Qulbazardyń óz aqyny bar

Ábil Qoıshybaıdy janyndaǵylar "qulbazardyń aqyny" deıdi. Al úlkenderi óleńderin oqyp, ózgelerge úlgi qylady.

– Ákem – dıqan edi. Úı sharýasyndaǵy sheshem uzaqqa sozylǵan syrqattan byltyr qaıtys boldy. Otbasynda toǵyz bala. Artymnan ergen inim bar, qalǵandary menen úlken. Balalyq shaǵym Pavlodar oblysy Aqsý aýdany Jaltyr aýylynda ótti. Qazir qara shańyraǵymyz Qaraǵandy oblysy Osakarovka aýylynda.

Mektep bitirgen soń, grantqa Temirtaýdaǵy polıtehnıkalyq kolejge oqýǵa tústim. Mamandyǵym – zaýyt tehnıgi. Biraq, ol maǵan unaǵan joq. Sondyqtan, ekinshi ret Táttimbet atyndaǵy Óner kolejine túsip, "teatr jáne kıno akteri" mamandyǵy boıynsha oqydym, – deıdi Qoıshybaı.

Qazir onyń qolynda «ártistiń» dıplomy bar. Biraq mamandyǵy boıynsha áli jumys taba almaı keledi. Astanadaǵy Jastar teatrynda eki aı sahna mashınısi bolyp istep kórgen. Biraq, jalaqysy az, ári kóńili qalamaǵan soń, ara-tura konsert uıymdastyryp, toılarǵa da aralasqan. Qoıshybaıdyń endigi armany – «Shabyt» óner ýnıversıtetinde joǵary bilim alý.

Armanym – dramatýrg bolý

Qoıshybaı teatr sahnasyna sońǵy ret stýdent kezinde shyǵypty. Oqý jyldaryndaǵy eń este qalǵan róli – Músirepovtiń Aqan seri-Aqtotysyndaǵy Qońqaı. Al dıplomdyq jumysynda ol fransýz jazýshysy Kamú Alberdiń "Kalıgýla" spektaklinde patrısııdiń (Ejelgi Rımde qoǵamdyq jerdiń ıesi bolǵan jáne bılik qurǵan baıyrǵy áýlettiń ókili) rólin oınaǵan.

– Osydan birneshe jyl buryn "Shabyt" ýnıversıtetiniń "dramatýrgıa" bólimine qujat tapsyrdym. Roza Muqanovanyń mektebine túskim keldi. Biraq emtıhan bolatyn kúni aýyldan qalaǵa jete almaı qaldym. Sizge ótirik, maǵan shyn, aýyldan qalaǵa keletin aqsham bolmady. Endi bıyl emtıhan maýsymynda eshqaıda ketpeı, baǵymdy synap kórem. Dramatýrgıaǵa qatty qyzyǵyp júrmin. Óıtkeni, ómirde keleńsiz oqıǵalar kóp. Jalǵyzbasty ana, jetim bala, qulbazardaǵy biz... – sonyń bárin teatrǵa aparyp, oı salatyn pesa qoıýǵa bolar edi. Eger men dramatýrg bolyp shyqsam, eń alǵashqy pesamdy qoqys jáshiginen tabylyp jatqan balalarǵa arnar edim, – deıdi ol.

Qara jumystan arlanbaımyn

Oqýǵa túse almaǵan soń, qalada qalǵan Qoıshybaı jumys izdeı bastaıdy. Qulbazarǵa adasyp keldim deıdi. Adasyp keldim degeni – týra maǵynasynda aıtylǵan jaıt.

"Aýyldasym osy bazarǵa jaqyn jerde jumys isteıtin. Soǵan jolyǵamyn dep adasyp júrip, osy jerdi kórdim. Sosyn dosymnyń páterinde turyp, aldymen bir-eki kún, odan keıin aqsha kerek bolǵanda, jıi kele bastadym. Biraq, oǵan arlanbaımyn. Óıtkeni, bireýdi uryp, bireýdi qanap, bireýdi tonap jatqan joqpyn. Óz eńbegimmen taýyp jatyrmyn. Mańdaıǵa sińgen, tańdaıǵa da sińedi", – deıdi ol.

Astananyń qulbazarynda qazir 100 shaqty adam nápaqasyn aıyryp júr. Dala jylynǵanda, bul jerden bir kúndik jumys izdegenderdiń sany 200-300 adamǵa jetedi. Qazaqstannyń ár qalasynda bar bundaı «bazardaǵylardyń» turatyn jeri qaqaǵan qysta da – dala, qapyryq jazda da – dala. Jergilikti bıliktiń jumys taýyp bermeıtinine áldeqashan kóndikken. Biraq, jumys izdeýge laıyqty jaǵdaı jasalmaǵanyna qynjylady. Qytaıdy qarańyz, «daryndylar bazaryn» ashyp bergen. Onda da, bizde de jumys izdegender. Alaıda, bizde «qulbazar», olarda – «daryndylar» bazary.

2016 jyly Astana – respýblıka boıynsha jumyssyzdyq deńgeıi eń tómen qala boldy, 4,6%. Munda jumyspen qamtý ortalyǵyna kúnine 200-250 adam keledi. Sońǵy úsh aıda kelgen 4 myńǵa jýyq adamnyń tek 1300-ine turaqty jumys tabylǵan. Qazir de úsh myń jumys orny bos tursa da, eki qolǵa bir kúrek izdegender qalanyń qaq ortasyndaǵy qulbazardan shyqpaıdy.

Qulbazardyń jartysy dala men vokzalǵa qonady

Astanadaǵy "Artem" bazary men "Álem" saýda úıiniń ortasyndaǵy ashyq alańqaı jáne oǵan qarsy "Tulpar" saýda úıiniń aldyna jınalǵandardyń barlyǵy derlik – qazaqtar. "Qulbazar" dep at qoıyp alǵan da sol qazaq jigitteri. Kóbi sýretke túsýden at-tonyn ala qashady, anaý-mynaý kisige jolamaýǵa tyrysady. "Talaı aldanyp zapy boldyq. Túrine, sózine qarasań táp-táýir adamdar, biraq keıde zań soǵyp, álimjettik jasap, eńbegimizdi jep ketedi" – deıdi olar.

Qulbazardaǵylardyń 70%-y aýyl-aımaqtan kelgen. Tańerteńnen jumys tabyla ma, joq pa degen ekiudaı jaǵdaıda júredi. Qara jumysqa kıetin jaý kıimderi dorbada ne qoıyndarynda. Al, kóbiniń jumysqa da, úıge de kıetini bir kıim. Jumys joqta dalada, vokzalda, tipti jylý qubyrlarynyń boıynda túneı salady, jumys tabylsa táýlikke beriletin bólmelerdi jaldaıdy.

Tańǵy segizde bastalatyn qarbalas keıde túngi saǵat onǵa deıin jalǵasady. Kún jylynǵan soń, qulbazardaǵy adamdardyń qarasy kóbeıedi, biraq, 40 gradýs syqyrlaǵan aıazda da, 40 gradýs aptap ystyqta da qulbazardan jumys kúshin tabasyń. Kólik toqtaı qalsa, qaýmalap qorshap alady.

"Jalaqyǵa" kelisse, jumys beretin adam jigitterdi dál sol jerden kóligine otyrǵyzyp, alyp ketedi. Basty erejesi – osy. Jekemenshik qurylysy barlar nemese úıin kóshire almaı jatqandar, sondaı-aq aýladaǵy qardy tazalatqysy kelgender, ózi jasaǵansha bireýdi jumsaǵandy jaqsy kóretin qaltalylar jalshylyqqa etteri úırengen qulbazarlyqtardy osy jerden tańdap alady.

Shyńǵysqandy basqasha sahnalaımyn

Qazir Qoıshybaı sol qulbazardyń mańyndaǵy páterdi jaldap turady. «Sanany turmys bıleıdi» dese de, qazirgi tirshiligine qaramastan, Qoıshybaı uıqasy kelisti, mazmundy óleń shyǵarady. Aqshaǵa óleń jazdyrǵysy keletinder de bar eken. Biraq Qoıshybaı bundaılardyń tilegin aqsha almaı-aq oryndap beremin deıdi. "Nege ekenin bilmeımin, ishimnen shyqpasa aýyramyn, óleń jazsam jeńildep, jolym ashylady", – deıdi ol.

Ýaqyt bolsa, ol qaladaǵy kitaphanalarǵa baryp, álem ádebıetin, ásirese Balzak, Geteniń shyǵarmalaryn oqyp turady.

"Dramatýrg bolsam, ekinshi pesama tarıhı drama retinde Shyńǵys hannyń ómirin arqaý etkim keledi. Muqtar Maǵaýınniń jazǵanyn bilemin, biraq men ózge qyrynan jazar edim", – deıdi Qoıshybaı.

Qulbazar tek Qazaqstanǵa tán qubylys pa?

Kórshi jatqan Qyrǵyz, Reseı jáne Ózbekstan elderinde de jumysshylardyń toptasyp turatyn oryndary bar. Biraq bul elderde kóbine adamnyń emes, júk kólikteriniń, taksılerdiń "bazarlary" ("pátak") qalyptasqan. Qyrǵyzdar men ózbekter Reseı men Qazaqstanǵa kelip aqsha tapsa, reseılikter burynǵy jumysyna baılanysty azy – 850 rúbl, kóbi – bes myń rúblge jýyq jumyssyzdar járdemaqysyn alady. Eýropa elderinde de solaı. Fransıanyń tıisti organy jumyssyz qalǵan adamǵa 4 aıdan eki jyl ýaqytqa deıin eń sońǵy jalaqysynyń 57%-yn tólep otyrady.

Uqsas júıe Qazaqstanda da bar. 2016 jyldyń 1 qańtarynan bastap áleýmettik tólemge ótinish bergen adam basty úsh talapqa saı bolýy tıis:
1) Jumys berip otyrǵan mekeme taralyp ketse;
2) Shtaty nemese jumysshylarynyń sany qysqarsa;
3) Óndiris kólemi tómendegen jaǵdaıda.
Sonda ǵana alty aı ýaqytqa áleýmettik tólem beriledi. Biraq ol da jumystan aıyrylǵan adamnyń bárine birdeı tólenbeıdi.

– "Halyqty jumyspen qamtý týraly" Zańǵa sáıkes, eger adamnyń burynǵy jumys bergen mekemesi áleýmettik aýdarym tólegen bolsa, ıaǵnı, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysqan bolsa, áleýmettik tólem alýǵa quqyly. Al jumyssyzdyqqa baılanysty tólenetin áleýmettik tólemniń mólsheri adamnyń mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysqan jylyna tikeleı baılanysty. Jumyssyzdarǵa alty aı ǵana tólenetin áleýmettik tólemniń ortasha mólsheri – 20 685 teńge. 2016 jyly Qazaqstanda 445 500 adam turaqty jumyssyz retinde tirkelse, olardyń tek 32 895 ǵana talapqa saı bolyp shyqty, – deıdi informburo tilshisiniń resmı saýalyna bergen jaýabynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Birjan Nurymbetov.

Iaǵnı jumyssyz qalǵandardyń nebary 7,4%-y áleýmettik tólem alǵan!

"Qulbazardaǵylarǵa» aqsha dál búgin, dál qazir kerek

Astanadaǵy qulbazarda Qoıshybaı sıaqty bilimdi azamattar óte kóp. Biri – zańger, biri – ınjener. Memlekettik qyzmette istegen adamdar da bar.
– Munda kúnine eki myń, bes myń, tipti 10 myńǵa deıin aqsha taba alamyz, – deıdi qulbazarlyqtar.
Qyzyljarlyq Marat Balaýbaev – joǵary bilimdi zańger. Jasy otyz ekide. Júzin túsirýge ruqsat bermedi, qulbazarǵa qalaı tap bolǵanyn da bir-eki aýyz sózben, qysqa qaıyrdy.

– Áıelimmen ajyrasqanbyz. Bir qyzym bar. Qazir ol Ombyda, naǵashylarynyń qolynda. Astanada jaqsy qyzmetke ornalasý úshin zańgerlik tájirıbem jetpedi. Aldymen qurylysqa bardym, jumysy aýyr, aılyǵyńdy úzip-sozyp keshiktirip beredi, sodan keıin bir kún jumys isteseń de aqshańdy qolma-qol alatyn osy jerdemin, – deıdi Marat.
Bul jerdiń baryn qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵyndaǵylar da jaqsy bilip otyr. Mobıldi top jiberip, qulbazarlyqtardy tirkelýge de shaqyrypty.

– Jumyssyzdardy tirkeıtin orynnyń baryn bári biledi. Biraq jumys berýshiler az aılyq usynady, aı sońyna deıin kútip júrý kerek dep ol jerge jumysqa turýǵa barǵylary kelmeıdi. Olarǵa (qulbazardaǵylarǵa – avt.) aqsha dál búgin, dál qazir kerek, – deıdi Astana qalasy jumyspen qamtý ortalyǵynyń dırektory Oljas Omar.

Qulbazardyń órkenıetti túri Qytaıda eken

Qazaqstandaǵy qulbazardyń órkenıetti túrin Qytaıdyń kez kelgen qalasynan, tipti, aýdandarynan kezdestire alasyz. Qytaıda jumysy joq adamdarǵa jumys taýyp bermese de, olardyń jumys izdeýine bar jaǵdaı jasalǵan. Jumys berýshiniń aldyndaǵy quqyqtary zańmen qorǵalady.

Toptasyp jumys izdegen adamdardyń turatyn orny "Daryndylar bazary" dep atalady. Bizdegi bos jumys oryndarynyń jármeńkesi sıaqty. Biraq kúndelikti jumys isteıdi.

Jumyssyzdar ystyqta da, sýyqta da ǵımarattyń ishinde, jaıly ári jyly orynda otyrady.

Qytaıdyń "daryndylar bazaryna" kóbine oqýdy jańa bitirgen stýdentter men naryqta kóp kezdesetin mamandyqtary bar adamdar kelip, rezúmesin ilip qoıady.

Bazarǵa kelgen jumys berýshi taýar tańdaǵan sıaqty, elektrondy tabloda jazylyp turatyn mamandyqtardyń arasynan keregin, sol maman ıeleriniń arasynan ózine unaǵanyn tańdap alady.