Ulttyń tili – sol ulttyń jany, jan dúnıesi. Ol júrekti soqtyryp turǵan qan tamyry sıaqty. Egerde qan tamyry jabylyp qalsa, júrek te soǵýyn toqtatpaı ma?
(Muhtar Áýezov)
Qazaq tiliniń qoǵamdyq ortadaǵy qoldanysy kópten beri qozǵalyp júrgen taqyryptardyń biri. Jasyratyny joq búginde qalamyzda ótetin is-sharalardyń basym kópshiligi resmı tilde ótedi. Basqany aıtpaǵanda, 90 paıyzy ózimizdiń qandas bolyp otyrǵan halyq qalaýlylarynan quralǵan qalalyq máslıhat sesıasynyń keńes tilinde sóıleıtini kópshiliktiń kóz aldynda.
İshki ister basqarmasy, jergilikti polısıa bólimi men prokýratýra qyzmetkerleri, ıaǵnı jalpy polısıa qyzmetkerleri ana tiline shorqaq dep túıin jasaýǵa negiz bar. Sebebi bul shendegiler baspasóz májilisterin mindetti túrde orys tilinde júrgizedi, suhbatty sol tilde beredi. Árıne barlyǵyn birdeı aıyptaı almaımyz. Degenmen kópshilik jaǵdaı osyndaı. Mundaı kezdesýlerde otyryp bóten elde júrgendeı kúı keshetinimizdi jasyrmaımyn.
Osy ýaqytqa deıingi qyzmet barysynda, memlekettiń negizin quraýshy halyqtyń kóptigin eskerip, sol tilde baıandama oqyǵan ózge ult ókilderin kezdestirmedik. Bizdiń halyq quldyq sanadan aryla almaı otyrǵanda, olarǵa tilin burap ne kún týdy? Al bizdiń el aǵalary árıne, bárine túsinikti bolsyn deıdi. Oılanyp qarasaq, olardyń keń peıildiligin túsinýge bolatyndaı. «Óz tilin, ádebıetin bilmegen, qadirlemegen adamdy tolyq mándi ıntellıgent emes deýge bolady. Sebebi ol qandaılyq mamandyq ıesi bolsa da, rýhanı-oı tájirıbesinde syńarjaq azamat bolady»,- degen eken Muhtar Áýezov. Biz budan asyryp aıta almaspyz.
Qazaq tiliniń qazirgi qoldanys deńgeıiniń aýyzeki sóıleý tilinen ári asa almaı qalǵany ókinishti. Azannan keshke deıin mylqaý oıyndarǵa matalyp qalǵan balalardan til tazalyǵy týraly suraýdyń ózi artyq. Bul oraıdaǵy bizdiń maqsatymyz - balalarymyz «Aıý otyr partada» degennen basqa da maǵynaly, mándi dúnıelerdi jattap, uǵynyp ósse eken degen oı ǵana.
Sózdik qory jaǵynan qazaq tili eshbir tilden kem emes degenimizben, kúndelikti turmysta qarabaıyr sózderdi ǵana qoldanatynymyz eshkimge jasyryn emes. 1972 jylǵy sanaq boıynsha qazaq tiliniń sózdik qorynda 2 mıllıon 550 myń sóz bar eken. Al Reseıdiń akademıgi Vladımr Daldiń «Qazirgi velıkorýs tiliniń túsindirmeli sózdiginde» orys tiliniń sózdik qory 500 myń sózden turady dep kórsetilipti...
Ǵalymdardyń boljaýynsha, jarty ǵasyrdaı ýaqyt ótken soń usaq memleketter joıylyp, tek uly memleketter ǵana qalady. Al alyp memleket bolýdyń birinshi sharty - halyqtyń sany 50 mıllıonnan kem bolmaýy kerek. Oǵan qosa memlekette berik shekara, saıası jáne ekonomıkalyq derbestik, halqynda patrıottyq sezim men joǵary rýh bolýy tıis. Al jylyna 45-50 til joıylsa, 3-4 myńy joıylýdyń az-aq aldynda turǵan kórinedi.
Týǵan tilim – tirligimniń aıǵaǵy
Tilim barda aıtylar syr oıdaǵy
Ósse tilim, men de birge ósemin,
Óshse tilim, men de birge óshemin, - degen Ábdilda aqynnyń jan sózin qazaq eliniń keıbir máńgúrt urpaqtary sezine almaı júr.
Jadyra Tólegenqyzy
