Bıyl jarıalanǵan rýhanı jańǵyrýdy iske asyrýǵa búdjetten qarjy bólinip, onyń jumysy bastalyp ketti. Bul jańǵyrýdyń qoǵamǵa qajettiligi qandaı? Ol qoǵamdy jan-jaqty jańǵyrta alady ma?! Bul baǵdarlama iske asý úshin qoǵamda qandaı ózgerister iske asýy kerek?

 İ. Búgingi qoǵam jáne rýhanı jańǵyrýdyń alǵysharttary:

1. Rýhanı jańǵyrýdy saıası tilmen aıtqanda memleket ıdeologıasynyń ulttyq ıdeıasy dep qarastyrý kerek. Memlekettiń ıdeologıasy onyń qurylymynyń negizinde qalyptasady. 1992 jyly Qazaqstandy BUU-na qabyldaǵanda, oǵan «... avtorıtarlyq rejımdegi ulttyq memleket» degen anyqtama berilgen ıaǵnı QR rýhanı jańǵyrýynyń negizi memleket qurýshy qazaq halqynyń mádenıeti nemese órkenıeti bolyp tabylady;
2. El ıdeologıasy, ulttyq memlekettiń negizinde iske asady. Eýropada Shveısarıa konfederasıasynan basqa memleketterdiń barlyǵy, álem elderiniń 75%-dan astamy ulttyq memleketter. Biraq, QR osy ýaqytqa deıingi ıdeologıanyń aınalasyndaǵy negizgi máseleler qazaq ulttyq sanasynyń qalyptasýyna qarsy áreketter (1994 jáne 2016j memlekettik tilge qarsy belgili kásipkerlerdiń aksıalary, 2009-2010jj QHA atynan daıyndalǵan «Doktrına...» t.b.) jáne «amerıkandyq ultqa» t.b. elikteýlermen erekshelense, din salasynda dúnıedegi 3725 sekta men aǵymdardy (onyń ishinde AQSH Ortalyq Barlaý Basqarmasy ekstremıstik degen onnan asa sekta) resmı tirkedi. Sonymen qatar, «Mádenı mura» sıaqty adamzat murasyn qazaq oqyrmandaryna jetkizý jobasy iske asty. Jalpy alǵanda, sońǵy kezdegi rýhanı jumystar táýelsizdik pen komýnızm elesiniń arasyndaǵy bulyńǵyr saǵymǵa ergen saıasat edi. Sebebi, áli kúnge deıin memlekettiń saıasaty qazaq halqynyń qundylyqtaryna súıenip, sol arqyly damymaǵandyqtan, ol tuǵyry joq ıaǵnı bolashaǵy da túsiniksiz el bolyp qalýda;
3. Sońǵy ekonomıkalyq daǵdarysqa deıin bılik, «biz aldymen ekonomıkany damytamyz, sodan keıin basqa salalardy qolǵa alamyz...» dedi. Ekonomıkanyń damýy, qysqa merzimge basqa salalardy jetekteıtin lokomotıv bolýy múmkin, biraq onyń birjaqty damýy múmkin emes.
4. Qulaǵan ımperıanyń ornyna onyń qundylyqtarynyń negizinde jańa memleket qurý tarıhta bolmaǵan. Sondyqtan, elge 27 mln halyqty ashtyq, repressıamen qyrǵan «halyqtar dostyǵynyń laboratorıasy», «Keńes halqyn qurý», komýnıstik moral... emes, táýelsiz memlekettiń irgetasyn qalaıtyn jańa qundylyqtar ıaǵnı Qazaq halqynyń ulttyq dúnıetanymy, tili, dili, dástúri, morali, fılosofıasy, óneri, bilim men ǵylymy ıaǵnı mádenıeti (órkenıeti) negizinde ǵana damyǵanda ol máńgi memleketke aınalady. Rýhanı jańǵyrýdyń mindeti, - ol memlekettiń irgetasyn qalaıtyn ulttyń qundylyqtaryn júıelep, olardy qoǵam damýynyń mehanızmderi nemese ıdeologıasy etip endirý;
5. Máńgi eldiń negizgi ustanymdary, «Bir til, Bir din, Bir moral, Bir memleket»;
6. Avtorıtarlyq qoǵamda rýhanı jańǵyrý bolmaıtyny da belgili. Ondaı, bılikti zorlap ustap turýǵa negizdelgen rejımder memleketti daǵdarysqa ákeledi. Ol «azıalyq despotızm», korrýpsıa, adamnyń quqyǵyn buzý, bılik úshin qantógis... arty arab t.b. damýshy elderindegideı tóńkeriske ákeledi. Bul, memlekettik qurylymy zaman talabyna saı emes, ortaǵasyrlyq qundylyqtarǵa negizdelegen qubylys. Sondyqtan, ol elderde múmkin Sıngapýr, Malaızıa t.b. Azıanyń elderindegi sıaqty ekonomıka belgili dárejede damýy múmkin, biraq rýhanı jańǵyrýdyń bolýy ekitalaı. Sebebi, turǵyndary tordaǵy totydaı jaǵdaıda bolǵan ıaǵnı demokratıalyq emes, «azıadaǵy despotızmniń» zamanaýı formasy iske asqan qoǵamda adam quqyǵyn saqtaý, demokratıalyq ustanym t.b. adamzattyń túpkilikti jetistikteri iske aspaıdy. Ekonomıka damýynda «Azıa jolbarystarynan» úlgi alyp jatqan Qazaqstan Le Kýan Iý-dyń dıktator bolǵanyn, Malaızıa da avtorıtarlyq monarhıa ekenin, 250 mlndaı halqy bar Indonezıanyń negizgi baılyǵyn, osy eldiń burynǵy prezıdenti Sýhartanyń semásy, jeti balasymen jekeshelendirip alyp Qytaıǵa satyp jibergennen keıin, qazir bul eldiń qarjy sektorynyń 70 paıyzdan astamyn jáne Vetnam, Fılıppın, Taıvan t.b. kórshileriniń qarjy salasynyń 52-84%-yn kúnshyǵys eli baqylaıtynyn bilý kerek. Bul, QR men Orta Azıa respýblıkalary ekonomıkada táýelsiz saıasat júrgizbese, olardy da osyndaı taǵdyr (árıne Tıbet pen shyǵys Túrkistannyń da bolyp ketýi ǵajap emes) kútip turǵanyn kórsetedi.

Qytaıda da ADAM, onyń quqyǵy, qoǵamnyń ashyqtyǵy, demokratıa... sıaqty Batystan kelgen adamzatqa ortaq qundylyqtar aıaqasty bolyp qalýda. Oǵan, tilderi, mádenıetteri men bostandyqtarynan aıyrylyp jatqan Tıbet, Shyǵys Túrkistan halyqtarynyń taǵdyry nemese sol eldiń túrmesinde 41 jyl otyrǵan Qajyǵumar Shabdanuly men sol túrmeden rak aýyrýymen shyqqan Nobel laýreaty t.b. dálel. Rýhanı jańǵyrýǵa kiriskende biz «azıanyń bul erekshelikterin» de eskerýimiz qajet;

7. Rýhanı jańǵyrý aldymen otarlaý men totalıtarlyq rejım kezinen qalǵan quldyq sanadan arylyp, azat qoǵamǵa aparatyn máselelerdi sheshýi kerek. Olar:

A. HHǵ. 20-30-shy jyldary halyqty ashtyqtan jappaı qyrǵan men repressıaǵa saıası baǵa berip, tarıhtyń sol qaıǵyly sabaqtary negizinde jańa qoǵamnyń tujyrymdamasyn daıyndaý;

Á. Otarlaý jáne totalıtarızm kezinde engen jer, sý, eldi mekender, kóshe t.b. attaryn tarıhı ataýlarmen ózgertý;

B. Adamnyń aty men tegi onyń taǵdyryn anyqtaıtyny belgili. Sondyqtan, qazaqtar tekterindegi –ov, -ev... sıaqty otarlyq kezde tańǵan quldyń tańbasynan qutylyp, Ata salty boıynsha qalyptasqan jáne halyqaralyq deńgeıde qabyldanǵan, mysaly Asan (aty), Úsenuly (ákesiniń aty ne tegi), Abylaı (tegi) aty-jónin jazýǵa kóshý kerek. Osy normany Qazaqstan terıtorıasyndaǵy barlyq oqý oryndary, Ulttyq kompanıalar, memlekettik mekemeler talap etýleri qajet;

V. Aqparat dáýirinde, ondaǵy  memlekettik tildiń úlesiniń 20-25%-dy quraýy memlekettik ınstıtýttardyń qoǵamdaǵy róliniń sonshalyqty deńgeıde ekenin kórsetedi. Prezıdenttiń joldaýlarynyń oryndalýy men Úkimettiń el ekonomıkasyn (75-80% sheteldik kompanıalarda) basqarýy da osy deńgeıde. Rýhanı jańǵyrýdyń da oryndalýy osy deńgeıden aspas. Sebebi telearnalar, gazet-jornal t.b. BAQ ártúrli jeke adamdardyń (onyń ishinde sheteldiń azamattarynyń) qolynda. Ǵalamtorda da memleket «Kz-ti» óli kontentke aınaldyrdy. Mail.ru Qazaqstan aqparat keńistiginiń negizine aınaldy. Internetten túsetin bar qarjy Reseıge ketýde. Bizde áli kúnge memlekettiń aqparat qaýipsizdigi uǵymy qalyptaspaǵan. Qazaqstandyqtardyń 80%-ǵa jýyǵy Reseıdiń telearnalaryn qarasa, onyń ishinde Astanadaǵy Rıksıs t.b. qonaqúıler men Kókshetaý sanatorıılary t.b. ortalyq, soltústik  jáne shyǵystyń kóptegen kópshilik oryndarda QR Ulttyq telearnalaryn múldem kórsetpeıdi. Bul telearnalardy qazaqtar shoǵyrlanǵan RF, QHR, Ózbekstanda da kórsetpeıdi. Astanada qazaqsha gazetter satatyn jalǵyz dúńgirshek Artem sýpermarketiniń janynda. Elde satylatyn, kitap, jornal, gazetterdiń 85-90% orys tilinde. Al, osyndaı jaǵdaıda rýhanı jańǵyrýmen aýdarylatyn 100 oqýlyq teńizdegi tamshydaı bolyp qalmaq.

Halyqaralyq Adam ınstıtýtynyń 2012-2013jj saraptamalary elde 4 myńnan astam ártúrli salany qamtyǵan kitaptar-jornaldardy aýdarý kózdelgen: a). 50 sala boıynsha 800 ensıklopedıa jáne á). sonsha tom oqýlyqtar;  b). 400 tom álem álem jáne túrik ádebıetiniń aýdarmalary, v). Nature, Sceinse t.b. 50 ǵylymı-tehnıkalyq jornal t.b.

Elektrondyq aýdarmanyń sapasyn arttyrý aqparatty tez alyp, tıimdi paıdalanýǵa septigin tıgizetindikten, barlyq salada sıfrly tehnologıany engizip, elektrondyq oqýlyqtar men qashyqtyqtan oqytýdy damytý qajet.Rýhanı jańǵyrý 4-shi ónerkásip revolúsıasyna saı bolǵanda ǵana qoǵamǵa paıdaly, ómirsheń bolady. Adamzat alǵashqy qaýymdyqtaǵy sakraldyq álem, golografıalyq álemge bara jatqanyn túsiný kerek.   

Aqparat salasynda memlekettik múdde joqtyń qasy. Ol joq jerde qoǵam degeniń qytaı taýaryn satatyn jáne ózi de satylýǵa aýksıonǵa qoıylǵan rezervasıa-baraholkaǵa aınalady. Ǵylym men óneriń, moraliń men ar-namysyń, ana tiliń men zańdaryń, rýhyń men el múddesi... barlyǵy sol bazarda satylady?! Qasıetten aıyrylǵan bundaı qoǵamda ar men tek satylyp, rýh óledi. Bul, Á.Kerderiniń, «ury-qary jınalyp, ulaǵatty el bolmas» degenindegi memlekettiń maqsat-mindetterin túsinbeıtinder nemese alaıaqtar basqarǵan qoǵamda bolatyn qubylys;      

G. Parlamenti, Úkimetti, dıplomatıasy... bıligi memlekettik tilde sóılep, zańdar t.b. sol tilde shyǵarmaıtyn álemde eki el bar. Onyń bireýi Perý, ekinshisi Qazaqstan. Memleketter tarıhyndaǵy bul nonsenstyń birneshe sebepteri bar. Olar, Dj. Nerýdiń, «buryn otarlaýshylardan zábir kórgender bılikke kelse, olar eldiń rýhyn kóterip, ony táýelsiz ete almaıdy...» degeni nemese K.Marks aıtqan: «Turyp jatqan eldiń tilin qonaq, naqurys nemese óz tilin zorlyqpen endiretin otarlaýshy bilmeýi múmkin», ne B.Napoleonnyń, «Bir eldi azdyrý úshin bir naqurys jetkilikti» degenderi. Sonda osynyń qaısysy bılik, qaısysy halyq? Memlekettik ustanymdardyń negizin saqtaı almaıtyn qoǵamda tártip, zańǵa baǵyný, sheneýnikterdiń ar-namys kodeksin saqtaýy, bıliktiń qaınar kózi halyqqa qyzmet etý t.b. oryndalmaıtyny sıaqty, rýhanı jańǵyrýdyń da iske asýy ekitalaı?! «Eger qorqaý qasqyrlardy bir arystan bılese, belgili ýaqyttan keıin barlyǵy arystanǵa uqsaı bastaıdy. Al, eger arystandardy qorqaý qasqyr basqarsa, belgili ýaqyttan keıin arystandar qorqaýlarǵa aınalady», deıdi shyǵys támsili. Bul qoǵam qaısysyna uqsap barady?!  

 Ultyna jany ashıtyn ár azamatty nemquraıly qaldyrmaıtyn bul máseleniń sheshimi úshin «bodannan týǵan qul nemese quldan týǵan jetesiz uldan» basqanyń bári kúresýi kerek.

D. Óner men saıası qurylym. XV-XVII ǵǵ. Batys Eýropadaǵy renesans beıneleý men sáýlet ónerderinen bastalǵan edi. Osy Uly renesans qazirgi dáýirdegi adamzattyń ómir súrý normasyna aınalǵan óner men ádebıet, bilim men tehnıkalyq revolúsıa, lıberalızm men demokratıa... adam men qoǵam damýynyń barlyq salasyna áser etti.  Búginge deıin jalǵasyp kele jatqan gýmanızmniń toqyraýy da sol kezde bastaldy. Búgingi qoǵam damýyn kapıtalızm de, komýnızm de qanaǵattandyra almaýda. Gýmanızm ıdeıasymen qarýlanyp zamanaýı jańǵyrý arqyly damıtyn qoǵamnyń bolashaǵy zor bolady. Táýelsizdikti jabaıy kapıtalızmge ótýden bastaǵan Qazaqstanda naryqty – bazar dep, ekonomıkany – jer asty baılyǵyn sheteldik kompanıalarǵa basqarýǵa berý ne satý dep, shaǵyn bıznesti - alyp-satý dep, memleketti – jeke seriktestik dep, dindi – qaptaǵan sektalar dep, bilimdi - dıplom satý dep, Ulttyq sanany – «qazaqstandyq» sana dep... túsingen qoǵam, tipti adamı qundylyqtardyń kóbinen aıyrylyp, moraldyq degradasıaǵa ushyraýda. Bul, qoǵamnyń moraldyq toqyraý, rýhanı sergeldeń kezeńi boldy. Qazaq áli kúnge ulttyq ıdeıasyn (muratyn) aıqyndamaǵandyqtan bul rýhanı jańǵyrý komýnızm men kosmopolıtızmniń arasyndaǵy tuǵyrsyz, formasy da anyqtalmaǵan, basqa elderdiń jetistikterin tereń saralamaı engizýge tyrysqan, jalpylama oılardyń jıyntyǵy bolyp qalýda. Qazaq eliniń ekonomıka, quqyq, bilim, ǵylym, mádenıeti, kompanıadan bastap eldi basqarý júıesine deıingi barlyq saladaǵy reformalary men jańǵyrýlary ulttyń mentalıtetine negizdelgende ǵana óz jemisin beredi. Sebebi, ulttyq kod degenimiz sol ulttyń tili, dili, dástúri, mádenıetinen turatyn onyń mentalıteti men minezi.       

J. Ádebıet pen tarıh. Onyń ishinde kóshpendilik kezdegi tarıhı negizben jazylyp, «álemge adamzat qaıǵysyn túsindire bilgen» (M.Veber), epostyq batyrlar jyrlarynyń jas urpaqtyń rýhyn kóterýdegi mańyzy zor. Ol myńjyldar boıy dáleldengen aksıoma. B.d.d. İ myńj. - b.d. XIVǵ. arasyndaǵy Saq, ǵun, Uly túrk qaǵanattary, Altyn Orda kezderindegi epostyq dáýirde túrikter bir jaǵy Koreı túbeginen bastap (Túrk qaǵanaty) Atlant muhıtyna (Eýropadaǵy ǵun patshalyǵy), ekinshi jaǵy kedarıt-aq ǵunder Qushan patshalyǵyn quryp (Úndistan, Aýǵan, OA, Qytaıdy Turpanǵa deıin 5 ǵasyr bıledi) men Egıpetten (Mámlúkter memleketi) Baltyq jaǵalaýynan Sibirge deıingi keńistikte memleketter qurdy. «Uly dala» termıniniń avtory, ataqty fransýz tarıhshysy Rene Grýsse sol İİ myńjyldyq ýaqytty «Dala ımperıalary» dáýiri, al eýropalyqtar ǵun patshasy Attılany (Edil) «Qudaıdyń qamshysy» dep atady. G. Kıssenjer, «Qazaqstan órkenıetter toǵysy», degende sol kezdegi Uly dalanyń órkenıetterdiń otany bolǵanyn aıtyp otyr.

Uly Otan soǵysy kezinde halyqtyń rýhyn kóterý úshin orta jáne JOO baǵdarlamalaryna batyrlar jyrlaryn engizip, aıtysty damytty jáne Qurmanǵazy orkestrin ashyp kúıdi órkendetti. Búginde de rýhanı jańǵyrýdyń negizi, bul pánderdi barlyq oqý oryndaryna engizý bolyp tabylady.  

Z. Tarıhtyń sabaqtary.  Álemde tarıhyn maqtan tutatyn bes halyq bolsa, sonyń biri Qazaq. «Ultymyzdyń tarıhy – ol búgingi Qazaq eliniń Anasy, bolashaǵynyń Atasy» dep túsingende ótkeninen sabaq alyp, búgin básekeles qoǵam jáne bolashaqqa senimmen qaraıtyn bolamyz.

         Barlyq adamǵa kvanttyq fızıka ne bıotehnologıany bilý mindet bolmas. Al, tarıhty bilmeıtinder bir qoǵamdaǵy basqa ult ókilderin, mysaly tegi bir qazaq pen kazaktar bir-birin kóp jaǵdaıda jaý sanaıdy. Soǵysta qansyraǵan kazakka slavándardyń qanyn quıǵanda úılespeı, qazaqtyń qanynan jazylǵany olardyń tekteriniń bir ekenin kórsetedi. 1812j soǵysqa attanǵan Don kazaktarynyń týynda Aı men Kres belgilengen ıaǵnı olardyń jartysy musylman bolǵany. M.Sholohov kúndeliginde ákesiniń ashýlanǵan kezde túrikshe sóıleıtinin aıtyp, «Qazaq pen kazak bir týǵan. Tarıhty bilý kerek...» degen edi. Bul, kúni keshegi, kópshilikke belgili, biraq qoǵamda jan-jaqty zerttelip, aıtylmaǵannan keıin etnosaralyq kúrdeli máselege aınalýy múmkin másele bolyp qalýda.

Kelesi másele, – ol sońǵy jyldary 9 mamyr kezinde kópshilikke buqanyń aldyndaǵy «qyzyl shúberek» bolyp kórinetin Georgıı lentasy. Onyń qysqasha tarıhy mynadaı: Táńirdiń uly Kederden (Qyzyr babamyz, Geser... ár halyq ózinshe ataıdy) Túrik halyqtary taraıdy. Kederdi hrıstıan áleminde Djordan, Georgıı dep ataıdy. Keder adamzatqa kele jatqan zulymdyq aıdahardy óltirip ózi kóptegen halyqtardyń máńgilik sımvoly bolyp qaldy.

Kederdiń tikeleı urpaqtary qazaqtyń kerderi rýy, qaraqalpaqtyń moıtún rýy, uly júzdiń ishindegi qyryqrý ekenderin Veselovskıı, Tynyshbaev, Artamonov, akad Tolstov, Murat Adjıler zerttep jazdy. Kederdiń jerlengen jeri Derbent, Ierýsalımder sıaqty qasıetti bolyp sanalady. B.d.d. VI-IIǵǵ Qytaıdy bılep, salyq tóletken Uly ıozylar, b.d.d. İ ǵ. men b.d. V ǵ. deıingi Úndistan, Aýǵan, OA, Qytaıda Turpanǵa deıingi jerde Qushan patshalyǵyn, b.d. 419 j Kerderi memleketin qurdy. Aral teńizi myń jyldaı Kerderi teńizi ataldy. Farab okrýgynyń astanasy Kerderi qalasy (arab saıahatshylary Hordadbek pen Ibn Battýta Syrda, Amýdarıada sol atpen qala boldy. Kóne Horezmdi solar salǵan.

Al, arab jáne Izraıl ǵalymdarynyń sońǵy derekterinde Kederdi Ismaıldyń ekinshi balasy, Muhamed paıǵambardyń (ǵ.s.) babasy Adnandy 6-shy balasy deıdi. Paıǵambar (ǵ.s.) óz shejiresin 21 atasy Ismaıldan bastaıdy. Sol shejirede Ismaıldyń 41 atasy Adam deıdi. Kóne İnjilde Kederge bir bólim arnalǵan. Onda arabtyń ataqty Quraıysh taıpasy Kederden taraǵan jáne olar Mekkeni salǵan dep jazylǵan. Afına men Stambul qalalarynyń jandarynan Keder atty eki ózen aǵyp jatyr. Amazonka patshalary, kóne Parsy patshalary Kır, Darıı t.b. bastaryna kıgen tájderi Kedarıs dep atalǵan. Bul kóne tarıh bolsa, 1860-shy jyldary orys-túrik soǵysynda Reseı patshasy hrıstıandarǵa taraǵan Keder ıaǵnı Georgıı ordeni men lentasyn taǵanyndaıdy. Ol ordenniń tolyq kavaleri (batyrǵa teń ataqty) qazaqtan Jáńgir hannyń uly ınfantılıa generaly Ǵubaıdolla Jáńgirov Plevna qalasyn túrikterden azat etkeni úshin aldy. Onyń sýreti (portreti) Kremlde tur. Georgıı ordeni Uly Otan soǵysynda jeńistiń bir sımvolyna aınaldy. 2008j. bastap sol soǵysty dáripteý maqsatynda V.Pýtın TMD elderi ardagerleri arasyna osy lentany taratty. Biraq, bul lenta Qazaqstanda otarlaýdyń sımvolyndaı bolyp, ultaralyq narazylyqtyń kózine aınalýda. Bul kóbine tarıhty jan-jaqty bilmegennen bolsa, ekinshiden Reseı ishindegi lentany arnaıy luqsatsyz bizdiń elge taratý «jyrtyq úıdiń de ıesi bolatynyn eskermeý» bolýda.  

Sol soǵysqa qatysqan 630 myńdaı qazaqstandyqtyń jartysy qaıtpady. Almatydan barǵan Panfılov dıvızıasynyń 28 batyry Moskvada jaýdy toqtatsa, R. Qoshqarbaev alǵashqy bolyp Reıhstagqa tý tikti, Stalıngradty qorǵaǵan batyrlardyń ishinde Abdirov Núrken 1-shi bolyp jazylǵan, Álıanyń atyna Moskva men Peterborda ózi oqyǵan mektep pen atqyshtar ýchılıshesiniń attary berildi... Sol soǵystaǵy qazaq batyrlarynyń sany QSRO halyqtarynyń ishinde orys pen ýkraınnan keıin 3-shi orynda.

Georgıı ordeni men lentasynyń tarıhy osyndaı. Biz máńgiliktiń sımvolyna aınalǵan uly babalarymyz Keder nemese Qyzyr (lentaǵa qatyssyz) maqtanýymyz kerek. Bul álemge tarap jatqan túrki (qazaq) ıdeıasy. Ondaı babalarymyzdyń ishinde adamzat tarıhynda teńdesi joq tulǵalar-ǵun ımperıasyn qurǵan Móde qaǵan, Bilge, Kúltegin, Tonykók (tarıhshylar Bısmarkti ekinshi Tonykók deıdi), Attıla, ál-Farabı, Qorqyt, Beıbarys, Shyńǵysqan, Batý, Babyr t.b. bar. Olardyń ataqtaryn nemese arýaqtaryn ózderine ıemdený úshin basqa halyqtardy talasýy zańdy qubylys. Biraq, túp-tamyry túrkiniń tulǵalaryn eshkim tolyǵymen ıemdenip ketpeıdi. Mysaly, Attıla týraly batysta myńnan astam kitap, Verdıdiń operasy, Rafael onyń sýretin Vatıkan shirkeýiniń kúmbezine, Rımdegi Kolızeıde tasqa qajap saldy t.b. 2012 j Ó.Baıgeldi, H.Ǵabjálelov, Ó,Qopabaev, E.Omarov, Q.Jumaǵulov, Ǵ.Jákeı, K.Sáreken t.b. bir top ǵalymdar Parıjdiń janynda Shepp qalasynda Attıla mýzeıi men eskertkishin ashýǵa barǵanda fransýzdar Attılany ǵun, túrik, onyń ishinde qazaq ekenin bizge dáleldedi. Ol jerge bizden buryn Monǵolıanyń elshisi baryp túnep, belgi qaldyrǵan...

Attıla úshin 16 ǵasyr talastan keıin aqıqat dáleldendi.

Bul jerde sońǵy kezde kóp talas týdyrǵan Shyńǵysqan máselesi týyndaıdy. Ol týraly da talasyp, saıasatqa aınaldyrýdyń qajeti joq. Túrkiler men monǵuldar ózderin kóne ǵundardyń urpaǵymyz deıdi. Basqasy tarıh úshin qyzyq emes, Bul múmkin, Stalın men Maoszedýnnyń syrtymyzdan kelisip Shyǵys Túrkistan men Monǵolıany bólip alǵanyn qaıtalaý saıasaty bolýy bolar?! Shetten  kelgen kóptegen saıahatshylar men ǵalymdardyń qazaq pen monǵoldy joıylyp bara jatqan halyqtar qataryna jatqyzýy tegin bolmas. Ol úshin aramyzǵa bir ot tastasa jetkilikti. Biraq, ómirde bir aqıqat bar. Ol kóbine kesh kelip jatady.

Joǵarydaǵy uly babalarymyzdyń rýhtary máńgi bolǵandyqtan, olarǵa ýaqyttyń ámiri júrmeıdi.. Al, bizdiń maqsatymyz tól tarıhymyzdy tereń, ári jan-jaqty zerttep, túgendeý. Tarıhty túgendeý - ol bolashaǵymyzdyń máńgi bolýyn qamtamasyz etý. Bizdiń tarıhty JOO baǵdarlamalarynan alyp tastap, tarıh 1991j bastalady dep endirý ultty esinen aıyryp, el bolashaǵyna balta shabýmen birdeı naqurystardyń tirligi. Eýrosentrızm, pantúrkızm, panıslamızm sıaqty bul sheshim de tarıhtyń birjaqty saıasılanǵan, qoǵamdy esten aıyryp esalań qylyp, azdyratyn túri. Nadandarǵa des berseń qurdymǵa ketesiń.

I. Kóne túrkiniń tarıhı tiliniń evolúsıasyna baılanysty sońǵy 400 jyldaǵy ǵylymı derekter. Túrki tili –agglútınıvti til ıaǵnı ol túbirge jalǵaý qosý arqyly damyǵandyqtan (evolúsıa), onyń túbiri ózgermeı máńgi saqtalady. Mysaly;

- «Breton» degen sózden bastap, Anglıadaǵy 327 jer, sý, kóne eldi mekenderdiń attarynyń túbiri túrkilik (prof. Davydov). Anglıanyń negizin salǵan Artýr skıf  (saq);

- Chývashtar kóne sıbýr (Sibir sonymen atalady) taıpasynyń urpaqtary. Sıbýrlar Úndi muhıty túbinde jatqan órkenıet lemýrlardyń (bizge deıingi násildiń) urpaǵy?!

- Rımdi salǵan Romýl óz shejiresin túrkilerdiń babasy, nuh paıǵambardyń balasy Iafet (Iafes) bastasa, Skandınav ǵalymdary DNQ geneologıa ádisimen ózderiniń OA barǵan túrkilerdiń urpaqtary ekenin dáleldedi;

- Ertedegi Egıpet, Shýmer... tilderi túrkızmge toly (Súleımenov t.b.);

-Solt jáne Ońt Amerıkada Astek, Maııaá, Ink órkenıetterin jasap, Pasqı men Polınezıaǵa araldaryna deıin taraǵan (Týr Heıerdal) úndilerdiń 400-den astam sóziniń aıtylýy men maǵynasy túrkiniki...

Joǵarydaǵy, álem ǵalymdary dáleldegen qysqasha derekterdiń ózi túrkiniń tarıhy men tiliniń joǵalmaıtyn máńgi ekenin kórsetedi.

I. Bórili baıraq. B.d.d. İİİ myń jyldyń arǵy jaǵynda ǵundardyń (kóne túrkiler) tańbasy qarǵa boldy. Sondyqtan, «qarǵa tamyrly qazaq» degen, kóneden tamyrymyz ıaǵnı tegimiz bir, bir atanyń balasy qazaqpyz degendi bildiredi. Odan keıingi túrkilerdiń tańbasy jylan (aıdahar) boldy. B.d.d.2700 jyldary ǵunnyń astanasy Ordostan 30 nókerimen barǵan Hýandı (ıaǵnı olar da ǵundar) qurǵan Qytaı memleketiniń tańbasy aıdahar boldy da, túrkiler ashına taıpasynyń tańbasy, Uly dala ańdarynyń patshasy bórini tańdady. Súıinbaıdyń, "Bórili meniń baıraǵym... Bóri eske túskende, qozyp keter qaıdaǵym!..." deıtini sodan. Kókten-Aspan ıaǵnı Táńir bórisi, onyń jerdegi rýhy Kókbóri túrkilerdi rýhtandyryp, olar «Basy bardy ıdirip, tizesi bardy búktirip...» «Dala ımperıalary» memleketterin qurdy.

QR tańbaǵa qoǵammen kelispeı qyzyl kitaptaǵy sany júzden aspaıtyn barsty aldy. Endi QR RF-ǵa salyq tólese, Reseı, eki soǵystan keıin sany bir mln óziniń ishindegi sheshenge (tańbasy Kókbóri) salyq tóleýde. Tańbanyń mańyzy osynda. Bizge rýhanı jańǵyrýdyń aıasynda Kókbórini alý ulttyq rýhymyzdy qaıtarady. Ornyqqan Ulttyq rýh ǵana jańǵyrady;

K. Qoǵamnyń ulttyń dástúr negizinde damýyn qamtamasyz etý. Ulttyq dástúr  – ol, sol halyqtyń ómir súrý zańy. Aǵylshyndar, «bala tárbıesi, ol dúnıege kelgennen júz jyl buryn bastalady» deıdi ıaǵnı tárbıe sol ulttyń dástúrine negizdeledi. «Eger balaǵa qandaı tárbıe berip jatqanyńdy bilsem, júz urpaqtan keıin eldiń qandaı bolatynyn aıtamyn», deıdi shyǵys danalyǵy. Urpaq tárbıesi, - ol memlekettiń negizi jáne bolashaǵyn aıqyndaıtyn barometri.

- Bilim salasyndaǵy baǵdarlamadan syzý, sýret pánderin alyp tastaýy (XV-XVIIǵǵ Batystaǵy renesanstyń negizin salǵan Leonardo Da Vınchı, Mıkelandjelo, Rafaelder sáýletshi, sýretshiler edi) qoǵamnyń jańǵyrýyna kedergi bolsa, mekteptiń joǵarǵy synyptarynan fızıka, matematıka, hımıa, bıologıa pánderin qazaqsha oqytpaýy Keńes odaǵy kezinde qalyptasqan ulttyq ǵylym men tehnologıany qurtý, al 2,5-3,0 jastan tili shyqpaǵan balaǵa birden úsh til úıretý álemdik pedagogıkaǵa, psıhologıa jáne fızıologıaǵa qarsy ilim jáne eshqandaı saraptamasyz, qoǵam pikirimen sanaspaı endirgendikten, ol el damýyn ondaǵan jyldarǵa keri ketiretin shara bolmaq. Qazaq, alty myń jyldyq tarıhy aıqyndalǵan halyq. Endi JOO—nyń baǵdarlamasynan tarıhty tek 1991j bastap oqytýdy A.Eınshteınniń, «nadandyqta shek bolmaıdy» degenimen ǵana túsindirýge bolady. Sonda biz kimdi, qandaı maqsatpen oqytyp jatyrmyz?;

- Ulttyq tárbıe men bilim qatar júretin egiz uǵym. Ustaz – ol ulttyń tárbıeshisi. Bizdegi dárigerler men ustazdardyń tabystary eldegi ortasha tabystyń 58%-yn ǵana quraıdy. Kemal Atatúrik ustanǵan, «Ustazdardyń tabysy depýtattardan joǵary bolǵannan bastap», el órkenıetke qadam basady.

- On jyl boıy Bolonn prosesine kirgendi joǵarǵy bilimdegi erekshe qubylys sanap kelemiz. Árıne, onyń standarttary bizdegi bilimdi belgili dárejege kóteredi dep kútildi. Biraq, bul prosestiń talaptary boıynsha, oǵan kirgen ýnıversıtetterde ulttyq tárbıe, ulttyq fılosofıa jáne ulttyq dástúrdi... oqýǵa tıym salynady ıaǵnı ol da ultty joıýǵa baǵyttalǵan jahandanýdyń bir ádisi.

Bilim salasyndaǵy sheshilmegen negizgi máseleniń biri - ol Úkimettiń sanaýly mektep ne ýnıversıteterge jaqsy kóńil bólip (mysaly, 20 Nazarbaev ıntellektýaldyq mektebi) basqa 8,1 myńnan astam mektepterge jete kóńil bólmeýinde. Úkimettiń negizgi mindeti «ala qoıdy bóle qyrqý...» emes, barlyq mektepter men ýnıversıtetterdegi bilim sapasyn kóterý bolyp tabylady.

Osy saladaǵy bastalyp, aıaqsyz qalǵan nemese MakKenzı kompanıasynyń ondaǵan-júzdegen mln AQSH dollaryna jasaǵan jobalaryna táýelsiz  saraptama jasaǵanda, onyń qalyptasqan bilim salasyn joıýǵa jumystanyp jatqan joq pa degen qorytyndyǵa kelesiń?!

-Búgingi qoǵam aldynda turǵan negizgi máseleler – ol bilim men ǵylymdy jáne adam kapıtalyn damytý, ınovasıalyq ekonomıkaǵa kóshý jáne ıntellektýaldyq Ult qalyptastyrý. Adam kapıtaly (AK) sapaly bilim, joǵarǵy turmys deńgeıi, zerdelik  jáne ǵylym arqyly ınovasıalyq ekonomıkany qalyptastyratyn negizgi faktor bolyp tabylady.

Álemniń damyǵan 30 elderiniń qataryna qosylýdy josparlaǵan «Qazaqstan-2050» strategıasyn iske asyrý úshin adam damý ındeksiniń (ADI) barlyq salasyn bir mezgilde damytý qajet. Al, búgingi Qazaqstan ekonomıkasy men bıznesi tehnologıalyq (ıntellektýaldyq) renta emes, shıkizat jáne ákimshilik rentaǵa beıimdelgen.

Bizdegi stýdentterge bólinetin qarjy damyǵan elderden 6 ese tómen. Joǵarǵy bilimge bólinetin memlekettik qarjynyń deńgeıi, JİÓ prosentpen eseptegende (QR statısıka Agenttiginiń deregi) Qazaqstanda -0,2%, damyǵan elderde ortasha -1,6%.

TIMSS halyqaralyq uıymnyń 2007-2011 jyldary Qazaqstanda júrgizgen zertteýleri otandyq bilimniń sapasy men deńgeıi ınovasıalyq ekonomıkaǵa saı emes ekenin kórsetti. Álemdik Básekelestik Indeksinde Qazaqstan bilim sapasy boıynsha 144 eldiń ishinde 101 orynda jáne ınovasıalyq potensıal boıynsha 90 orynda.

Basqa elderde joǵarǵy bilimdilerdiń arasynda jumyssyzdyq basqa kategorıadaǵy adamdardan 2 ese tómen bolsa, Qazaqstanda kerisinshe 3 ese joǵary. Bul kórsetkish 2011 j. 24,9% qurady.

Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń (WEF) esebi boıynsha Qazaqstan  2009 jyly «Densaýlyq/orta bilim» faktory boıynsha 141 eldiń ishinde 85 orynda, («joǵarǵy bilim/trenıń») reıtıńi boıynsha 65 orynda boldy. Qazaqstannyń orta jáne joǵarǵy biliminiń sapasy básekelestikke saı emes. Bilim sapasyn kóterýde mektepke deıingi bilim men tárbıeniń mańyzy zor. QR bul kategorıaǵa bólinetin shyǵyn Eýroodaqtan 10-20 ese tómen jáne JİÓ-niń 0,1 - 0,2% quraıdy.

Joǵarǵy bilimdi damytýdyń negizgi máseleleri:

- Qazaqstanda bilimge JİÓ-niń 4,0% deńgeıinde qarjy bólinse, damyǵan elderde ol 16%-ǵa jetedi. Bilimdi qarjylandyrýdyń tómen bolýy aqparattandyrý jáne jańa tehnologıalardy engizý, bilim berý deńgeıiniń tómendiginiń t.b. sebebi bolýda;

- Qazaq JOO-nda daıyndalǵan ǵylymı jumys pen olardy endirý batys ýnıversıtetterinen on esedeı tómen jáne ǵalymdardyń sany ótken ǵasyrdyń 50-60-shy jyldaryndaǵydan áldeqaıda tómen.

-  Álemdik banktiń derekteri boıynsha munaı salasy , mashınaónerkásibi, metal óńdeý salalarynda mamandar jetispeıdi jáne osy salalarda isteıtin mamandardyń 60%-nyń kásiptik deńgeıleriniń tómendigi, bul salalardaǵy óndiris pen bıznestiń damýyna kedergi bolýda.

Halyqaralyq Adam ınstıtýtynyń saraptamalary rýhanı jańǵyrý aıasynda tárbıe men bilimde sheshýin tabýdy qajet etetin kelesi túpkilikti máselelerdiń bar ekenin kórsetti:

- Kóptegen balalar tárbıesi oshaqtarynda jergilikti halyqtyń dástúri men mádenıetine negizdelmegen totalıtarlyq júıeden qalǵan «dástúr» saqtalýda. Ol, bul salalarda áli eshqandaı reforma júrmegenin kórsetedi.

- XIX ǵasyrda otarlaýshylar dalada hatshylar, aýdarmashylar, tolmachtar t.b. daıyndaıtyn buratana halyqtarǵa arnalǵan aralas mektepter ashty. 1916 jyly halyq patshanyń saıasatyna qarsy kóteriliske shyqqandar aldymen eldiń múddesin satqan, sol mektepterdi bitirgen «bilimdilerdi» jazalady. Otarlaýshylarǵa qyzmet etken aralas mektepterdiń túlekteri alashordalyqtar sıaqty ultynyń zıalysy bola almady. Sh. Ýálıhanovtyń ózi otarlaýshylardyń aldaýynda júrgenin ómiriniń sońynda túsindi.

Eldegi bala-baqshalar men ýnıversıtetterdiń jartysy, árbir úshinshi mektep – aralas ıaǵnı buratana urpaq tárbıeleıdi. Mysaly, Almatyda memlekettik tilde tárbıe beretin bala-baqshanyń úlesi-12%, mektep-35%, Astanada - 50%-dan kem. Bundaı bilim júıesimen memlekettik ınstıtýttar men adam kapıtalyn damytý jáne tolyqqandy ıntellektýaldyq ult qalyptastyrý múmkin emes. Sondyqtan, buratana tobyrdy ósiretin bilim júıesinen qutylý úshin 2020 jylǵa deıin aralas mektepter jabylyp, qazaq jáne orys tilinde oqytatyn bala-baqsha, mektep, kolej, JOO qaldyrý kerek.;

- Aralas jáne orys mektepteri men ýnıversıtetterdegi bilim júıesi negizinen keńestik-reseılik. Olar matematıkadan jaqsy bilim bergenimen, qalǵan pánderdiń bilimi

- Bizdegi bilim júıesiniń kelesi máselesi, onda negizgi faktor- adam ıntellektisiniń qalyptasý faktory qaralmaıdy. Adam ıntellektisiniń 40-50% bes jasta, 60-70% jeti jasta, 9 jasta 92%-ǵa deıin jáne 15 jasta olyq qalyptasatyny ǵylymı dáleldengen. Bizde mektepke bala 7 jasta (Japonıada 5 jasta) barady jáne aptasyna ortasha 41-42 saǵat (Japonıada 52 saǵ.) oqıdy. Qorytyndysynda, bizdiń oqýshylar 10 jyldyq bitirgende sheteldik qurdastarynan 5 myńdaı saǵat, 12 jyldyqta- 6 myńdaı saǵat ıaǵnı bakalavrdiń kýrsyn kem oqıdy. Odan keıingi kásiptik-tehnıkalyq bilim men ýnıversıtetterdegi artta qalý qorytyndasynda ǵylym, tehnologıa jáne ınovasıanyń damymaýynyń sebebi bolmaq. Bundaı qoǵamnyń músheleri óz múmkindikterin tolyǵymen kórsete almaıdy ıaǵnı baqytty bola almaıdy. Suraý júrgizgenderdiń 60% respýblıkadaǵy bilim deńgeıi tómen dep jaýap berse, taǵy 22,9% birinshi kezekte óte bilikti ustazdar qajet ekenin málimdedi.

- BUU deregi boıynsha Qazaqstan turǵyndarynyń ómir uzaqtyǵy men densaýlyq salasy boıynsha 128 orynda (RF-112, Belarýssıa-118). Turǵyndardyń saýattylyǵy, bilimge qoljetimdilik jáne genderlik teńdik boıynsha Qazaqstannyń kórsetkishi joǵary bolǵanymen, ómir uzaqtyǵy boıynsha Gondýras (73,4), Aljırlerden (73) keıin qalǵan, keıbir derekterde Qyrǵyzstan men Ózbekstanmen (68-70 jas) shamalas. Adamdardyń ómir uzaqtyǵy áleýmettik faktorlar, ómir deńgeıi, turǵyndardyń densaýlyǵy jáne ekologıalyq jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty. Bul jerde Reseıge 50 jylǵa jalǵa berilgen Baıqońyr kosmodromy men 90 jylǵa tegin berilgen 10 mln ga áskerı polıgondardyń aımaǵynda onkologıalyq aýyrýlardyń deńgeıi ortasha statısıkadan 10-12 ese kóp. 

PROON-nyń deregi boıynsha Batys Eýropada densaýlyq pen bilimge JİÓ-niń 8,1% jáne 8,5% bólinedi. Álemde densaýlyqqa ortasha 5,5%, Qazaqstanda 2,5% bólinedi. Damyǵan elderde halyqtyń 50%, AQSH-ta eńbekke jaramdy turǵyndardyń 2/3 oı eńbegimen aınalysady.

İİ. Sakraldy Qazaqstan (SQ) jáne HHİ ǵasyr órkenıeti

Qazaqstannyń zaıyrly memleket retinde Úkimet deńgeıinde «SQ» baǵdarlamasyn qabyldap, oǵan qazynadan qarjy bólinýi el saıasatynyń aıqyndalmaǵanyn nemese aıqyndalsa da onyń maqsaty «qoǵamdy alǵa jeteleý emes, úńgirlik sanaǵa baǵyttamaıdy ma?» degen suraq týyndaıdy. Sebebi:

1. Tap osyndaı sakraldyq baǵdarlama Afrıka men Muhıttaǵy araldar sıaqty álem órkenıetinen shetkeri qalǵan jerlerde bolmasa, damyǵan ne jańaındýstrıaldyq elderdiń eshqaısysynda joq;
2. «SQ» avtorlary, «Biz babalar arýaǵyna sıynǵan halyqpyz, ıaǵnı ol bizdiń dástúr bolǵandyqtan, ony damytýymyz kerek», dep negizdeýi múmkin;

A) Bul jerde «HHİǵ memleket qandaı dástúrge basymdylyq berý kerek?» degen másele týyndaıdy. Bizge aldymen dástúrdiń ozyǵy, ıaǵnı zaman básekelestigine saı, otansúıgish, kreatıvti tulǵa tárbıeleı alatyn dástúr, óner, fılosofıa, moral, din, ádebıet, bilim, ǵylym, ınovasıa...  ıaǵnı mádenıet qajet. Bul, qoǵamdy ıaǵnı ondaǵy adamdardyń turmysy men ómirin nemese adam kapıtalyn jan-jaqty damytýǵa qajetti salalar;

Á) Al, qasıetti ne sakraldy uǵymy- ol negizinen adamdardyń ómirinen tys, «O» dúnıe týraly álemdik dinderdiń paıda bolǵan kezderinde qalyptasqan uǵym,

B) Iýdaızm, hrıstıan jáne ıslam dinderi paıda bolǵan qasıetti jer Palestına men Izraıl 70 jyldan beri, sol «qasıetti» jerler úshin bolatyn máńgi soǵystyń oshaǵyna aınaldy;

V) Bizdegi «qasıetti» jerlerdiń 75-80% eldiń ońtústik-shyǵysy, Ústirt pen Ulytaýda ornalasqan. Bul óńirlerde výlkandardan qalǵan taýlar men tóbeler, bulaqtar men tabıǵı anomalıadan qalyptasqan úńgirler men olardy meshit pen úılerge paıdalaǵan jerler, saq qorǵandary, mazarlar... jatady;

G) Árıne, Ahmet Iassaýı kesenesi, Alasha men Joshy handar men Beket ata qoryqtary t.b. halqymyz úshin qasıetti oryndar. Kóne túrkiler men qazaqtyń uǵymynda arýaqtar men tiri adamdardy birtutas qaraǵan ıaǵnı olar ómirden ótken arýaqtardyń rýhy, erligi, tájirıbesine sıynǵan. Rýh degen ne? Mysaly, Jetisý, Syr boıy, Ortalyq Qazaqstan jeri 60-70 jyl boıy qalmaqtyń bodandyǵynda bolǵanda otarshylarǵa qarsy este qalatyn bir kóterilistiń bolmaǵany múldem túsiniksiz?! Eger, han Ábilqaıyr 1728 jyly 25 myńdaı áskermen (jartysy jolda súzekten ólgennen keıin qalǵany) Jaıyqtan kelip, aldymen ataqty Ańyraqaı shaıqasyn, 1731 jyly Bulanty shaıqastaryn jeńbegende qazaq sol quldyqta qalar ma edi?! Bul jeńisterdiń róli qazaq tarıhynda 1991 jylǵy táýelsizdikpen teń, al qundylyǵy – ol eldiń rýhyn kóterip, olardyń jeńiske degen senimin arttyrýynda boldy.

         Odan keıin ońtústik óńirdi ondaǵan jyldar boıy bılegen qoqandyqtar Túrkistanda jerlengen qazaqtyń 116 hany, batyry, bıleriniń zırattary men belgi tastaryn qıratqandyqtan, ol jer ujymdyq zıratqa aınaldy. Han Abylaıdyń tasy basqa tastyń astynda kórinbeı qalǵandyqtan ǵana kezdeısoq jaǵdaıda saqtalǵan.  

         1859 jyly Chernáev 200-deı kazakpen Túrkistanǵa kelip eki zeńbiriktiń bireýinen oq atqanda 20 myńdaı jergilikti sarbaz jer baýyrlap jatyp alyp bastaryn kótermepti. Tek, Kenesarynyń uly Syzdyq sultan ǵana qasqaıyp turypty. Oǵan oq atýǵa kazaktar bata almady. Sodan 10-15 jyl buryn sadaq, qylyshpen qarýlanǵan Kenesary sarbazdary ondaǵan zeńbirikpen qorǵaǵan Orsk men Aqmola bekinisterin 2-3 retten órtep, basyp almap pa edi?! Sonda, halqymyz ben tarıh úshin eń qasıetti Kenesarynyń rýhy men sarbazdarynyń erlikteri qaıda ketken? Erlikti jasaıtyn Erler! Ulttyń asyl qasıeti el qorǵaǵan handary men batyrlarynyń minezderi men bıik rýhtarynda. Qazaq úshin qasıetti (sakaldy) dúnıeler osylar.

Ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıin Túrkistandaǵy uly mavzoleıdi malqora retinde paıdalanypty.

Al, búginde Shymkent qalasyndaǵy Ortalyq parkti abattandyrýǵa qala búdjetinen 102 mln teńge bólgen. Ol «parktiń kórki» Lenın eskertkishi men ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy Sozaq azattyq kóterilisin qanǵa boıaǵan qyzyláskerlerdiń eskertkishteri Qazaqstannyń sakraldy obektileriniń sanatyna kirgen dep qabyldaý kerek.

Bul jerde A. Baıtursynovtyń, «erler ketip erkek qaldy, qoıannan da qorqaq qaldy», degeni bolýdy.

Joǵarydaǵy, tarıhtyń mysaldary ǵasyrlar boıy dindarlyq jáne dıhanshylyqpen aınalysqan túrkistandyqtarǵa azattyqtan góri, «shúkirshilik» nemese «qulshylyq» qymbat ekenin kórsetýde. Halyqtyń dinge jappaı betburysy Túrkistannan bastalyp, shyǵysqa qaraı taraǵan jáne nege ekenin, ult pen memleketke eń qasıetti El, Jer, Ana til sıaqty uǵymdarǵa nemquraılylyq ta osy aımaqta jáne jalpy dindarlardyń arasynda keńinen taraǵan. Islam alǵashynda álemge, onyń ishinde OA arabtyń qylyshynyń kúshimen taraǵany belgili. B.d. 751j Talas-Atlah shaıqasynda da arabtar qytaı áskerin talqandaǵannan keıin, kúnshyǵystyń OA-ǵa ekspansıasy toqtady. («Jibek joly» qaı ýaqytta da, tek saýda-sattyq ǵana emes, otarlaý joly bolǵanyn jáne bolatynyn umytpaý kerek). Bizdiń dindarlar sol shaıqastaǵy din taratýshy Qutaıby t.b. arabtyń batyrlarynyń rýhyn nege mura qyla almady? Rýhsyz dindarlar elin, jerin, tilin, dinin qalaı qorǵamaqshy? Ondaı, elge, ómir úshin kúrestiń ornyna ólimdi ıaǵnı ortodosaldy dindi ýaǵyzdaıtyn júreksiz súldelerdiń qoǵamǵa paıdasynan zıany kóp emes pe? Sebebi, Ál Farabı, Ibn Sına, Ibn Rýshd t.b. kezinde bilimi men ǵylymy sharyqtaǵan Islam Halıfaty jarty álemdi bılese, jalpy ıntellektýaldyq qundylyqtardan bezip ortodoksaldyq ıslamǵa aýysqannan keıin Túrkıadan basqa 56 musylman eli 2,5-3 ǵasyr boıy jalpy órkenıetten artta qalyp bodandyqqa kirdi. Quldarǵa, kimge qul bolsa da bári bir ǵoı. Buryn jylqy minezdi, bóri rýhty qazaqtyń ortasynda endi jaqsy adam degen uǵym, qoı minezdi jýas ne eńbegi adal-eti aram esek sıaqtylardy ataıtyn boldy. Bud tobyrlyq minez, quldyq sananyń, kúreske emes, qurbandyq bolatyn qoǵamnyń belgileri. Ondaı qoǵamda rýhanı jańǵyrý bolýy múmkin emes. Qazaq bul ezdiginen qutylmasa, onda sany 99% bolsa da ana tilin memlekettik qylyp, jer baılyǵynyń ózi ıesi bolyp ekonomıkasyn da basqara almaıdy?! Bul «fenomen» áli zerttep, naqty sheshim qabyldaýdy talap etedi?!

Ǵ. Alashorda rýhanı jańǵyrýdyń qaınar kózi. Qaza