Qazaqtan «Myń dildá: bardyń qaltasynda, joqtyń aýzynda» degen ataly sóz qalypty. Joqtyń myńy ne qıalynda, ne aýzynda, ne túsinde júretini málim. Al myńy barlar kimder? Qalaı taýyp júr? Atalmysh suraqtardyń kimniń de bolsa kókeıine oralary anyq.

      Amerıkalyq Forbes jýrnaly álem mıllıarderleriniń byltyrǵy  reıtıńisi boıynsha álemdegi eń baı adam – 74 jastaǵy meksıkalyq kásipker Karlos Slım dep tapty. Reıtıń jasaýshylar kásipkerdiń baılyǵyn  74 mıllıard dollarǵa baǵalaǵan. Ol telekomýnıkasıa salasyndaǵy negizgi kompanıanyń jetekshisi. Iaǵnı, bul jetistiktiń bastaýy - nólden kóterilgen kásip. Aınalamyzǵa qarasaq, aty shyǵyp, baıyp jatqannyń bári belgili bir kásiptiń ıesi. Buryndary baılyq atadan balaǵa qalatyn bolsa, qazir árbir eńbekke qabiletti adam kásippen aınalysyp, óz bıigine ózi jetýde. Abaı zamanynda «Aqyldy adamǵa ıman paryz» edi, búginde «Aqyldy adamǵa kásip paryz» boldy. Zamannyń aǵysy deımiz be, qoǵamnyń talaby deımiz be, «jaqsy» ómir súrýdiń sheshimi deımiz be, áıteý, jan baǵýdyń tıimdi joly osy. Álemdegi baılardyń tizimin aqtaratyn bolsaq, myńdaǵan mıllıondar tizbektelip kete beredi. Bizdiń maqsat bireýdiń baılyǵyn sanaý emes, sol dárejege qaı jolmen, qalaı jetkenine synı kózben bir qaraý. Aqıqatynda bul jumbaqty sheshý tym qıyn emes. Baǵzy zamannan beri ózgermegen jalǵyz shyndyq. Eńbek. Kásiptiń tasyn órge domalatqandardyń alǵashqy baspaldaǵy – eńbek. Osy bir uǵymdy jórgegimizden sanamyzǵa quıyp óstik. Mektepke barsaq ta, kitapty ashsaq ta, úıge kelsek te, kıno kórsek te, jańalyq tyńdasaq ta, Elbasynyń jyl saıynǵy joldaýynan da, tipti balabaqshadaǵy bes jasar baladan da osy sózdi estımiz. Kóp estigenimizden nátıje shyǵaryp jatqanymyz shamaly-aq. Sary maıdaı altyn basymyzǵa saqtap qana qoıamyz. Ári qaraı ózińiz boljaı berińiz... Aqsha joqtyqtyń áni shyrqaı jóneledi.

         Eńbekti joldas etkenderdiń eki dúnıesi bar: kásip pen aqsha. Bul aqshasy joqtyń bári eńbek etpeıdi degen sóz emes. Másele, eńbekpen kimniń, qalaı til tabysýynda. Bireýler eńbek ataýlymen alystan aralasyp, ǵaıyptan baı bolyp ketedi. Endi bireýler tirnektep júrip, aqsha tabady. Biraq, anaý aıtqandaı baı emes. Bul da aqsha tabýdyń bir joly. Muny joqqa shyǵara almaısyz. Iaǵnı kez kelgen adam aqsha taba alady. Bireý kóshe sypyryp, tigin tigedi. Bireý qalam ustap, án aıtady. Báriniń maqsaty bir. Aıyrmashylyǵy, bári birdeı baı emes.

         Qazaqstandyq eń jas mıllıoner Marat Ábıev aqsha tabýdyń tetigin on jasynda taýypty. Sol zamanda skoch joqtyń qasy. Ol synyptastarynyń jyrtylǵan kitabynyń ár betin 5 teńgege jabystyryp aqsha tabady. Muny túsinbegender, árıne, kúldi. Biraq, eshkim sol 5 teńge mıllıonerdiń alǵashqy tabysy bolady dep oılaǵan joq. Eńbektiń taza jeńisi degen osy bolar. Oıyma mynandaı dıalog oralyp otyr:

Adam:

–Aqsha, seniń balalaryń da, baýyrlaryń da kóp. Qalasań, jer betindegi barsha jurtqa jetesiń. Eldi talastyrmaı, nege bárine bara bermeısiń, aaa?

Aqsha:

–Joooq, adam, qatelespe. Iá, men kúlli adamzatqa jetemin. Biraq, sender meniń kóptigimdi bilseńder, qadirimdi umytasyńdar. Sol úshin de ádeıi az bolyp kórinemin. Sonshalyqty sarań da emespin. Barmaımyn emes, baramyn. Tek, aqyldyń aıtqany bolyp, eńbektiń teri tógilgen jerge ǵana.

Adam:

–Senbeımin. Ómirinde eńkeıip kórmegen qanshama adam júr. Aqshasyn burshaqsha jaýdyryp. Sol aǵaıyndar saǵan qalaı jetip júr?

Aqsha:

–Olar men emes. Meniń elesterim. Olardy synaý úshin qasaqana jiberemin. Kóp adam meni elesterimmen shatastyryp alady. Kóre sala, qushaq jaıady. Jibergisi kelmeıdi. Men eken dep qalady. Al meniń elesterim eshqashan eshkimniń basyna turaqtamaǵan. Olar tek, eksperıment úshin ǵana. Esińe saqta, men de, elesterim de eshqashan máńgilik emespiz. Tań qalamyn... nege meni sonsha jaqsy kóresińder?

Adam:

–...sony ózim de bilmeımin.

     Kimniń, qalaı aqsha taýyp júrgeni ózi men Táńirge ǵana aıan shyǵar. Aqsha tabýdyń naqty qadamdaryn usynǵan ekonomıs, mıllıonerler jeterlik. Biraq, bireýdiń aıtqan joly ekinshige tabys ákelýi múmkin be?! Oılaný kerek... Kásippen aınalysýǵa, azyn-aýlaq baılyqqa jetýge ár adam óz jolymen, óz taktıkasymen barǵany jón. Bireýdiń júrip ótken soqpaǵy bireýge baǵyt berýi múmkin, biraq, dál ózinikindeı nátıje bere almasy anyq. Mysaly, álemdegi ekinshi baı adam – Bıll Geıts kásibi týraly: 

–Men jumysqa jalqaý adamdardy alamyn. Sebebi, olar kez kelgen qıyn máseleni sheshýdiń ońaı jolyn tez-aq tabady,- deıdi. Bir qaraǵanda, dúdámaldaý pikir. Biz «jalqaý adammen isimiz alǵa baspaıdy» dep oılaımyz. Arǵy jaǵyn ózińiz baǵamdaı berińiz. Árkimniń óz shyndyǵy bar.

Marjan ÁBİSH