Qytaıdyń Bilim mınıstrliginiń bekitýi boıynsha Shanhaı Halyqaralyq Zertteýler ýnıversıteti 2017 jyldan bastap, qazaq tilin úıretetin arnaıy bólim ashatyn bolypty. Iá, Qytaıda kórshiles elderdi soǵyssyz jaýlap alýdyń jolyn kózdegen Shanhaı Halyqaralyq zertteýler ortalyǵy bar. "Neshaýa deseń, orys qyzyn beredi"-degen, qashanda qazaqsha sóılegen ózge ultqa tańdanys bildirip, qoı soıyp, jaıylyp tósek bolyp tórimizden oryn beretin qonaqjaı, kóńilshek qazaq emespiz be? Osylaı orys ta jaıylǵan bir kezderde qazaq jerine. Qazaqtyń osyndaı álsiz tusyn olar jaqsy zerttep, bilip alǵan. Osyndaı jaǵdaılardy saraptap otyrǵan Qytaı Qazaqstandy zertteý obektisine alyp otyrǵanyn kezdesken qytaı ǵalymdary da jasyrmaıdy. Qytaı qoǵamdyq akademıasynyń profesory Gý Gýan Fý: «Qazaqstanǵa jylyna úsh-tórt ret baramyn. Qytaıdyń ortalyǵynda jáne shekaralas aýmaǵynda Qazaqstan men Ortalyq Azıany zertteıtin bilikti ınstıtýttar bar. Bir jaqsysy, Qazaqstanmen qarym-qatynas ustaý óte tıimdi. Sizder baılanysqa tez kelesizder. Al Reseıde bolsa olaı emes. Eki ortada saıası qaıshylyqtar kezdesip qalady», - dep aǵynan jarylýynda úlken alpys astarly mán jatyr.
Ortalyqtyń túpki kózdegeni kórshi memleketterdi qytaılandyrý. Osy jolda olar qazaq tilin oqytý arqyly qazaq tilin ıgergen qytaılyqtardy qazaq ortasyna engizýdi bastaıdy. Ýaqyty kelgende qazaq tildi qytaılyqtar biri aýdarmashy, mektep muǵalimi, bıznes ókilderi bolyp kelip Qazaqstan naryǵyn ıegerýge aǵylady. Sondaı-aq, qazaq tildi qytaılyqtardyń Qazaqstan azamattyǵyn alýyna da jeńildik bolady. Buǵan bir qytaıdyń sońynan myń qytaılyqtyń keletinin jáne qosyńyz. Qazaqstandy qytaılandyrýdyń qytaılyq jymysqy joly bul. Sońǵy 20 jylda Qytaıdan ımıgrasıalanǵandardyń sany shamamen 30 mıllıonǵa jetken. Keıbir derek kózderi boıynsha, Qytaıdan shyqqan isker toptardyń eń keminde eki trıllıon dollar qarjysy bar kórinedi. Ol - ol ma, Azıadaǵy aty jer jarǵan júz mıllıarderdiń 39-y taǵy da sol qytaılyqtar eken. Mundaı qaltaly adamdar, sóz joq, erteńgi Qazaqstan saıasatyna aralasady. Munyń sońy ne bolmaq? Osyǵan kim jaýap bere alady? Aty máshhúr amerıkandyq saıasatshy Zbıgnev Bzejınskıı: «Kóp uzamaı Ońtústik Shyǵys Azıaǵa túgelimen Qytaı ústemdigi ornaıdy» dep úreılenetini osy sebepten.
Bul túptiń túbinde Qazaq memlekettiginiń negizin shaıqaltatyn, ultaralyq ahýaldy ýshyqtyratyn asa qaýipti qadam. Buǵan Sınszán Uıǵyr avtonomıasyndaǵy qazaqtar men uıǵyr baýyrlarymyzdyń óz jerinde azshylyqqa aınalyp, mektepteriniń jabylýy, qalyptasqan kúrdeli áleýmettik, ultaralyq hal-ahýaldyń jıi-jıi ýshyǵýy dálel bolady. Ókinishtisi, qytaılyqtardyń bul jymysqy saıasaty "Qytaı men Qazaqstan arasyndaǵy saıası, mádenı, ekonomıkalyq qarym-qatynastyń nyǵaıýyna, sondaı-aq ózara beıbitshiliktiń ornaýyna yqpal etedi" - degen úlken sózdermen búrkemelenip júrgizilmekshi. Qytaıdyń bolashaq gegemonıasynyń qazirdiń ózinde kózge túsip qalatyn elementtteri jaıyna kelgende qytaı saıasattanýshylary pikirlerinen alystan oraǵytyp, ol jaıynda oılaýǵa murshańyzdy keltirmeıtindeı etip shatastyrady. Sondyqtan da Qytaıdyń Qazaqstanǵa qaýip tóndirýi múmkin saıasatyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Tipti, Qytaıǵa kórshiles ózge elderdiń bárinde de sol qaýip bar. Bul zańdy da. Óıtkeni tarıhtan da belgili, Qazaq memleketindegi ishki qýaty artqan saıyn onyń arany da ashyla túspek. Endeshe qytaı buǵaýyna túsken Qazaqstannyń jaǵdaıy qandaı bolmaq degen suraq ózdiginen týyndaıdy. Qara Qytaı qaptaıyn dep tur. Oılan, qazaq!
N.Qoshamanuly
