Áp degennen áńgimeniń ashyǵyn aıtsaq, ne mektepte, ne ýnıversıtette ulttyq tárbıe almaǵan ul-qyz on jerden, júz jerden bilimdi bolsa da ol ultyna, týǵan eline zárredeı de paıda keltiretin, osy qos kıelisine adal qyzmet etetin adam bolyp shyqpaıdy. Keıbireýlerdiń óti jarylyp ketse de aıtaıyq, Qazaqstandy urlap-jyrlap shetelderge qashyp ketip, kóship ketip jatqandardyń, shetelde oqyp sonda qalyp qoıyp jatqandardyń, sheteldikke kúıeýge tıip jatqandardyń bári derlik oryssha oqyǵan, oryssha sóıleıtin, ne úıinde ulttyq tárbıeden maqurym óskender. Átteń, osynyń bári eshkimge, eshbir ózge elge táýelsiz memleket atanǵanyna 26 jyl bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynda (Qazaq Memleketi desek bálege qalarmyz!) bolyp jatqanyn shyqqyr kóziń kórip-aq otyr. Osy 26 jyldan beri qazaqtyń ǵasyrlar boıy Reseıdiń tabany astynda taptalyp qalǵan ulttyq namysyn, ulttyq sanasyn oıatarlyqtaı birde-bir ne qaýly-qarar, ne zań qabyldanǵan joq. Al ulttyq namysty oıatýdyń eń basty sharty– urpaqqa ulttyq tárbıe berý. Bizdiń bılik basyndaǵylar bundaı tárbıe berýdi eń áýeli balabaqshadan, mektepterden baıaǵyda-aq bastaýy kerek edi. Óıtýdiń ornyna...
Iá Qazaqstan bıligindegi keıbireýler óıtýdiń ornyna ulttyq rýhyńa qaraı ilgeri basqan aıaǵyńdy keri ketirýge tyrysýda ma dep te qorqamyz. Onyń ornyna baspasózde, basqa da aqparat quraldarynda jastardyń dinshildigi olardyń ıntellektýaldyq deńgeıin túsirip jibermeı me, jastardy ultshyldyqtan saqtaıyq, jahandanýdan, órkenıetten kesheýildep qalmaıyq, kóp til bileıik, eýropalyq, halyqaralyq standartqa sáıkes bolaıyq degen sıaqty naqty maqsaty kúmándi baǵyttar kóldeneń tartylady. Bizdiń bılik basyndaǵylar qyzdarymyzǵa nege kindigińdi, sýret salyp qoıǵan bókseńdi, emshegińdi kórsetip júresiń, nege mınıshorty kıip butyńdy ashyp júresiń dep uryspaıdy, nege uzyn kóılek kıesiń, nege oramal tartasyń dep urysady. Bizdiń bılik basyndaǵylar kóshede orystyń «h», «p», «b» áripterinen bastalatyn las sózderdi sýdaı sapyryp temeki shegip, syranyń shólmegin aýzynan soryp baratqan qyzdar týraly lám-mım demese de namaz oqıtyn qyzdardy kústanalaýǵa daıyn turady. Ony aıtasyz-aý, keıbir qazaq gazetteri jastardyń 18-ge tolǵansha meshitke barýyna ruqsat etý kerek pe, álde tyıym salý kerek pe degen esýastyq saýalnama da uıymdastyrdy. Oǵan keıbir saqaly joq aqsaqaldar 18-ge kelgenshe meshitke jibermeý kerek dep shaıtanı aqsaqaldyq aıtty. Aý, jasy 18-ge kelgen ul-men qyz tirshiliktiń oń-terisin túsinetin kámelettik jasqa kelgender emes pe? Eger olar 18-ge tolǵansha ata-babasynyń dininen beıhabar bolyp, endi meshitke barýym kerek pe, barmaýym kerek pe dep áli de oılanyp júrse, ondaı urpaq deni saý urpaq pa?
Ulttyq tárbıe, ulttyq pedagogıka degende qazaq-túrik lıseıleri eske túsedi. Osy lıseılerdegi tárbıeniń ózgesheligi, ásirese onda oqıtyn ul-qyzdarymyzdyń ózgeshe ınabattylyǵy, ózgeshe sypaıy, kishipeıildigi, bilimdiligi, tártiptiligi týraly Almaty mektepterinde dáris beretin muǵalimderden alǵash estidim. Olar sol lıseılerdegi tárbıelik-ádistemelerdiń ózgesheligi, balalardyń bilimdiligi týraly aıtqanda aýzynyń sýy qurıtynyna tań qaldym. Baryp kórdim. Netken ǵajap deseńizshi! Ondaǵy muǵalimder men balalardyń «Assalamýáleıkým!» dep sondaı bir súıkimdi júzben amandasqanynan bastap, sizben sóılesý máneri, júris-turysy adamdy ımanǵa uıytyp turǵandaı áser etedi. Bul lıseılerdi támamdap shyqqan ul-qyzdardyń bilim deńgeıi de, mádenıettiligi de bizdiń úırenshikti mektepterdegiden áldeqaıda joǵary ekenine búginde eshkim shúbá keltirmeıdi. Qazaq-túrik lıseılerinde dáris oqıtyn túrik ustazdardyń shákirttermen amandasýynan bastap, balalarǵa jasaıtyn eskertýleriniń ózinde ózgeshe bir sypaıylyq, bıazylyq, ıslamı-túrkilik ádep kórinip turady. Búginde bul lıseıler qazaqsha qınalyp sóıleıtin Erlan Saǵadıev basqaratyn bilim mınıstrligine ótti. Túrik ustazdardyń ornyna qazaq muǵalimder (oryssha jaqsy biletin) keldi. Nesin jasyraıyq, endi bul oqý oryndarynda jemqorlyq, tamyr-tanystyq jaılaı ma, al mundaǵy ul-qyzdarymyz endi kádimgi mektepterdegi oqýshylar sıaqty eki sóziniń biri oryssha, aýzynan boqtyq sóz aǵyl-tegil tógilip jatatyn taz qalpymyzǵa túse me degen de úreıimiz joq emes. Umytpasam bıylǵy qazan aıynyń 3-i kúni «Qazaqstan» telearnasynan osy lıseılerdiń «Bilim-ınnovasıa lıseıleri» dep atalatyn basshylyǵynyń Óte (esimi esimde joq) degen prezıdenti suhbat berdi. Sonda onyń bul oqý oryndaryna qosqan «jańalyǵynyń» biri aldaǵy ýaqytta mundaǵy ustaz qyz-kelinshekterdi shákirtter «ápke» dep ataıtyn bolady degenin estigende kúlkiden shaıymyzǵa shashalyp qaldyq. Iá, qazaq atqaminerleri jańalyq qosamyn dep adam tániniń kórinbeıtin jerlerine sheıin uıalatyn nebir oǵash ersilikterdi oılap taba beredi. Ánebir jyly májilis jetekshisi (ony qazekemder spıker deıdi) Nurlan Nyǵmatýllın depýtattardyń bir-birine Báke, Máke, Sáke deýine tyıym salmaq bolyp edi. Al qazaqtyń «aǵa» degendi «aǵeke», «atany», «ateke», «ájeni», «ájeke» degeni sıaqty «ápke» degen sóz «apaı», «apa» degendi «apeke» nemese «ápeke» degeninen týyndaǵan, aýyzeki sóz ǵana ekenin, Óte myrza shynymen bilmeı me eken?
Iá, birese patshalyq, birese keńestik Reseıdiń tabany astynda ezgige túsip bar qadir-qasıetinen aırylǵan ulttyq sanamyzdy, ulttyq namysymyzdy, ulttyq salt-dástúrimizdi qalpyna keltirýde biz kóshtiń sońynda qalyp kele jatqanymyzdy kókirek kózi ashyq qazaq azamattary kórip-aq otyr. Bul qasıetti boryshymyzdy iske asyrýǵa bir jaǵynan ǵasyrlar boıy qanymyzda qalyptasqan quldyq sana kináli bolsa, ekinshi jaǵynan qazaqtyń sol ulttyq sanasyn, namysyn oıatpaýǵa tyrysatyn qupıa toptar úlken kedergi bolýda. Bul qqupıa toptar ol úshin túrli-túrli áleýmettik jelilerdi aıtpaǵanda, memlekettik baspasóz ben telearnalardy da op-ońaı paıdalanyp keledi. Olar qazaq jastary meshitke kóp baratyn boldy, namaz oqıtyndar kóbeıip ketti, bul jastardyń ıntellektýaldyq deńgeıi tómendeýine, áldebir terrorıstermen baılanys ornatýyna ákep soqtyrady degen sıaqty zalymdyq maqalalar jarıalap, telearnalardan sondaı aramzalyq suhbattar ótkizip turay. Óz basym bul jerde ıslamnan basqa dindegilerdiń ar-namysyna tıgim kelip otyrǵan joq. Biraq mynadaı aqıqatty aıtpaý adamgershilikke syn: Orta ǵasyrlar hrıstıandyq shirkeýlerdiń eń bir dáýirlep turǵan shaǵy boldy. Keıbir tarıhshylar bul ǵasyrlardy «tas-túnek qarańǵy ǵasyrlar» («temnye veka») dep ataıdy. Óıtkeni, bul kezderde hrıstıan dinindegi elderde ǵylym, mádenıet, bilim ataýly, ábden quldyraǵan mesheý kúıde boldy. Sol kezde ómir súrgen Kopernık, Galıleı, Brýno sıaqty kóptegen kózi ashyqtardyń taǵdyry qandaı qaıǵy-qasiretpen aıaqtalǵanyn ekiniń biri biledi. Olardy da, ǵylym men mádenıetti de mundaı jaǵdaıǵa hrıstıan dini men onyń shirkeýleri dýshar etti. Hrıstıan dinbasylary ǵylymǵa qarsy kádimgideı soǵys júrgizdi. Sol orta ǵasyrda aıtylǵan din ǵylymdy qurtady degen sózdi qazekemder áli qaıtalaýda keledi. Al, sol orta ǵasyrlar ıslam dininiń ǵylymdy, mádenıetti, ádebıetti, ónerdi órkendetken naǵyz altyn ǵasyry boldy. Aty álemge áıgili aqyl-oıdyń, ǵajaıyp ǵylym-bilimniń ataqty adamdary túgelimen ıslam dinin ustanǵan ǵulamalar edi. Utyry kelgende aıta keteıik bizge mektepte «jerdiń Kúndi aınalatynyn Kopernık ashqan» dep oqytty. Aqıqatyn aıtsaq, ony Kopernıkten 500 jyl (bes ǵasyr) buryn Ábý Raıhan Bırýnı ashqan edi. Eýropada ǵylym, bilim álgindeı «tas-túnek ǵasyrda» jatqanda musylman elderinde din ǵylymǵa kedergi keltiredi degen aqymaqtyq sózdi eshkim kezde estigen de emes. Óıtkeni, qasıetti Qurannyń ózi búkil ǵylymdy qamtydy. Islamı Shyǵysqa kres joryǵyn jasaǵan hrıstıandar Eýropaǵa ıslamnyń joǵary mádenıetin, ilim-bilimin alyp keldi. 20-shy ǵasyrdaǵy aǵylshyn ǵalymy, ári fılosof, Nobeldik syılyq ıegeri Bertran Rassel: «Shyǵys elderi tek áskerı kúsh jaǵynan ǵana emes, bilim jaǵynan da teńdessiz ozyq boldy. Búkil Eýropany varvarlyq, jabaıylyq basyp jatqanda Muhammedtiń elderinde ǵylym, fılosofıa, poezıa, ónerdiń barlyq túri gúldenip turǵan edi. Eýropalyqtar ózderiniń oı-órisi óte tar bolǵandyqtan da orta ǵasyrlardy «tas-túnek qarańǵy ǵasyrlar» dep ataıdy. Ol ǵasyrlar tek hrıstıandyq Eýropada ǵana tas-túnek qarańǵylyqta bolatyn. Al sol kezde musylman eli bolǵan Ispanıada óner men ǵylym asyl tastaı jarqyrap turdy» dep jazǵan-dy. Aqyl-esi túzik, óz ultyna, óz tili men salt-dástúrine adal búgingi qazaq balasy qazirgi matematıkanyń da, geometrıanyń da, geografıa men hımıanyń da, mıneralogıa men medısınanyń da, óner men fılosofıanyń da, ádebıet pen mádenıettiń de ataýy ádeıi saıasatpen ózgertilgeni bolmasa sonyń bári Jabır ıbn Haıannyń, ál Bırýnıdiń, ıbn án-Haıamıdyń, ıbn Batýtanyń, ál-Idrısıdiń, ál-Farabıdiń, ál Horezmıdiń, ıbn án Náfıstiń, ıbn Sınanyń, Ulyqbektiń, Omar háıámnyń, Jámı men Rýdakıdiń t.b. esimderimen tikeleı baılanysty ekenin bilip, aıtyp júrýi kerek. Biz Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s) barǵan jerde urlyq-qarlyq, zınaqorlyq (jezókshelik), ózine qol jumsaý, ekijúzdilik, alaıaqtyq, paraqorlyq, jemqorlyq joıylyp otyrǵanyn al sýısıd, pedofıl degen bálekettiń bári Eýropa elderinen kelgenin búgingi mektepterimizde, lıseılerimiz ben ýnıversıtetterimiz de qosymsha dáris retinde aıtyp otyrýymyz kerek. Átteń, myna túrimizben Qazaqstanda ondaı atty kún týýy ekitalaı-aý, á? Bir sózben aıtqanda ulttyq tárbıesiz, ıslamı-túrkilik tárbıesiz bilim alǵan urpaqtan ultqa, elge qyzmet etetin azamat shyǵa qomasy anyq.
Myrzan KENJEBAI
