulǵa etip qalyptastyratyn – aqyldy áıel. Bala estıar bolǵanda ákesiniń kemshiligin bilgenmen, sanasynda tulǵa bolyp uıalaǵan adam týraly jaman oılamaıdy. Budan áke de, ana da, bala da zıan kórmeıtini anyq.
«Ultyńdy tárbıeleımin deseń ulyńdy tárbıele, qoǵamdy tárbıeleımin deseń qyzyńdy tárbıele» dep, az sózdiń aıasyna máni zor salmaqty oıdy syıǵyzǵan halqymyzdyń dana dástúrimen búgingi qoǵamnyń zamanaýı jastaryn tárbıeleı alsaq qoı...
Joǵaryda keltirilgen halyq naqyldarynyń máni joǵalyp, mańyzy tómendegen joq, kerisinshe, sony bilip, kádege asyratyn, sózdiń salmaǵyn túsinetin adam azaıyp bara ma degen kúdigim basym.
C.Dýanaeva, f.ǵ.k.,
Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń ǵylymı hatshysy
