– Tamara, emıgrasıaǵa ketken bir ataqty jazýshydan: «siz shetelge qonys aýdardyńyz, sodan ómirińizde ózgeris boldy ma?» dep suraǵan eken, «aıtalyq, siz bir úıden basqa úıge kóshtińiz, sodan sizdiń tanym-túsinigińiz ózgere me?» dep qarsy jaýap qaıtarypty. Almatydan Astanaǵa qonys aýdardyńyz, shyǵarmashylyǵyńyzda qandaı eleýli jańalyqtar bar?
– Astanaǵa densaýlyǵyma baılanysty qonys aýdardym. Almatynyń aýasy ylǵaldy bolǵandyqtan, meniń tynys joldaryma jaqpady. Tútinniń ıisi qolqamdy qaýyp, jótelim jıilep ketti. «Astananyń aýasy keń, ókpe, qolqa jumysyna qolaıly» dep aýystyq. Taǵdyr maǵan densaýlyqtyń qadirin erterek bilýge májbúr etti, meniń densaýlyǵym basqalarǵa qaraǵanda ózgerek qaraýdy qalaıtyn densaýlyq. Al, shyǵarmashylyqqa kelsek, Almatydaǵy óner Astanaǵa kelgennen keıin de sondaı yrǵaqta jalǵasyp jatyr. Eń bastysy, jaqyn adamdarymnyń bári janymda. Bala ómirge kelgennen keıin taǵdyr senarıin ózi jazady. Óte ádemi balalyq shaǵym bolǵany úshin baqyttymyn. Otbasynda alty aǵaıyndymyz: tarıh páninen sabaq bergen ata-anamyz tórt qyz, eki ul ósirip-baqty. Men – besinshi balamyn.
– Teledıdardan jaınap turǵan júzińizdi kórip, áńgimeńizden ózińizben, ómirińizben úılesimde ekenińizdi ańǵaramyz. Jol apatynan keıin ómirge qaıta oralǵan sizdiń baqyt týraly ólshemińiz de bólek bolýy kerek?
– Baqyt ótken shaq ta emes, osy shaqtaǵy qýanysh ta emes, ol dál osy sáttegi seziný. Biz kóbine «sol kezde baqytty bolǵan ekenmin-aý» dep ótken shaqta túsinemiz. Adamnyń júrek tynyshtyǵynan týǵan sabyrly sezimine kóńil qýanyshy qosylsa, ol sózsiz ishteı jymıady. Osy jymıýdy ishińizge máńgi ornalastyra alsańyz baqyt degen sol, menińshe. Sol sezimge mastanyp, «baqyttymyn» deseń basyn alyp qashyp, basqaǵa baryp qonatyn kóshpeliligin de umytpaǵan jón. «Baqyt basymnan ushyp ketti» dep basty qos qoldap ustap, qaıǵyǵa berilý tipti qaýipti. Eń bastysy, bul jeke adamnyń sanasyna da jatyrda jatqan kezde qalyptasady. Anasy beli talyp, toǵyz aı kóterip júrgen kezinde qıyndyq kórip, qajysa, eki kózinen jas ketpeı jylap júrip sábıine jaryq dúnıe syılasa, ómirge kelgen balanyń betinde anasynyń osy kóńil kúıi máńgilik tańbalanyp qalady. Ata-analary osy qateligin túsinip, balasyn mahabbatpen tárbıelese, sanaly túrde ózimen de, perzentimen de jumys istese, jyldarmen birge bul kemshilik jóndeledi.
Bizdiń ájelerimiz «baqyttymyn» dep aıǵaılady ma? «Shúkir» dep qoıyp, abysyn-ajynyn, kórshileri men kelinderin jınap, bastańǵysyn jasap, júnin tútip, urshyǵyn ıirip, kıizin basyp, órmegin toqyp, ázilin aıtyp, áńgimesine úıirip, úı tóńiregin shýaqqa bólep jatatyn. Olardyń bul kúlkisi bizdiń búgingi eki ezýdi qulaqqa qaraı zorlyqpen jyljytyp aparyp jymıatyn jasandy kúlkimiz emes.
Grýzınniń Nanı Bregvadze degen óte ǵajap ánshisi bar. Sol kisini 71 jasynda arnaıy izdep baryp, áńgimelestim. «Siz qazir qandaı sezimmen ómir súrip júrsiz?» degenimde, «Men ómirdi endi bastaǵan sıaqtymyn» degen edi. Kúıki tirliktiń buralań joldarynyń bárimen júrip kelip, bárinen tazaryp, bárinen arylyp, ómirdi saf kúıinde tanyǵan adamnyń sózi bul. Kózderinde baqyt tolyp turdy. Jastyq shaq – káriliktiń stasıonary. Biz zeınetke shyqqansha nemese bir laýazymnyń bıigine jetkenshe tájirıbe jınaımyz. Sol jyldardaǵy bireýge jasaǵan qıanatymyz, kúpir sózimiz aǵzamyzdyń ár jerinen syzdaýyq bolyp syr berip, bórtken bop beımazalyqqa uryndyryp, jara bop janyńdy qınap shyǵýy múmkin. Dúnıe syryna tolyqtaı boılaı almaıtynymdy, jumbaǵyn sheship tastamaıtynymdy bilemin, biraq ózgeni tanı almasam da, eń bolmasa ózimdi bileıin, ózimdi tanysam, ózgeniń de, ómirdiń de shyndyǵyn tabarmyn degen úmitpen osy ǵylymǵa qyzyqtym, boı urdym, naǵyz mamany bolýǵa janymdy salyp kiristim.
– Ónerde júrip psıhologıa jáne pedagogıka ǵylymynyń Ph.D atanýǵa talap qylyp jatyr ekensiz. Qazaqtildi jaqsy psıholog ta, psıhoanalıtık te az ǵoı, vakýmdy toltyrýǵa bel sheshe kirisýińizdiń syry nede?
– Jyrtqysh ań ormandy kezgende ne izdeıdi? Azyq izdeıdi. Sana berip jaratqan soń men de ózimdi ómirden máńgi izdeımin. İzdenis aldymen bilimnen bastalady. «Bilim izdeımin» dep bir kitaptyń úsh taraýyn oqyp, on kitap oqyp taýysqandaı dilmarsyp áńgime aıtý búgingi bizdiń qoǵamnyń birinshi derti. Ózimdi tereńirek bilgim kelgendikten psıhologıaǵa bas urdym. Keıin oǵan pedagogıkany qosyp aldym. Sebebi, adam ózgege úıretý arqyly ózi de úırenedi.
Men pedagogıkaǵa ǵashyq boldym. Al, pedagogıkaǵa ǵashyq etken – Shalva Amonashvılı. Jańashyl baǵyttaǵy pedagog. Osy kúnge deıin sabaq beredi, biz onyń semınarlaryna baryp turamyz. Pedagog degen – tárbıeniń arhıtektory. Ol – adam irgetasyn qalaýshy. Dalada jańbyr jaýyp tursa, biz qolshatyrmen qorǵanamyz. Sol sıaqty qoǵamnan da qorǵanatyn qural kerek. Qorǵanysyń kúshti bolǵan saıyn ishki dińgek te myqty bolady. İshki dińgektiń álsireýi emosıaǵa baılanysty. Kıimi qalyń adam qysta tońbaıdy, ystyqta oǵan kún ótpeıdi, sol sekildi ómirdiń ystyq-sýyǵyn tek qana syrtqy qorǵanysyń – ǵylym men bilim jáne ishki dińgek – aqyl ǵana qorǵaı alady.
– Emosıa demekshi, ony qanshalyqty tejep ustaı alasyz?
– emosıany tizgindep, sanany salqyndatyp, júrekti tynyshtandyryp turatyn tek qana aqyl. Ózimdi aqyldy sanamaımyn, meniń de aqylsyzdyqqa salynyp ketetin kezderim bar, alda áli de bolady, biraq ózime toqtaý jasaı alamyn. Musylmannyń tilinde muny «nápsi» dep ataıdy. Nápsisin basyp, tunshyqtyryp ustaı alǵan adam – eń uly adam. Muny túsinip, bilý úshin basty búrkemelep, oranyp-qymtanyp júrý shart emes. Búgingi qoǵamda dinniń tilimen sóılegennen ǵylymnyń tili bıigirek turǵanyn qalaımyn. «Din – apıyn» degen zamanda óz atam da, naǵashy atam da bes ýaqyt namazyn oqyp, qulshylyqtan qoldary bosamaǵan. Endeshe bul meniń dindi tómen tutqanym emes, árkimniń tisi bata bermeıtin dindi oıynshyq jasap, dúmshe bolǵannan góri ne nárseniń de ǵylymı negizin tanymaqqa umtylý adamǵa áldeqaıda paıda bermek.
– Bilim týraly pikirińizdi bilsek?
– Adamǵa salmaqty bolmysty, salıhaly minezdi bilim syılaıdy. «Inemen qudyq qazyp», shashy aǵarǵan, kózáınegi kereqarys, shalbarynyń sońǵy ret qashan jańarǵany belgisiz, dúnıeniń bar ataǵyn bir ózi ıelense de, adamǵa iltıpatpen qaraýdan sharshamaǵan ǵalymdardy kórgende qolyn alyp, quttyqtaýǵa shaq qalamyn. Bul bilimniń qýaty, kóp bilgen saıyn taýdaı tulǵasy túk bilmeıtindeı tuqyra túsken.
– Áleýmettik jelide belsendi emes sıaqtysyz…
– Men oqshaý ómir súrgendi unatamyn. Kópshiliktiń ishinde júrseń adasyp qalasyń, al ózińdi ońashada ǵana taýyp, tanı alasyń. Meıli, bireýler meni «jańalyqtan maqurym qalǵan» dep aıyptasyn. Men ol jańalyqty úsh kúnnen keıin, tipti bir aptadan soń estýim múmkin. Eger meniń mamandyǵym sol jańalyqty bilýimdi mindettese, ras, aıypty bolar edim. Biraq men ondaı qyzmette emespin. «Atyp ketipti, shaýyp ketipti» degen aqparatty estigenshe, mynaý qýys keýdemdi bilimmen toltyraıyn, adam retinde ósip, jetilýime paıdasy bar rýhanı azyqpen sýsyndaıyn.
– Tamara, qazir kez-kelgen áleýmettik jelini ashyp qalsań, «jetistikke jetkiń kele me, bizge kel», «tabysty bolýdyń syryn bizden úıren» degen sekildi tolyp jatqan taqyryppen jap-jas balalar túrli trenıń-semınarlarǵa shaqyrady. Bular ózi tipti kóbeıip barady. Biraq ózi alǵashqy mıllıonyn jasaı almaı turyp jurtqa mıllıon dollar tabys tabýdyń syryn qalaı úıretpek?
– Álemdegi mıllıonerlerdiń, mıllıarderlerdiń treneri sanalatyn B.Treısıdiń eńbekterimen tolyqtaı tanysyp shyqtym. Biraq, qajet jerin ǵana aldym. M.Norbekovtiń de kerekti tusyn túrtip aldym. Bular ózgeniń úmitin úrleı júrip ózderi de úlgige aınalǵandar. Jańaǵy jas balalar da ýaqytpen birge tájirıbe jınaqtaı kele, sondaı úlken soqpaqqa túsýi múmkin. Osydan 3-4 jyl buryn men de trenıń ótkizýdi qolǵa alǵanmyn. Biraq, toqtadym. «Ózin-ózi qalyptastyrý», «Tulǵa tárbıeleý» degen taqyryptarda, «Ózińmen óziń úılesimde bolý» degen semınarymdy múmkindigi shekteýli jandarǵa arnap ótkizgen edim.
Keıin jaýyp tastaýymnyń birneshe sebebi boldy. Eń úlken sebebi, ol jerde aldyńa sana-sezimi, tanym-túsinigi ártúrli dárejedegi adamdar kelip otyrady. Túsingenim, trenıń ótkizý úshin teorıalyq bilimiń jetkiliksiz. Jan-jaqty bilimge qosa, ómir mektebiniń qajetti tájirıbesin molynan jınaqtaǵan bolýyńyz shart. Siz ózgege usynatyn ónimińizdiń jan-jaǵyndaǵy úshkir, kedir-budyr buryshtaryn ábden tegistep, onyń jandy jerine baryp qadalmaıtyndaı, tesip, kesip, jaralamaıtyndaı jup-jumyr etip qyrnap-jonyp ádemi zatqa aınaldyrǵannan keıin ǵana usynǵanyńyz jón. Al, trenerdiń tilimen sóıleseńiz, onyń jan jarasynyń aýzyn ashyp tastaısyz. Jaranyń aýzyn ashyp, basqa áńgimesin jalǵastyryp ketetin qazirgi trenerler osy jaǵyna kóbirek mán berse eken deımin.
– Sizdiń psıhologıa, psıhoanalıtıka máselesine bir búgin emes, erte bastan daıyndalyp, uzaq ýaqyt izdenisten keıin kelgenińizdiń kýásimin. Osynyń bárin jınaqtap, qorytyp, kitap jazý oıyńyzda joq pa?
– Jazbalarym bar, lyqsyp kelgen oıymdy túrtip qoıý ádetime aınalǵan. Biraq «men án de aıta alamyn, bı de bıleımin, men sekire de, júgire de alamyn» degen maqtanshaq áldekimniń sıqyna enip júrmeıin dep, sol jazǵandarymdy tolyqtyryp, kólemdi dúnıe jazýǵa uıalamyn. Sol sebepti kemeldi jasqa kelip, belgili bir nátıje úlgilerin kórsetken soń ǵana ádemi oılaryńdy kóp bolmaǵanymen, az tırajda shyǵaryp, jarıalaýǵa bolady dep oılaımyn.
– Jazýdy kópten serik etesiz be?
– Áýeli ertegi jazyp bastadym. Ertegiden keıin estigen ańyzdarymdy qaǵazǵa túsirýge kiristim. Onyń sońy mysal jazýǵa ulasty. Endi birde zer salsam, túıindelgen tujyrymdardan, oımaqtaı oılardan qanatty sózder týypty. Qanatty sózder qazir maqal-mátelge aınaldy. Maqaldap sóılemeseń sózińniń sáni kelispeı turatyndaı kórinetini bar ǵoı, aqyry óz janymnan maqaldar týa bastaǵanyn ańǵardym. Keıde vatsappen jazǵan óz sózim ózine aınalyp kelip turatyny bar. Sol sózdiń qaı kúni, qandaı jaǵdaıda týǵanyn jaqsy bilemin. Múmkin, bul aǵyl-tegil bilimniń darıasy Ábish aǵam sekildi jaqsymen aralasyp, áńgimesin tyńdaǵannyń da áseri de bolar. Ábish aǵanyń aqyn Ońaıgúl Turjanova týraly: «Gımalaı men Karpattyń ar jaǵynda qanshama shyńdar bar, biraq Gımalaı men Karpat jolyn bógep kórsetpeı tur» dep aıtqany esimde. Aqyn qaryndasynyń talantyn moıyndaı turyp, «Sen bizden bıiksiń, biz bolǵan soń shyqpaı qaldyń» degendi meńzegeni. Ádebıet alyby Kekilbaevtyń osyndaı áńgimelerine qanyq bolǵan soń, bizdiń «jazdyq» dep jelpingenimiz uıat qana emes, aýada qalqyp ushqan mıllıard tozańnyń molekýlasyn maǵynasyz qýalap júrgen kúlkili tirlik sıaqty kórinip, óz-ózińnen tartyna bastaısyń.
– Dúnıege ózgeristiń tán ekeni bárine belgili jaıt qoı, biraq áıel áleminiń kúrt ózgerýi áıel bop jaralǵan meniń ózimdi keıde tańyrqatady. Áıelge teńdik ápergen revolúsıanyń áseri de munshalyqty qýatty bolmaǵan sekildi, erin «pirim» dep, otbasyn «altyn qazyǵym» dep tanyǵan qazaq áıeliniń «klasıkalyq» beınesin qaıtse kómeski tartqyzbaýǵa bolady degen suraq sizdi mazalaı ma?
– Abzalyn aıtsaq, ár áıel óz anasyna uqsaıdy. Men de óz anamdy áıeldiń danyshpany dep sanaımyn. Ómiri daýys kóterip sóılemegen, maqtanyp áńgime aıtpaǵan, kıiminiń jyltyr jaǵyn ishine qaratyp kıgen adam. Bul – óresiniń bıiktigi. «Bedeý áıeldiń janynda balańdy aıtyp maqtanba», «kórshiń soqyr bolsa, bir kózińdi qysyp júr» degen qazaqy qundylyqty qatań ustanǵan adamnyń ádebi. Qoǵamda bári jyltyrap qymbat kıinip júrgen joq, soǵan sáıkes sheshem de kıiminiń jyltyryn jasyrýǵa tyrysady. Ózine kóńili tolsa jetedi, bireýge maqtaný mindet emes. Ósek áńgimeni estigendeı bolsa, qabaǵy túsip tómen qaraıdy – jaqtyrmaǵany, qulaǵyna jaqsy sóz tıse, eki ıyǵyn tiktep, basyn kóterip otyrady – janyna jaqqany. Mine, naǵyz qazaq áıeliniń emosıasy osyndaı bolýy kerek.
Sheshemnen ómir boıy estigenim: «Mal qulaǵy sańyraý» «jumyrtqa biteý», «balyq saqaý». Áńgime aıtqyzbaıdy, sapyryp sóıleýge jol bermeıdi. Úıde atamnyń jatqan tósegi áli tur. Qazir anamnyń jasy 75-te, áli kúnge deıin qaıynatasynyń tósegine tize búgip otyrǵan emes. Atamnyń kıimi, tósegi, zattary qalǵan bólmege sálem jasap kiredi. Bul jerde eshqandaı pafos joq, tiri pende kórip turǵan joq, úıde jalǵyz ózi bolsa da, daǵdyǵa aınalǵan sol qurmetinen jańylmaǵan. Ózine uıaty, obaly tıetin nárseni ońashada da jasaýǵa dáti barmaý qazaq áıelinen basqanyń qolynan kelmeıtin qudiret pe deımin. Ákeme qalaı tabynatynyn kórseńiz! Áli kúnge deıin tań bozynan turyp ákeme qaraqumyq jarmasyn ázirleıdi, tátti salaty bir bólek, ashshy salaty bir bólek, tańǵy asyn ázirleıdi. Ákem dastarqan basyna otyrmaı turyp, bir túıirin aýzyna salyp dámin de tatpaıdy. Bylaı qarasań, jigit emes, ózine daıyndaǵan botqasyn da bere salsa bolady ǵoı, joq, shalyn han sıaqty kútedi.
– Balalary patsha boldy ma?
– Shúkir, bárimiz de ata-anamyzdyń júzi jerge qaramaıtyndaı bolyp jetildik. Bizdiń aýylda shaly áldeqashan o dúnıelik bolǵan 80-ge kelgen áje tósekten tura almaı jatsa da, ózinen eki jas úlken qurbysy kelse, sálem salyp ısharasyn jasap jatady. Keıde «sendelgen áıeldiń súıkimsiz saıasaty» degen sózdi aıtýǵa májbúr bolamyn. Qazirgi biz sıaqty mobıldi kelinshekterdiń ómir súrý salty basqa. Osyǵan baılanysty áıelderdiń turmysy men mindetin durys úılestiretin ıdeologıalyq jaqsy bir keńes qurylsa degen tilegim bar. Áıel ózi názik bolsa da, ishki-syrtqy tasqynnan balasynan buryn ózi qorǵana alatyn, jaqsy-jamandy eksheı alatyn ishki tegershigi myqty adamǵa aınalsa deımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
