Álemde jáne elimizde sońǵy jyldary oryn alǵan lańkestik áreketter memlekettiń din salasyndaǵy saıasatqa kúrdeli ózgerister jasaýǵa ıtermeleýde. Osy oraıda 2017 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń din salasyndaǵy memlekettik saıasatynyń 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» qabyldanyp, sol baǵytta aýqymdy is-sharalar júrgizilip qolǵa alynýda. Memlekettimizdegi turaqtylyq pen tutastyqty, el qaýipsizdigin qamatamasyz etý maqsatynda qoǵamda dinı radıkalızm men fanatızmge tózbeýshilik túsinigin qalyptastyrý – kún tártibinde ótkir turǵan máselelerdiń biri.
Ókinishke qaraı dinge bet burǵan keıbir azamattarymyz dinı saýatynyń tómendiginen nemese múlde joqtyǵynan túrli jat pıǵyldy toptardyń jeteginde ketip, óz elimizde lańkestik áreketterge barýmen ǵana shektelip qalmaı, álemdik saıasattyń qurbanyna aınalyp, shet el asyp, soǵys maıdanynan bir-aq shyqty. Bul dinge berilgendik nemese dindarlyqtyń kórinisi emes – kerisinshe, naǵyz saýatsyzdyq pen rýhanı taıazdyqtyń jemisi.
Sondaı-aq ıslamtaný salasynda bilim alyp júrgen keıbir stýdentterdiń de ǵylymdy dinı jáne dúnıáýı dep bólip, sońǵysyn oqýǵa qulyqsyzdyq tanytýy da óz kezeginde dinı sananyń áli jetkilikti deńgeıde qalyptaspaǵandyǵyn kórsetedi.
Islam dininde Alla Taǵalanyń eń alǵashqy buıryǵynyń: «Oqy!» dep kelýiniń ózindik úlken astary bar. Iá, Quran Kárimniń alǵashqy ámiri «Oqy! Rabbyńnyń atymen...» dep bastalǵan («Alaq» súresi 96/1). Biraq bul jerde tek «Qurandy oqy!» dep ashyq aıtpaǵan, tipti «Senderge berilgen kitapty oqyńdar» da demegen. Bul «oqy» degen buıryqtyń mánisin de Quran ózi túsindirýde: «Oqy, sol jomart rabbyńnyń atymen oqy, ol adamǵa qalammen jazýdy úıretti» («Alaq» súresi, 96/3-4).
Iá, bul jerdegi «oqy» degen buıryq tek Qurannyń sózderin oqýmen ǵana shektelmeıtindigi odan keıingi keletin sóılem jolynan túsinikti bolyp tur. Quran «oqy» degen buıryǵymen ári ıláhı aıattardy, ári ǵalamdaǵy zańdylyqtardy oqyp-bilýge úndeıdi. Sol sebepti, oqyǵanda ári jaratylýymyzdy, ári ǵalamdy, ári Allanyń kálamyn zerdeleý qajet.
Jalpy ǵylymnyń túpki maqsaty – ózin, qorshaǵan ortany taný arqyly Jaratqandy tabý. Musylman ǵalymdary arasynda keń taraǵan «Mán arafa náfsáhý faqad arafa rabbahý», ıaǵnı «Ózin tanyǵan adam Rabbysyn da tanyǵany» degen sóz de osyny kórsetedi. Iaǵnı aqıqatqa jetý jolynda ǵylym mańyzdy qural bolyp sanalady. Qıamet qaıymǵa deıin keletin adamzatqa jetekshilik jasap, jol silteıtin Kitaptyń osy sózdi tańdaýy musylmaǵdarǵa ǵylym-bilimniń mańyzyn uqtyrý jolyndaǵy eń alǵashqy qadam bolyp tabylady.
Quranda bilý degen maǵynaǵa saıatyn «ılm» túbirinen týyndaǵan 780 sóz ótedi. Ǵylym degen sózben maǵynalas «hıkma» men ǵalym degen maǵynaǵa
keletin «hakım» sózderin de qosa ketýge bolady. Máselen, Hıkma sózi 20, hakım sózi 97 jerde ótedi. Qosymsha «bilý» degen maǵynaǵa keletin «marıfa» sózi 70 ke jýyq jerde kezdesedi. Sonymen qatar ilimge qol jetkizý jolynda qajet sanalatyn «táfákkýr» 18, «aqyl» men «taaqqýl» sózderine qatysty 49 sóz ótedi. Sonymen qatar ǵylymǵa qatysty «táfaqqýh», «tádábbýr», «táfáhhým», «shýýr» seklidi sózder de kóptep kezdesýi beker emes.
Alla Taǵalanyń ǵylym-bilimge yntalandyrǵan birneshe ǵana aıattaryn keltire keteıik. «Baqara» súresiniń 269-aıatynda: «Ol hıkmetti (danalyqty) qalaǵan pendesine násip etedi. Kimge danalyq berilgen bolsa, rasynda oǵan qyrýar ıgilik berilgeni. Alaıda (bul aqıqatty) tek shynaıy aqyl ıeleri ǵana tereń túsinip, ǵıbrat ala alady».
«Jer betinde (Allaǵa) qaltqysyz ılanǵysy keletin jandar úshin kóptegen aıdan anyq aıǵaq bar» («Zárıat» súresi, 20-aıat), «Ýa, Rabbym! Bilimimdi arttyra gór!» – dep aıt» («Taha» súresi: 20/114), «Olarǵa: «Biletinder men bilmeıtinder teń be?» – dep aıt» («Zýmár» súresi: 39/9), «Alla taǵala senderdiń aralaryńnan ıman keltirgenderdiń, sondaı-aq, ózderine ilim násip bolǵandardyń dárejesin kóterip, mereıin ósiredi». («Mýjádılá» súresi: 58/11), «Rasynda, Alladan quldarynyń ishinen ǵalymdar ǵana shynaıy túrde qorqady». («Fatyr» súresi: 35/28)
Sonymen qatar: «Dáýit pen Súleımenge ilim berdik. Ekeýi: «Bizdi múmın quldardyń kóbinen ústem etken Allaǵa madaq»,– dedi» («Námil» súresi, 15). Osy aıatta da eki paıǵambardyń ilim nyǵmetin syılap ózge mýmınderden ústem etkendigi úishin Jaratqanǵa madaq aıtqanynan ilimniń qanshalyqty artyqshylyq ekenin baıqaımyz.
«Táýba» súresiniń 122-aıatynda da Alla taǵala musylmandarǵa «Barlyǵyń tegis jıhadqa shyǵyp ketpeı, dindi jaqsy úırenip, qalǵandaryna úıretý úshin» bir toptyń qalýyn buıyrýy da ilim úırenýdiń artyqshylyn kórsetedi.
Paıǵambarymyzdyń (s.a.s.) da úmbetin oqyp-bilýge yntalandyrǵan hadısteri jeterlik. Ábý Dárda (r.a.) jetkizgen myna hadıs ǵylymnyń artyqshylyǵynyń kóptegen qyrlaryn qamtyǵan: «Alla elshisiniń (s.ǵ.s.): Kimde-kim bilim jolyna tússe, Alla taǵala oǵan jumaqqa barar joldy jeńildetedi. Perishteler de bilim alýshynyń talabyna dán rıza bolyp, aıaǵynyń astyna qanattaryn jaıyp, izet kórsetedi. Sondaı-aq, jeti qabat aspan men jerdegi barlyq jaratylys ataýly, tipti sýdaǵy alyp balyqtar da shynaıy ǵalym úshin Alladan jarylqaý tileıdi. Ǵalymnyń bilimsiz dindardan artyqshylyǵy tolǵan aıdyń ózge usaq juldyzdardan artyqshylyǵy sekildi. Rasynda shynaıy ǵalymdar – paıǵambarlardyń muragerleri. Shyntýaıtynda, paıǵambarlar mura retinde dınar men dırham emes, tek qana ilim qaldyrdy. Kimde-kim sol ilimnen sýsyndasa, mol nesibege kenelgeni – dep aıtqanyn estidim» – degen. (Tırmızı, ılm 19; Ábý Dáýit, ılm 1).
Osy aıat-hadısterdi úmbetine jetkizgen Ardaqty paıǵambarymyz (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) qoǵamdaǵy nadandyq pen saýatsyzdyqty joıý úshin sol kezdegi múmkindiktiń bárin paıdalanyp,
qolynan kelgenin jasady. Sonyń nátıjesinde qysqa ýaqyttyń ishinde saýatsyzdyq joıylyp, álemge nur shashqan ǵalym-ǵulamalar jetilip, adamzattyń ıgiligi jolynda óshpes muralaryn qaldyrdy.
Musylmandardyń adamzat órkenıetiniń damýyna úles qosqan «altyn ǵasyrynda» quqyq, tápsir, hadıs jáne kálám sekildi din ǵylymdary salasynda ǵylymǵa ǵashyq óte áıgili din ǵalymdary ósip jetilse, bertin kele medısına, matematıka, geografıa, astronomıa t.b. jaratylys ǵylymdary salasynda da júzdegen ǵalymdar jetilip, qundy ǵylymı muralaryn adamzatqa tartý etti.
Jalpy Quran Kárim men Paıǵambarymyzdyń hadısterine muqıat úńilgende arab tilindegi «Ilm», ıaǵnı ǵylym sóziniń jalpy túrde kelgenin baıqaımyz. Ǵylym degen kezde tek qana dinı bilim kózdelmegen. Mine osynyń syryn tereń uqqan musylmandar alǵashynda din salasyn ıgerýmen qatar bertin kele, ǵylymnyń barlyq salalarymen aınalysyp, qazirgi zmanaýı ǵylym-bilimniń órkendep damýyna negiz qalap ketti.
Ókinishke oraı, eń adǵashqy buıryǵy «Oqy» dep kelgen musylman úmbetiniń qazirgi jaǵdaıy kóńil kónshiterlik emes. Ǵylym-bilim salasyna qosyp jatqan úlesteri joqtyń qasy. Kóptegen musylman elderinde oqý-jazý saýattylyǵy múldem tómen. Sonyń saldarynan qazirgi tańda órkenıet kóshiniń sońynda keledi. Bul árıne orta ǵasyrlarda kúlli adamzatty ózine tánti etken, kitaby – Quran, ustazy – Allanyń sońǵy elshisi Muhammed (Oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) bolǵan ıisi musylman balasy úshin maqtanar jaǵdaı emes. Sondyqtan musylman balasy óziniń adamzat tarıhyndaǵy maqtanyshqa toly ornyna qaıta jaıǵasa alýy úshin, bilim-ǵylymǵa erekshe mán berýi kerek. Jasalýy qajet eń úlken jıhad qarańǵylyqqa, saýatsyzdyqqa, rýhanı jutańdyqqa qarsy baǵytalýy tıis.
Osy Oraıda Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda: «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi, qundylyqtar júıesinde bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi» deýi bizderge de oı salýy qajet.
Dinı radıkalızm men ekstremızmniń aldyn alýda bilikti de bilimdi mamandarǵa degen suranys óte joǵary. Óz kezeginde bul qajettilik keıbir talaptardy da alǵa tartady. Sondyqtan da din salasynyń mamandary óz tarıhyn, ulttyq qundylyqtaryn, dili men dinin jaqsy bilýi, sondaı-aq bilim men ǵylym kún sanap damyp otyrǵan qazirgi zamanda básekege qabilettilik tanyta alýy eń negizgi talaptardyń biri.
Alaý Ádilbaev
Dintanýshy, PhD doktory,
«Nur-Múbarak» Egıpet ıslam mádeneti ýnıversıteti
