15 jyl buryn 2002 jyly 23-shi qazanda Sheshenstannyń bir top separatısti "Nord-Ost" múzıkli qoıylyp jatqanda teatrǵa basa kóktep kirip, 800 adamdy tutqynǵa aldy. Sodyrlardyń maqsaty Sheshenstannan federaldy áskerdi shyǵarýdy talap etý edi.
Úsh kúnnen keıin Reseı bıligi sodyrlarmen kelissóz júrgizip bir mámilege kele almaǵandyqtan áskerge teatrǵa kirý týraly buıryq berildi. Aldymen qubyr arqyly zalǵa uıyqtatatyn gaz jiberildi. Onyń quramynda ne bolǵany áli kúnge deıin belgisiz. Sebebi gazben ýlanyp kóz jumǵandar da boldy. Sonymen qatar, adamdardy evakýasıalaýdyń nashar uıymdastyrylýy men medısınalyq kómektiń sapasyzdyǵy saldarynan 130 adam kóz jumdy.
Qazaqstandyq Svetlana Gýbarevada tutqyndardyń arasynda boldy. Ol tiri qaldy, alaıda qyzy men amerıkalyq jigitinen aıyryldy.
BBC jýrnalısi qazaqstandyq Svetlana Gýbarevamen suhbattasty.
—Teatrǵa men, qyzym jáne amerıkalyq jigitim úsheýimiz keldik. Jan-jaǵyma qarasam áskerı kıim kıgen bir top adam kele jatyr eken. Alda er adamdar onyń artynda áıelder kele jatty. Áıelder toqtady da er adamdardan qalyp qoıdy. Oń jaǵyma qarasam dál sol kórinis. Bastapqy kezde qoıylymda solaı bolý kerek dep oıladym. Sodyrlar sahnaǵa shyǵyp bizdi tutqynǵa alǵanyn aıtqannyń ózinde sengim kelmedi. Adamdardyń reaksıasy ártúrli boldy.
Biri qatty qoryqsa, endi biri eseńgirep qaldy. Qyzym úshin barlyǵy kınodaǵydaı kóringendikten odan qorqynyshty kórmedim.
Sodyrlar adamdarǵa qajetti zatty bir birine qol jalǵap berip otyrdy. Eshqaısysy oryndarynan qozǵalmady. Sodyrlar barlyǵyn aldyn ala uıymdastyrǵanymen halyqtyń tamaqtanatynyn, dárethanaǵa shyǵatynyn múlde eskermegen sekildi.
Sodyrlar dámhanadaǵy barlyq zatty alyp keldi de bir jerge úıip qoıdy. Bizdi sol táttiler men sýsyndarmen tamaqtandyrdy. Bir ýaqytta sýsyn bitip qaldy. Zaldyń ishi ystyq edi. Adamdar qatty shóldeı bastady. Sodyrlar radıo tyńdap jańalyqtarmen tanysyp otyrdy. Jańalyqtarda qan sýsha aǵyp jatqanyn jáne teatr máıitke tolǵanyn aıtyp jatty. Sol ýaqytta Baraev «Kórdińder me ótirik aqparatty qalaı jetkizetinin. Qaı jerden máıit pen qan kórip otyrsyńdar?!» dedi. Radıoda aıtylǵan jańalyqtarǵa baılanysty olar da ózgerip otyrdy. Jalǵan aqparat taratsa olar qataldana tústi. Jalpy sodyrlardyń ishinde elge jaqsy qarym-qatynas jasaǵandary da, qatigezderi de boldy. Olardyń arasynda 15 jastaǵy jetkinshekte júrdi. Odan aınaladaǵy bolyp jatqannyń barlyǵy qyzyq ári tańsyq kórinip turǵany aıqyn bilinip turdy.
Bı-bı-sı: Osy oqıǵanyń saldary áli de sezile me?
Árıne. Men osteopatqa qaraldym. Dáriger naǵyz soǵys qaınap turǵan jerlerde bolǵan. Ol eńbek qyzmetin gospıtál basshysy qyzmetimen aıaqtaǵan. Sol dáriger beıbit zamanda ómir súrip jatqan adamnyń bulshyq etteri men býyndary hımıalyq shabýyldanǵandaı kúıde bolǵanyna qatty tańqaldy.
Meni bir aýrýhanadan ekinshisine aýystyra berdi. Dárigerler maǵan «deni saý» dep jazyp berýge qoryqty. Olar ondaı jaýapkershilikti arqalaǵysy kelmedi.
Meni aýrýhanadan shyǵarǵanda ápkem bas dárigerdiń kabınetiniń janynda kútip turǵan. Sol ýaqytta medbıke meniń dıagnozymdy bilý úshin bas dárigerdiń kabınetine kirgen. Ápkem dárigerdiń «Eger naǵyz dıagnozyn jazatyn bolsaq bizdi túrmege otyrǵyzady» degen sózin estigen. Sol ýaqytta dıagnozdyń ótirik jazylǵany týraly qaýeset taraǵan. Men aýrýhanadan shyqtym. Emdi jalǵastyrý úshin aýrýym týraly aqparat mańyzdy ekeni anyq. Men jeke medısınalyq kitapshamdy suradym, biraq maǵan ony bermedi. Ózimdi nashar sezingendikten maǵan tomogramma jasady. Meniń ınsýlt alǵanym anyqtaldy. Gaz mıdyń bólshekterine áser etken de sonyń saldarynan ınsýlt bolǵan.
Qutqarý operasıasyn jaqsylap uıymdastyrý kerek edi. Ózińiz oılap qarańyzshy, birneshe mıllıon halqy bar qalaǵa myń adam degen ne?! Kóldegi bir tamshy sekildi. Bizdi ýlaǵan eken sapaly medısınalyq kómek kórsetýdi qolǵa alý kerek edi. Ókinishke qaraı, ondaı medısınalyq kómekti kórmedik. Adamdardy qalaı tasymaldaǵanyn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Zardap shekken adamdardy aparatyn naqty aýrýhanalary joq. 80-deı jedel járdem kóligi turdy, biraq olardy paıdalanǵan da joq. Adamdardyń barlyǵyn avtobýsqa otyrǵyzdy. Onda tek máskeýlik avtobýstar ǵana emes, shet aýdandardan alyp kelingen avtobýstarda boldy. Olardyń júrgizýshileri aýrýhanalardyń qaı jerde ornalasqanyn bilmeıdi, naqty qaı aýrýhanaǵa aparý qajet ekeninen habarsyz boldy.
27-si kúni radıodan Sashanyń kóz jumǵanyn estidim. Onyń qaıtys bolǵany 26-sy saǵat 10-da belgili bolǵan. Ony nelikten bir kún ótkennen keıin ǵana habarlaǵany túsiniksiz. Al Sendıdiń qaıtys bolǵanyn AQSH elshiliginen bildim. Sendı zalda tutqynda otyrǵanda qolyna «Debra, men seni jaqsy kóremin» dep jazdy. Sendıdiń birinshi nekedegi áıelinen Debra esimdi qyzy bar edi.
Sashanyń qalaı qaıtys bolǵanyn bilgim keldi. Nemsov uıymdastyrǵan tekserý jumystary nátıjesinde, komısıa múshesi, dáriger áıel avtobýstarǵa adamdarda tolǵansha otyrǵyzǵan. Sonyń saldarynan bir qyzdy janshyp ketken. Osyny estigennen keıin sol qyz Sasha emes pe eken degen oı mazalady.
Biraz ýaqyt ótkennen keıin gazette 12 adamǵa arnalǵan kólikke 32 tutqyndy kirgizgeni týraly maqala shyqty. Úıindiniń eń astynda meniń qyzym jatty. Sol kólikte jýrnalıser men áskerı adamdar da boldy.
Elestetip kórińizdershi, avtobýs tur. Meniń qyzymdy alyp keldi de jerge laqtyra saldy. Odan keıin ekinshisin, úshinshisin solaı laqtyryp jatty. Eshqaısysy qyzymdy sol úıindiden alyp shyǵý týraly oılamady da. Men ol adamdardy tanymaımyn. Sol kólik júrgizýshisin, áskerı adamdardyń tegin bilmeımin. Biraq olardy jek kóremin. Olar meniń jaýlarym.
Al Sendıge eshqandaı medısınalyq kómek kórsetilmegen. Sashany dárigerler qutqaryp almaqshy bolǵan, biraq onyń júregi toqtap qaldy. Al Sendıge múlde kómek kórsetilmedi. Osydan keıin «qolymyzdan kelgenin barlyǵyn jasadyq» dep qalaı aıtty eken?
Meniń oıymsha, 15 jyl ótkennen keıin osy másele qaıta kóterilip jatqany jaqsy. Sebebi qaıtys bolǵandardy eske alý arqyly bireýdiń ómirin saqtap qalýǵa bolady. Men muny naqty bilemin.
2006 jyly dostarymnyń kómegimen saıt jasadym. Birneshe ýaqyt ótkennen keıin sheshen qyzynan hat keldi. Ol birinshi lagerde bolsa, men ekinshi lagerde boldym. Ol úshin Baraev qaharman boldy. Sol ýaqytta qoǵam ekige bólindi. Biri Baraevty qaharman dese, endi biri úshin ol qanisher edi. Qyz Baraev týraly aqparatty izdegende saıtty kórgenin jazdy. Osydan keıin Baraev qaharman emes ekenin túsindi. Bul saıt meniń qyzym týraly estelik, sol sheshen qyzyna kómektesken ǵoı.
2006 jyly AQSH-tan kelgennen keıin dostaryma teatrda kóz jumǵandardyń qurmetine kitap shyǵarý týraly oıymdy aıtqanda olar muny salqyn qabyldaǵan edi. Alaıda meni qoldaǵandar tabyldy. 2011 jyly kitap jaryq kórdi. Ol «Biz ólmeımiz» dep atalady. Kitaptyń ataýyn uzaq oılandyq. Kóz jumǵandardyń arasynda Dasha Frolova degen 13 jastaǵy qyz bar. Ol qolyna «Biz ólmeımiz, tek eshqashan soǵys bolmasyn» dep jazǵan edi. Dashanyń osy sóılemi kitaptyń ataýy bolyp bekitildi.
Kóz jumǵandardyń ishinde tek orys tildiler ǵana emes sheteldikter bolǵandyqtan kitap eki tilde shyqty, ıaǵnı kitap eki bólimnen turady. Biri orys tilinde, ekinshisi aǵylshynsha jazylǵan. Árıne kitapta qate ketýi múmkin, biraq kitapta kóz jumǵandar rýhy men estelikteri máńgi qalady.
