Qostanaıda tatardyń uly aqyny Ǵabdolla Toqaıdyń jıenshary Sofıa Zabırova apaı turady (1-sýret). Jol­da­sy marqum Jumabek Ańsaǵanov ekeýi geologıa salasynda jemisti eń­bek etti. Búginde ájeı 82 jasqa toldy. Sál aýrýdyń sharshatyp turǵany bol­ma­sa, kárilikke moıymaǵan, áli kún­ge áńgimesinen bilimdilikpen qatar, tek­ti­liktiń, zıalylyqtyń nyshany esedi. Apaı­dyń tegi Toqaıdan qalaı ta­­raı­­dy der­siz. Ǵabdolla Toqaıdyń áke­­­si Mu­ha­met­­ǵarıftiń birinshi áıeli Ǵaf­ı­fadan Muhammetsharıf pen Ǵa­zı­za, ekinshi áıe­li Mamdýdadan Ǵab­dolla týady.

Áke-shesheleri erte qaıtys bolyp, Ǵabdolla men apasy Ǵazıza qańǵyp qal­ǵan soń, ekeýin Muhametǵarıftiń Qazaqstandaǵy Oral qalasynda ba­qýa­t­­­t­y turatyn qaryndasy Ǵazıza qam­qor­lyǵyna alady. Ákesi qyzynyń es­i­min qaryndasynyń qurmetine Ǵazıza dep qoıa­dy. Osylaısha kishi Ǵazıza Oralda boı­jetip, Abdrahman Zabırov degen ji­gitpen bas qosyp, balaly-shaǵaly bo­lady. Sofıa apaıdyń ákesi Ǵalı men bizdiń áńgimemizge ózek bol­ǵa­ly otyr­ǵan Ýálı Zabırov – Ǵa­zı­za­­nyń ul­dary. Tatardyń uly aqy­ny Ǵabdolla Toqaıdyń aǵaıyndy, teteles jıen­de­ri­niń ekeýi de 30-shy jyldardyń zo­ba­la­ńynda «halyq jaýy» bolyp us­talyp ú­l­keni Ýálı atylyp ketedi de, Ǵalı on jyl lagerde otyryp, 1947 jy­ly aryp-ashyp Qostanaıǵa keledi.

Sofıa apaıdyń qolynda qazir Ýálı abyı­ynan qalǵan eski álbomnyń bir­ne­­she betteri saqtalǵan. Sarǵaıǵan eski s­ý­retterden Ahmet Baıtursynov, Mir­ja­qyp Dýlatov, Smaǵul Sádýaqasov, Sultanbek Qojanov, Muhtar Áýezov kó­zimizge ottaı basyldy. Syrtyna: «Jan dosym Ýálıge», «Qurmetti Ýálıge» dep jazyp bergen, ózimiz shyra­myta almaǵan beıtanys adamdardyń sý­ret­teri de bar. Olardyń arasynan bir sý­retti Beıimbet Maılınniń jas kezi me eken degen de oı keledi (2-sýret). Syrtyna «1927 jyldyń aqpan aıynda ótken pedagogıkalyq bilim berýdiń bú­kil­qa­zaqstandyq İ keńesine qatysýshy qazaq zıa­lylary» dep jazylǵan sýrette qaq orta­da Qazaq ASSR Halyq aǵartý komısary Smaǵul Sádýaqasov otyr (3-sýret). Onyń oń jaǵynda Ýálı Zabırov, sol jaǵynda Ahmet Baıtursynov bar. Ekin­shi qatarda sol jaqtan ekinshi otyr­ǵan Mirjaqyp Dýlatovty tanımyz. Sý­ret Qyzylordada túsirilgen dep oı­­laımyz. Osyǵan uqsas bir top adam beı­nelengen sýrette de (4-sýret) ortada Smaǵul Sádýaqasov otyr (4-sýret). Onyń oń jaǵynan taǵy da mań­daıy jar­qyraǵan, ashań júzdi Ýálı Zabı­rov­­ty kóremiz. Ahmet Baıtursynov Sma­ǵuldyń sol jaǵynda eki adamnan keıin otyr. Oń jaq qabyrǵada «Bar­l­yq elderdiń proletarlary, biri­giń­der!» degen tóte jáne orys tilinde ja­zylǵan jazýdyń sheti kórinse de, sol ýa­qyttyń lebin bildiretindeı. Smaǵul ózi­niń sýretiniń syrtyna tóte jazýmen «Ýálıge. Smaǵul Sádýaqasov. 3/İİİ, 1927 jyl, Qyzylorda» dep jazyp, óziniń qolyn qoıyp beripti (5-sýret). Sultanbek Qojanov sýretiniń syrtyna «Ýálıge! Sultanbekten. 1925 jyl» (6-sýret) degen jazý qaldyrǵan.

Eski álbomda bir qyryndaý otyr­ǵan, shashyn tyqyrlap aldyrǵan, kóz­qa­ra­synan zıalylyq esip turǵan kisi sý­ret­tiń syrtyna «Dorogomý tovarıshý Valıý na dobrýıý památ (Súrýshnaı) 2/İİİ-22 g» dep, astyna atyn jazbaı tek qol qoıady. Tómenirek bireý ony «Mur­za­ǵ­alıev Hafı, byv pred.SNK KAZ.ASSR» dep jazyp qoıypty (7-sýret). Álbomda 1935 jyly qyrkúıek aıynda Lenıngradta túsken zıalylyqtyń shýa­ǵy tógilip turǵan Zabırovter otba­sy­nyń sýreti de nazardy erekshe aýdarady. Onyń syrtynda: «Anam – 59 jasta, Ýá­lı – 36, Ǵalı – 34, Sálim – 7 jasta» de­gen jazýlar bar (8-sýret).

Oral qalasynda 1922 jyldyń 11 maý­symynda túsken alty adamnyń sý­re­tiniń syrtyna orys tilinde: «g.Ýralsk 11 ıýn 1922g. Prebyvanıe Nar.Kom. Iýstısıı K.S.S.R t. Bek­mý­ha­medova. Sıdát 1.Zabırov, 2.Bek­mý­­h­amedov, 3.Jýldýbaev. stoıat 1. Zýb­kov, 2.Aljanov, 3.Djantleýov» dep kór­setken (9-sýret). Shafqat Bek­mu­ham­­betov Qazaq atqarý komıtetiniń she­shi­mi­men 1921 jyly qazanda Zań halyq ko­mıssary bolyp taǵaıyndalady. Onyń tusynda Zań halyq komısarıa­ty qylmyspen kúresýdiń tásilderin anyq­taıdy, ólkelik halyq sottaryn, pro­kýratýra men advokatýrany qurady, sot reformasyn júrgizedi, alǵashqy zań­dardy qabyldaıdy. Bekmuhambetov keı­i­nirek prokýratýrany da basqarady. Ol RSFSR Qylmystyq kodeksine barym­tashylardy jazalaý, qalyńdyq ur­laý, óltirgen adamǵa qun suraý tý­ra­­ly baptar engizýge muryndyq bo­l­dy. Onyń Zań komısary bolyp tur­ǵan 1921-1922 jyldary adam jeýge tyıym salý týraly quqyqtyq ókim de qa­byldandy. Sh.Bekmuhambetov 1958 jy­ly Almatyda qaıtys boldy. Al­bom­d­aǵy sýretter negizinen Qy­zyl­orda men Orynborda túsirilgen dep bilemiz.

1935 jyly ózi ustalyp ketkenshe qa­zaq zıalylarymen jaqsy qarym-qa­ty­nasta bolǵan Ýálı Zabırov kim bolyp edi? Bul jóninde 90-shy jyldary bel­gili qalamger Sapabek Ásipov te «Ege­men­niń» oqyrmandaryna qysqasha baıan­dap bergen bolatyn. Ókinishke qaraı, osy kúnge deıin Ýálı Zabırovtiń ómiri de, eńbegi de jete zerttelmegen. «Ýálı Ab­drahmanuly Zabırovtiń ómir joly qa­zaq memlekettiligin jańa, keńestik ne­­gizde aıaǵynan qaz turǵyzýǵa úles qos­­qan qaıratkerlerdiń biri bolǵanyn dá­­leldeıtin biz baıandaǵannan basqa qu­jat­­t­ar qolymyzǵa túspegenimen, keıin ta­­bylary anyq», dep jazady Sapabek aǵa­myz.

Sofıa apaı aıtqandaı, Qazandaǵy Ǵab­dolla Toqaıdy zertteýshiler de Ýál­ı týraly onyń týystary aıtqan aq­parattarmen shektelgenge uqsaıdy. Dál qazir Qazan zertteýshileriniń qolynda ne bar ekeni bizge de beımálim. Ýálı 1898 jyly Oral qalasynda dúnıege keledi. Kishkentaıynan eti tiri, oqýǵa qushtar bolady, erte eseıedi. Tipti 16 jas­ynda «ǵashyq boldym» dep, ákesinen ruq­­sat surap, úılenip alady. Jasyn qo­s­­ty­ryp jazyp, partıa jumysyna erte ara­lasady.

Sofıa apaı Ýálıdi Oral gýber­nıa­­lyq partıa komıteti 1920 jyly Tash­kentke oqýǵa jibergenin aıtady. Sodan qaıtyp kelgen soń Oral qa­la­syn­da partıa qyzmetinde bolady. Artynsha Ýálı Qostanaıǵa kelgen sy­ńaı­ly. Tipti Muhametjan Seralın re­daktory, Beıimbet Maılın jaýapty hat­shysy bolǵan «Aýyl» (qazirgi ob­lys­tyq «Qostanaı tańy» gazeti) ga­ze­tin shyǵarýǵa atsalysqan. Oǵan redak­sıa qyzmetkerleriniń 1924 jyldyń 28 naýryzynda kitapsha sıaqty etip, sý­retimen qatyrma qaǵazǵa japsyryp bergen quttyqtaýy dálel bolady (10-sýret). Tóte jazýmen jazylǵan qut­t­yqtaý óleńdi Sofıa apaıdyń jolda­sy marqum Jumabek Ańsaǵanov aǵaı ýa­qy­t­ynda ádeıi arab qaripin úırenip, kı­­rıllısaǵa túsirgen eken. Quttyqtaý by­­laı jazylǵan:

«Eńbekshildiń alǵa salǵan erisiń,

Qoltyǵynan dem beretin jelisiń.

Adal eńbek baǵalanyp qyzmetiń,

Kúnnen-kúnge keńeıýde órisiń.

Sizben birge jumys etsek shattanyp,

Ortamyzda júrgenińe maqtanyp.

Ezilgen er jumyskeri atynan

Tartý tartyp, eńbegińdi maqtalyq.

Jumyskerler dúnıeniń tiregi,

Kimge kerek? Júrek sezip biledi.

Tartý tartyp, jańa orynmen qut­tyq­tap,

Abyroıyńdy joldastaryń tiledi.

Baspahana jumyskerleri: Muratov Ǵ,
Jálel Ibraımov, S.Ýálıeva. 28 mart, 1924 jyl. Qostanaı». Biraq gazet­te naqty kim bolyp qyzmet istegeni áz­i­r­­­ge bizge belgisiz. Quttyqtaýda ól­eń­­­degi «Adal eńbek baǵalanyp qyz­me­tiń», «Tartý tartyp, jańa orynmen qut­­­tyqtap» degen joldardan onyń bu­ryn­ǵy jumysynan joǵary laý­azym­ǵa ós­kenin baıqaýǵa bolady.

Sofıa apaı Ýálıdiń ekinshi ret úı­lengeni týraly onyń áıeli Saranyń aýzynan estigenin bylaı áńgimeleıdi.

– Ýálı abyıym Troısk qalasyndaǵy Sara degen tatar qyzyn unatyp, so­ny­men sóz baılasady. Saranyń me­dı­sınalyq bilimi bar, saýatty qyz bo­lady. Ákesi «áıeli bar adamǵa ba­ra­syń» dep qyzyna rızashylyǵyn ber­meı­di. Ýálı Troıskige baryp, Sara­ny at arbamen alyp qashyp, Taran aý­danyndaǵy Beıimbettiń úıine apa­ryp, nekesin qıdyryp, kesh ót­kizedi. Sara apamnyń aýzynan estip edim osyny. «Sonaý Tro­ıskiden Taranǵa at arbamen jettik ǵoı. Bizdi Beıimbet úı­lendirdi» dep otyratyn. Bi­raq Troıskige Beıimbettiń bar­ǵan-barmaǵanyn, olardyń qaı jy­ly qosylǵandaryn ashyp aı­ta almaımyn, stý­dent kezimde Lenıngradqa jyl saıyn barsam da, son­da turǵan Sara apamnyń áńgimesine jas­tyqpen mán bermegendikten ǵoı, áń­gimeniń búge-shigesi esimde qalmapty, – deıdi Sofıa apaı.

Beıimbet demekshi, eski álbom jur­naǵynda sheti kesilgen jas er adam­nyń sýretin biz Beıimbet dep jo­ba­laǵanymyzdy aıttyq. (2-sýret). Ja­nyn­da bireý bolǵan sekildi, qyrqyp tas­taǵan. Beıimbet dep tanyǵan kisi ta­ǵy da top bop túsken sýrette shette tur (11-sýret). Sýret ıesi onyń syrtyna tóte jazýmen «Súıikti Ýálı! Myna súgiret bizdiń máńgilik eskertkishimiz bolsyn. Mustapauly. 3/İİİ -25 j.» dep jazyp, qolyn qoıǵan. Biraq Beıimbet ol kezde Qostanaıda emes, Orynborda bol­dy ǵoı. Bálkim, sýret Qostanaıda tú­si­ril­megen de bolar. Al toptaǵy kisiniń qaı­sysy Mustapauly ekenin de biz tanı al­madyq. Sýretter syrtyndaǵy tóte ja­zý kırıllısaǵa durys aýdarylmaýy da ábden múmkin.

Sofıa apaıdyń qolynda saqtalǵan bir sýrettiń syrtyna «Ýralskaıa part. delegasıa.1923 g» dep jazylǵan (12-sýret). Osy sýrette aldyńǵy qa­tar­­daǵy ekin­­shi bolyp Ýálı Zabırov otyr. Ara­sy­na bir adam salyp Muhtar Áýez­ov­ti ta­nımyz. Sýrettiń syrtynda bul adam­dar­dyń arasynda Myrzaǵalıev, Paev­s­kıı, Nıkıtın degen kisilerdiń bar­ly­ǵy jazylǵan.

KSRO Ǵylym akademıasynyń ba­s­pasy­nan 1934 jyly shyqqan «Kalendar sp­ravochnık Akademıı naýk SSSR» degen úlkendigi shaǵyn blok­­nottaı ǵana ki­tap ta Sofıa apaı­dyń úıindegi qadirli zat­tyń biri. Osy kitapsha Ýálı ómiri men qyz­me­­­tiniń mańyzdy kezeńinen de­­­rek ber­­gendeı. Ǵylym akademıasy qu­ra­­mynda Qoǵamdyq ǵylymdar bó­­li­mi­niń mekemeler qaýymdastyǵy bol­­­ǵa­nyn baıqaımyz. Kitaptyń 28-betinde «Asosıasıa ýchrejdenıı ot­­delenıa ob­­shestvennyh naýk» dep jazylǵan.
Onyń basshylyq qu­ramynda Ýálıdiń bar­lyǵyn dáleldeıtin «ı.ob.ých. sekre­tará Zabırov Valı Abdrah. t. 2-22-07(sl)» degen sózderdi oqýǵa bo­lady. Budan Ýálıdiń Qazaqstan ól­kelik partıa uıymynyń joldamasy­men Lenıngradtaǵy aspırantýrany bitirgennen keıin, sonda ǵylymı ju­mys­qa qaldyrylǵanyn bilýge bolady. Ýálı Zabırovtiń bitirgeni Lenıngrad ýnı­versıtetiniń aspırantýrasy bolýy múm­kin. Sofıa apaıdyń Ýálıdiń áıeli men qaryndasynan estigen aqparatyna qaraǵanda, ol Shyǵys halyqtaryn zerttegen. Lenıngradta oqyp júrgende teh­nı­kýmnyń jataqhanasynda Muh­tar Áýezovpen kórshi turady. Eki ot­ba­sy jaqsy aralasady. Bul kezde Ýálı­diń qolynda anasy Ǵazıza, áıe­li Sara, balalary jáne qaryndasy Fa­ıza bolady. Ýálıdiń anasy Ǵazıza Muh­tar­dyń Lenıngrad ýnıversıtetinde oqy­ǵanyn aıtady eken. Al Valentına Nıkolaevnanyń esteliginde olar Muh­tar Áýezovpen ýnıversıtetke qatar tús­ken­men, ár jyldary bitiredi, Muhtar úzi­lispen oqıdy. Bul 20-jyldardyń ekin­shi jartysy ekeni belgili. Ýálı de Lenıngradqa sol kezde barsa kerek.

– Ǵazıza ájem keıin Muhtardyń ataq­ty jazýshy bolǵan kezinde onyń áıeli, ózi týraly baıaǵydan biletinderin aıtyp otyratyn. Keıin Faıza Ermıtajda antropolog bolyp istegen jyldary, bul bálkim 40-50-jyldary ma eken, qyzmet babymen Almatyda bolǵanda, Muhtar Áýezovti úıine izdep barady. «Baıaǵy Lenıngradta aralasqanyndaı, Muhtar aǵaǵa erkeleı kiremin ǵoı dep edim, men oılaǵandaı kezdesý bolmady, sulyq qabyldady», dep rıza bolmaı kelipti. Sonda anasy: «Ol qyzmettegi adam ǵoı, kóńil hoshy bolmaı otyrǵan sáti bolar, ýaqyt ta ótip ketti. «Ózi joqtyń – kózi joq» degen qyzym, endi barmaı-aq qoı», dep­ti de qoıypty. Tyrnaq astynan kir izdegen zaman ǵoı, múmkin Muhtar sodan saqtanǵan shyǵar. Ol kezde Faıza qaıdan túsinsin, – deıdi estelik shertken Sofıa apaı.

Belgili ǵalym Temirǵalı Nurtazın esteliginde Muhtar Áýezovti 1932 jyly kúzde Ýálı Zabırovtiń úıinde kez­destirgenin aıtady. «Kúzde Muhtar Omarhanuly men Qanysh Imantaıuly Sátpaevty Vasılev-Ostrovskıı jaq­taǵy (Lenıngrad «Petrogradskaıa storona», «Vyborgskaıa storona» degen se­kildi birneshe aýdanǵa bólinedi) bir úıde ushyrattym. Umytpasam Ýálı Zabırovtiń úıi. Ol kisi tatardyń ataq­­­ty klassıgi Ǵabdolla Toqaıdyń tý­ǵan jıeni edi. Muhtar Omarhanuly Le­nıngradta oqý bitirip, Tashkentte as­p­ırantýrada bolǵanda eki semá teh­nı­kýmnyń jataq úıinde kórshi turǵany bar», dep jazady Temirǵalı Nurtazın.

– Ýálı Oral qalasynda jas kezinen pat­­shaǵa qarsy shyqqan ereýilderge qatysqan, Keńes ókimetine qudaıdaı sen­gen. «Aldymyzda tamasha zaman bolady, eshkim kedeı bolmaıdy», deıdi eken. Qazir sol jyldardyń tarıhyna qu­laq salsań, dál erteńi ne bolaryn bil­gen adam az. Keńes ókimetine alash arys­tarynyń ózi de bir kezde sendi, bi­raq ózderi sol júıeniń qurbanyna aı­naldy. Ýálı de solaı boldy, – deıdi Sofıa apaı.

Ýálı Zabırov Lenıngradta usta­la­dy, týystary oǵan taǵylǵan aıyptyń qan­­daı ekenin áli kúnge bilmeıdi. Óıt­ke­ni, surapyl jyldardy bylaı qo­ǵan­da, odan keıin de týystarynyń baýyryn izdeýge shamasy kelmegen. Ýálıdi ustaǵanda Qyrǵyzstanǵa jer aý­darylǵan otbasy 50-jyldary ol aq­talǵannan keıin, Lenıngradqa qaıta al­dyrylyp, olarǵa úsh bólmeli úı beriledi. Sara Zabırova bilimdi dá­ri­ger bolady. Biraq eki uly Sálim men Rústemge zıany tıedi degen bolar, Ýálıge taǵylǵan jalany da, ja­za­ny da ary qaraı qazbalamaıdy. 1958 jyly Ýálıdiń júrgen jeri dep ári qaıyn jurtyn kórý úshin Qostanaıǵa qy­dyryp kelip ketedi.

– 60-jyldary bolýy kerek, Troısk qalasynan bir tatar kisi keldi. Ýálıdiń týystaryn – bizdi izdep kelipti. «Ýálı bizdiń Lenınimiz edi» degen sózi esimde qalypty. Áı, jastyq-aı, sol kisiniń atyn da jazyp almappyn. Taǵy da sol jyl­dary meniń inim Ráshıt jumysymen Semıozerge, qazirgi Áýlıekól aýda­ny­na ba­rady. Sonda aýdandyq «Sel­hoz­teh­nı­ka» mekemesine kirgende aq shashty, zıaly qazaq kisi otyrady. Meniń inim kel­gen sharýasyn aıtqan soń, tizim tolty­rý úshin tólqujatyn beredi. Ondaǵy Zabırov degen famılıasynan Ýálı­diń týysy ekenin bilip, ornynan tu­ryp, qushaqtap, zattaryn túgel taýyp, mashınasyna artyp jiberedi. İnimniń de jas kezi ǵoı, álgi adamnyń aty-jó­ni­ne mán bermepti. Óıtkeni, ol kezde arys­tary­myz eshkimge kerek bolmady, – deıdi Sofıa apaı ókinip.

Endi Ýálıdiń inisi Ǵalı týraly bi­rer sóz. Ol lagerden kelgen soń, Qostanaı oblysynyń Amangeldi aýdanyn­da «Kaz­soıýzpýshınına» mekemesi aý­dan­dyq bólimshesiniń daıyndaý pýnkti­niń meńgerýshisi bolyp istepti. Ol kisi eli­miz Táýelsizdik alǵannan keıin 1992 jyly aqtalady.

– Ákemniń qujattaryn kórgenimizde tu­sy bos tur, taǵylǵan eshqandaı aıyp joq, – deıdi Sofıa apaı. – Bizdi, Zab­ı­r­ovter áýletin keńes dáýiri kezinde tu­qyrtyp ustady, uldaryna qyzmet te bermedi, – deıdi taǵy da áńgime ıesi. Ǵa­lıdyń adamgershiligin aınalasy aıta almaı otyrady eken. Ol Amangeldi aýdanynda turǵanda balasy joq, shaly qaıtqan Asyl degen qarıany úıine kirgizip alady. Qashan ózi Amangeldiden jumys babymen kóship ketkenshe, ony ana­syndaı ustapty.

– Men Asyl ájemniń qyzy bolyp ós­t­im, ol kisi kelgende men 8-9 aılyq eken­min. Anam jas, 24 jasta bolypty. Ájem barlyq áıeldik, analyq mahabba­tyn maǵan tógipti. Biz Qostanaıǵa ket­ke­nsin, men turmys qurǵannan keıin Asyl ájem qaıtty degen habar keldi. Ol kezde jol joq, sý tasyp jatqan sáýir aıynda bara almadyq, sosyn ákem birjolata kóktasyn jasatyp alyp, jazda baryp, basyn qaraıtyp kel­dik. Men ájemniń inilerimen áli kún­ge deıin tórkindep qatysamyn. Ájem­niń qaıtqanyna 40 jyl tolǵanda Aman­gel­di­ge jınaldyq, men zıratqa kirgen bette ájemniń beıitin birden taýyp aldym, qa­zir duǵama Ǵazıza, Asyl ájelerimdi bir­deı qosyp otyramyn, – dep Sofıa apaı kózin súrtti.

Bir ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan jetken eski álbom shertken syr osyndaı.

P.S. Halqymyzdyń ótken ǵasyrdyń ba­syndaǵy qazaq zıalylarynyń tarı­hy, alash arystarynyń táýelsizdik jo­lyndaǵy kúresi áli de zerttelý ústińde. Biz maqalaǵa sýretterdiń bir parasyn ǵana paıdalandyq. Eski álbomdaǵy sýretter muraǵattanýshylar men oqyr­man­dardy qyzyqtyrar degen oıdamyz. Eski sýrettegilerdiń kim ekeni anyqtalyp jatsa, bul da qazaq rýhanıatyna qosylǵan úles bolar edi.

Názıra Járimbetova, «Egemen Qazaqstan»

QOSTANAI