Qazaq halqy kúni búginge deıin kúresip, ıtjyǵys túsip kele jatqan bir másele bar, ol – til. Táýelsiz Qazaqstanda qazaq tili men orys tili bir-birine kindiginen baılanǵan. Zań turǵysynda qazaq tili – memlekettik til, orys tili – resmı til. Bul jerde memlekettik tildiń resmı tilden bir saty bıik turatynyn eskerýimiz kerek.
Al memlekettik organdardyń resmı saıttary muny áli kúnge deıin eskermeı keledi. Domeninen bastap taratatyn aqparatyna deıin negizinen orys tilinde.
Osyǵan oraı Qamshy.kz aqparat agenttigi memlekettik organdar men oblys ákimdikteriniń ınternet-resýrstaryn tizip shyǵyp, ondaǵy tilge baılanysty olqylyqtardyń rettelýin TALAP ETEDİ:
Memlekettik organdar resmı saıttarynyń domenin qazaq tiline aýystyrsyn!
Qazaqstan Respýblıkasynda 16 mınıstrlik jumys atqarady. Olardyń resmı saıttarynyń domenderin bir súzip shyǵaıyq.
16 mınıstrliktiń tek úsheýiniń domeni qazaq tiline negizdelip jasalǵan eken.
Olar:
Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi (adilet.gov.kz –RK);
Qazaqstan Respýblıkasy Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi (diakom.gov.kz);
QR Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi (enbek.gov.kz).
Alty saıttyń beseýi orys tilinde atalǵan:
QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi (mcx.gov.kz - Mınısterstvo selskogo hozáıstva);
QR Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligi (mz.gov.kz – Mınısterstvo zdravoohranenıa RK);
QR Qarjy mınıstrligi (minfin.gov.kz – Mınısterstvo fınansov RK);
QR Mádenıet jáne sport mınıstrligi (mks.gov.kz – Mınısterstvo kúltýry ı sporta RK);
QR İshki ister mınıstrligi (mvd.gov.kz – mınısterstvo vnýtrennıh del RK).
Segiz saıt halyqaralyq standartqa saı aǵylshyn tilinde jazylǵan:
QR Aqparat jáne komýnıkasıalar mınıstrligi (mic.gov.kz – Ministry of Information and Communication of the Republic of Kazakhstan);
QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi (edu.gov.kz - Ministry of Education and Science of the Republic of Kazakhstan);
QR Qorǵanys mınıstrligi (mod.gov.kz – Ministry of Defense of RK);
QR Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi (mdai.gov.kz - Ministry of Defense and Aerospace Industries);
QR Syrtqy ister mınıstrligi (mfa.kz - Ministry of Foreign Affairs of RK);
QR Ulttyq ekonomıka mınıstri (economy.gov.kz - Ministry of National Economy of RK);
QR Energetıka mınıstrligi (energo.gov.kz - Ministry of Energy of RK).
QR Investısıalar jáne damý mınıstrligi (mid.gov.kz - Ministry of Investment and Development of the Republic of Kazakhstan);
Resmı saıttarynyń domenin oryssha jasaǵan memlekettik organdar munymen shektelmeıdi:
QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti (knb.kz – Komıtet nasıonalnoı bezopasnostı RK);
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (enpf.kz - Edınyı nakopıtelnyı pensıonnyı fond);
QR Joǵarǵy soty (sud.gov.kz – Verhovnyı sýd RK).
Mine, osy mekemeler orys tiliniń yqpalynan shyǵýǵa asyqpaıtyn sıaqty. Tek QR Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi (kyzmet.gov.kz) men QR Bas prokýratýrasynyń (prokuror.gov.kz) resmı domenderin qazaqsha jasaǵan.
Al QR Ulttyq bankiniń (nationalbank.kz – National bank of Kazakhstan) saıt ataýy aǵylshyn tiline negizdelgen.
Sonymen qatar Qazaqstandaǵy 16 oblystyń ekeýi orys tildi domendi paıdalanyp keledi. Olar Qaraǵandy oblysy ákimdigi (karaganda-region.gov.kz) jáne SHQO ákimdigi (akimvko.gov.kz).
Memlekettik organnyń resmı saıtyna kirgende birinshi qazaq tilindegi beti ashylsyn!
Resmı saıttardy oryssha ataǵanda turǵan eshteńe joq dep oılaýy múmkin memlekettik organ ókilderi. Budan aıtarlyqtaı problema da kórmeıtin shyǵar. Alaıda bir kishkentaı ǵana domenniń ózi – qazaq tiliniń resmı mártebesin kórsetetin úlken mysal.
Odan úlkeni taǵy bar. Saıtqa kirgende birinshi bolyp orys tilindegi beti ashylatyny bárimizge aıan. Buǵan deıin Qamshy.kz aqparat agenttigi «Qazaqstandaǵy ákimdikterdiń saıttary kim úshin jumys isteıdi? Halyq úshin be?» degen taqyrypta maqala jarıalaǵan. Onda oblys saıttaryndaǵy qazaq tiliniń múshkil kúıi jazylǵan. Biraq synnan qorytyndy shyǵarǵan eshkim joq.
Al mınıstrlikterdiń saıttarynda til máselesi qalaı sheshilgen? Ony da baıqap kórelik.
QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne Qorǵanys mınıstrliginiń ınternet-resýrstaryna kirgende avtomatty túrde orys tilindegi beti ashylady. Memlekettik tildegi bólimine tek «Qazaq tili» degen tetiksheni basyp óte alamyz. Negizi kerisinshe bolýy kerek edi. Al qazaq tilin meńgermegen oqyrman ózine qajetti orys nemese aǵylshyn tilin tańdap alýǵa tıis.
Aqparat birinshi qazaq tilinde jarıalansyn!
Internet-resýrstardaǵy aqparattar birinshi orys tilinde jarıalanady. Al qazaqshasy kem degende 1-2 saǵattan keıin biraq shyǵady. Onyń ózi álgi orys tilindegi aqparattyń aýdarmasy ekenin ańǵarý qıyn emes. Muny Prezıdenttiń resmı saıtynan bastap oblystyq, qalalyq ákimdikterdiń saıtynan baıqaýǵa bolady. Qazaq tilinde jańalyq oqyǵysy kelgen oqyrmannyń biraz ýaqyt kúte turýyna týra keledi. Bul da – ózekti máseleniń biri.
2014 jyly Qamshy.kz aqparat agenttigi osy másele týrasynda «Aqorda saıtynyń oqyrmandary reseılikter me?» taqyrybynda maqala jarıalaǵan. Onda Aqordanyń saıtyna kirgende Reseıdiń memlekettik tilimen ashylatyny jazylǵan. Sondaı-aq birinshi bolyp orys tilindegi aqparattardyń jarıalanatyny da aıtyldy. Alaıda sodan beri tórt jyl ótti, Qazaqstan Respýblıkasy prezıdentiniń resmı saıtynyń búginde qazaq tilindegi beti birinshi ashylǵanymen, áli kúnge deıin oqyrman aldymen orys tilindegi aqparatpen tanysady. Bul olqylyqtyń túzelýine áli qansha ýaqyt kerek?
Sonda bılik organdarynyń bul áreketin qalaı túsinemiz? Orys tiline degen úlken qurmeti me, álde qazaq tiline murnyn shúıire qaraǵandary ma? Áıteýir orys tiliniń mártebesine qatty alańdaıtyn sheneýnikter qazaq tiline salǵyrt qaraıtyn ádetten arylmaı qoıdy.
Kez kelgen memlekettik mekeme zań boıynsha birinshi kezekte memlekettik tilde qyzmet kórsetýge mindetti. Táýelsiz Qazaqstan azamattary retinde ári táýelsiz qazaqtildi aqparattyq saıt retinde joǵaryda aıtylǵan kemshilikterdiń túzetilýin talap etýge tolyq quqymyz bar.
Elbasymyz 2012 jylǵy Joldaýynda: «Tilge degen kózqaras shyndap kelgende elge degen kózqaras ekeni daýsyz. Sondyqtan oǵan beı-jaı qaraı almaımyz. Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn máninde memlekettik til mártebesine kóterilgende elimizdi «Qazaq memleketi» dep ataıtyn bolamyz», - degen. Sodan beri baqandaı bes jyl ótti. Qazir «Qazaq memleketi» degen ataýǵa laıyqpyz ba? Saýal bizden, jaýap sizderden bolsyn, qurmetti memlekettik organdar!
