Konstıtýsıaǵa sáıkes Qazaqstanda 2019 jyldyń 1 jeltoqsany prezıdent saılaýy ótýi tıis. Alaıda, Reseıdegi saılaý, Astananyń 20 jyldyǵy, 2019 jylǵy halyq sanaǵy sıaqty qarbalastyqtardy eskersek saılaý oǵan deıin-aq álde bir assambleıa múshesiniń nemese uıqysynan oqys oıanǵan áldebir depýtattyń usynysymen merziminen buryn óte salýy bek múmkin.
Byltyr Atazańǵa keıbir ózgertýler engen soń Parlament quzyreti keńeıe túsken. Sol ózgeristerge saı Parlament jáne prezıdent kelisimimen jańa úkimet jasaqtalatyndyqtan, alda-jalda prezıdent saılaýy ótip, jańa prezıdent kele qalsa, 2016 jyly naýryzda ǵana Májiliske kelgen depýtattar oryn taǵyn jańa depýtattarǵa bosatyp berýi ǵajap emes. Sebebi, 64 bapqa saı Úkimet óziniń qyzmetinde Respýblıka Prezıdentiniń, Parlament Májilisiniń jáne Parlamenttiń aldynda jaýapty. Prezıdent aýyssa burynǵy tártippen saılanǵan Parlamentpen birge Úkimetten esep almaıtyny anyq. Al, «Úkimet jańadan saılanǵan Respýblıka Parlamenti Májilisiniń aldynda óz ókilettigin doǵarady» deıtin 70 bapqa saı úkimet te aýysady. Iaǵnı, kúrdeli saılaý men túbegeıli ózgeris jaqyndap keledi. Konstıtýsıanyń talaby sol.
Álqıssa. Jaqynda saılaý bolady dep boljap júrgen bir biz emes. Elimizde belsendi saıası partıa kóp emes bolǵandyqtan «partıamen» qatysty jybyr etken qımyldy baıqap qoıamyz. Partıa deıtinge halyqtyń senimi joǵary emestiginen «jańa partıa bılikke kelip, júıe jańarsa» degen úmitin ultshyldarǵa artyp otyrǵan halyq taǵy bar.
Bılik te, halyq ta beıǵam shaqta, ultshyldar únsiz jatqan tusta Syrym Ábdirahmanov deıtin shyt-jańa esim «Alash» atyn jamylyp, halyqtyq sosıal-demokratıalyq partıa qurmaq eken, Álıa Sadyrbaeva deıtin hanym «Adiletti Qazaqstan» qoǵamdyq qozǵalysy dep jar salyp jatyr. Erte qımyldap ketken kisilerdiń ekeýi de bloger. «Kórshiń soqyr bolsa, bir kózińdi qysyp júr» dep, Reseıdegi saılaýdan eti qyzdy ma? Túsinbedik.
Partıa jaıly áńgime órbitken soń «Alash» partıasyn quram dep jelpinip jatqan Syrym Ábdirahmanovtan suhbat alýǵa «Qamshy» jýrnalısi habarlasqan bolatyn. Ózi de jýrnalısıkadan shet emes Syrym myrzany «Partıańyz týraly aıtyńyzshy» dep qıylyp turǵan Qamshy.kz jýrnalısi bir apta kútti. Ondaǵymyz «partıasynyń» baǵytyn bileıik, osyndaı da osyndaı partıa qurylyp jatyr, maqsaty mynadaı dep halyqqa jetkizeıik degen nıet qana edi. Biraq Ábdirahmanov 7 suraqqa 7 jol jaýap taba almaı 7 kún «tolǵatty». Aqyrynda «Baǵdarlamamdy jarıalap berseńder ǵana suhbat berem»,- dep sharttasýǵa kóshti.
Sondaǵymyz «Alash degendi kim dep túsinesiz? Siz úshin Alash qandaı uǵym? Siz qurmaqshy bolyp otyrǵan partıa meıli Alash atyn ıelensin, ıelenbesin myna memlekettik qotyryn qası ala ma? Naqty partıalyq baǵdarlamańyz qandaı? Partıada elge tanymal qandaı tulǵalar bolmaq? Alash atyn ıelenip XX ǵasyrdaǵy qazaq ıntellıgensıasynyń deńgeıinde sóıleýińizge nendeı negiz bar? Alashqa jasaǵan qyzmetim, qylǵan eńbegim dep sanamalap bere alatyn jumystaryńyz bar ma?» deıtin qarapaıym ǵana suraqtar. Osyny aýyr kórse «Alashtyń» atyn ıelenip qalaı qyzmet qylmaq? Bul suraqtyń jaýaby endi Syrym myrzanyń kállasynda ǵana.
Áldebir suhbatynda konstıýktıvti dıalogqa daıynmyn dep nómirin jazyp júrgen Syrym myrzany zerttep kórdik. Jer týraly daýda tóbe kórsetpegen, Eýrazıalyq odaq qurylady degende eldiń erteńine alańdap bir aýyz sóz sóıleý bylaı tursyn, EAEO-ny qoldap bergen komentarılary óz aldyna, ózi týǵan Aqtóbe oblysynda kıik qyrylyp jatqanda minberden lám dep únin shyǵarmaǵan, byltyr resmı Astana atap ótpegen Alashtyń toıynda qamsyz jatqan, burynǵy «Nur Otanshyl», qazirgi «Alashshyl» azamat Alashtyń atyn qalaı búrkenip alǵan? Onyń artynan kim, ne úshin erýi múmkin? «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 20 jyl» medaly úshin be? Joq álde ÁJ-ge jarıalap júrgen Aqorda tóńiregindegi shendi-shekpendimen túsken sýreti úshin be?
Blogerler alánsynan konflıktpen ketken Ábdirahmanov minezdi jigit eken. Minez degende Alash kósemi Álıhan Bókeıhan aıtqan minez emes. Úlkenderdiń jaǵasynan alatyn ersi minez. Ol Facebook áleýmettik jelisinde tek otyrmaı saıasatker Ámirjan Qosanovqa, kóptegen jyldar qazaqtyń «datyn» aıtqyzyp júrgen Ermurat Bapıǵa, odan qaldy saıasattanýshy Aıdos Sarymǵa «Áı,» dedi. Tipti Respýblıkada Alashtyń toıyn alǵashqy bolyp qolǵa alǵan «Qamshyǵa» da til tıgizipti. Atalǵan azamattarǵa «Alashtyń izbasary» ataǵyn halyq bergenin «Alashtyń» atyn ózi jamylyp alǵan Ábdirahmanov qaıdan bilsin? «Aǵa býynnyń dýxy jetpegen isti jastar qolǵa alyp jatyr» depti anda-sanda óleń jazyp ketetin Syrym. «Dýhy» ózine kóp jyl kreslo usynǵan bılik pe? Álde tasada buǵynyp jatqan bireý me? Ol jaǵy qudaıǵa aıan. Bir anyǵy Aıdos Ámirollauly aıtpaqshy «Eki Han Táńiri taýy joq. Eki Alash partıasy da bola almaıdy». Másele Alash atyn ıelenýde emes, másele Alash arystarymen, XX ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ıntellıgensıasymen solarǵa qaryzdar urpaqtyń qaı-qaısysynyń da teńese almaıtynynda.
Keshe ǵana reseılik ia-centr.ru saıty «Qazaqstanda bolashaq taq murageriniń saıası jobalary bar ma?» atty maqala jarıalady. Onda «Qazaq qoǵamynda saılaýǵa qatysty suraýlar bar ma jáne olar úshin jobalar jasala ma» degen suraqqa toqtalǵan teriskeı kórshidegi jaqyn sheteldiń qoǵamdyq-saıası damýyna taldaý jasaıtyn ortalyq.
«Qazaqstanda ataqty adamdar bastaǵan saıası jobany elestetý qıyn. Degenmen, usynýǵa bolatyn kandıdattar bar. Mysaly, prodúser Baıan Esentaeva, ol glamýrlyq pen janjaldasýda Sobchaktan kem túspeıdi. Nemese Dınara Sátjandy aıtýǵa bolady. Alaıda Qazaqstandaǵy «jas kandıdattar» Facebook sıaqty áleýmettik jelilerdi shýlatyp qana júredi jáne de olar óz talaptarynyń saıası tujyrymdamasyn jaıynda oılanbaıdy» - degen mysqylmen bastaǵan qazaq qoǵamynyń neni kóp talqylap ketetinin jazǵan avtor, ary qaraı saıası sahnaǵa shyqqysy kelip jylt bergen Syrym Ábdirahmanovqa toqtalǵan:
«Qazaqstandaǵy «sol jaq front» jobasyna keletin bolsaq, jańa jyl qarsańynda bloger Syrym Ábdirahmanov «Alash» atty Ulttyq sosıal-demokrattyq partıa qurý jónindegi usynysymen efırge shyqqan bolatyn.
Muny eki jaqty túsindirip kórýge bolady.
Birinshiden, «Alash» brendi tarıhı túsinikke jáne baı sımvolıkalyq kapıtalǵa ıe.
Ekinshiden, basa nazar aýdaratyn másele – óziniń árbir postyn «Maksımaldy repost!», «Kún kúrkiri men naızaǵaı!» degen sózderden bastaıtyn Syrym Ábdirahmanovty qazaqstandyq blogerlerdiń ishindegi D’Artanán dep ataýǵa bolady.
Bul táýelsiz saıası sýbektıvtiligi joq groteskalyq fıgýrany tańdaý osyǵan baılanysty. Eger partıany qurý týraly ótinish jańa partıanyń qurylǵanyna qoǵamnyń reaksıasyn baıqaý úshin jasalynyp otyrǵan is-áreket bolsa, onyń zıandy tustary kóp bolmaq», - dep eskertedi avtor.
«Saıasatker Sultanbek Sultanǵalıevtiń aıtýynsha, Ábdirahmanov jobany uıymdastyrý kezeńinde qajet bolatyn ýaqytsha tulǵa bolmaq», - degen boljamdy qosa ketken maqalada Ábdirahmanovtyń artynda kúshter turǵanyna, bul bıliktiń halyq reaksıasyn baıqap kórý tásili ekenine ıshara kórsetilgen.
Aıtpaqshy, aıtaıyn degenimiz Ábdirahmannyń Syrymy emes edi. Sonyń partıasy júzege asyp ketip, bárimiz bir kezde partıasy bolǵan Serikjan Mámbetalınge uqsap «Naızaǵaı» atymen máshhúr bolǵan Syrym Abdrahmanovqa qatysty túzý pikirim qate bolyp shyqty», dep ókinip qalmasaq bolǵany.
Sonymen, maqalamyzdyń mándi tusyna kelsek, «qazaq qoǵamynyń saıası erteńi ne bolmaq?» osyndaı suraqtardy saıasatty shyn biletinderge qoıdyq.
Saıası partıalar dúnıege kele me?
Aıdos Sarym:
Búgingi bir anyq nárse Qazaqstanda zań boıynsha belsendi azamat partıa quratyn qaqysy bar. Biraq, bıliktiń kelisiminsiz belgili bir partıany tirkeý, ony ádilet mınıstrliginen ótkizý múmkin emes nársege aınalǵan. Bunyń ózi qoǵam úshin, bılik úshin úlken máselege aınalyp tur. Sebebi 90 jyldardyń aıaǵynda búgingi saıası partıalyq, parlamenttik júıe tyǵyryqqa tirelip boldy. Qoǵamdaǵy rýhanı, saıası qarym-qatynastarǵa, sodan týyndaıtyn qaıshylyqtarǵa jaýap bere almaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Qazir elimizde saıası belsendiligi, saıasattan úmiti, aldyna qoıǵan maqsaty bar azamattardyń sany jeterlik. Eger búgingi saıası partıalar týraly zańnama sál-pál jeńildese, onyń talaptary durystalsa, bir emes talaı parıalar qurylar edi. Elimizde shynaıy demokratıalyq jaǵdaı bolatyn bolsa, saıası partıalar qurylady, azamattar saıası alańǵa keledi.
Dos Kóshim:
Kez kelgen adam Partıa quramyn dep áreket ete alady. Biraq, bizde ol partıanyń baǵytyna baılanysty, alǵa qoıǵan maqsatyna baılanysty ákimshilik tosqaýyldar bolady. Óıtkeni kez kelgen bılik saqtanady. Negizinen Partıa qurylǵannan keıin aldyna qoıǵan baǵdarlamalaryn júzege asyrýy tıis. Júzege asyrý úshin bılikti alýy kerek. Demek ol partıa «Nur Otandy» yǵystyryp tastap, bılikti kelip, ózderiniń baǵdarlamalary boıynsha qyzmet qylýy kerek. Sondaıǵa bılik múmkindik bere ma? Eger partıalar bılikti alýdy maqsat etip qoısa júzege asyramyn dese tirkemeýi múmkin. Talaı ártúrli nárseni taýyp, aıaǵynan shalýy da múmkin. Eger ol ondaı belgili bir deńgeıde maqsat qoımaı, bıleýshi topqa, bıleýshi partıaǵa qaýip tóndirmeıtin bolsa oǵan múmkinshilik beredi, kerek dese kómektesýi de múmkin. Ol onda saıası oıynǵa aınalatyn partıa bolady.
Janbolat Mamaı:
Buryn Serikbolsyn Ábdildın, Tólegen Júkeev, Oraz Jandosov, Bolat Ábilovtar partıa quratyn, saıası máselelerdi qozǵaıtyn. Al Abdrahmanov deńgeıindegi blogerlerdiń saıası partıa quramyn deýi – Qazaqstanda saıası qozǵalystyń, saıasattyń ólgenin bildiredi. Olardyń bastamasynan, árıne, túk shyqpaıdy. Bir kezderi Halabýzar deıtin kremlshil belsendi partıa quramyn dep shyqqan joq pa? Bulardiki de sol sıaqty bos áńgime. Onyń ústine Sadyrbaevanyń «Ádiletti Qazaqstan» qozǵalysyn quramyn deýi – taza plagıat. Ondaı qozǵalys 2005 jyly, prezıdenttik saılaý tusynda qurylǵan. Qursa, basqasha atasyn, jańa brend oılap tapsyn. Jalpy, búgingideı jaǵdaıda saıası partıa quramyn, qozǵalys ashamyn deý – molada tirshilik etemin degenmen birdeı. Saıası erkindigi joq elde saıasatpen aınalysý múmkin emes.(«DAT» gazetine bergen suhbatynan)
Partıa quryla qalsa kóbeıgeni kimge, nesimen paıdaly?
Aıdos Sarym:
Qazir qoǵamnyń ishinde kóptegen kózqarastardyń jıyntyǵy bar. Búgingi kúni bıliktiń ǵana aıtaǵymen qurylǵan parlamenttiń qandaı bolatynyn kórip otyrmyz. Eshqandaı áńgime aıtylmaıdy. Bılik ruqsat bergen kezde depýtattar aqyryndap sóıleı bastaıdy. Aspan aınalyp jerge tússe de, prezıdent ákimshiliginiń ruqsatynsyz aýzyn ashpaıtyn júzden astam depýtattarymyz bar. Olardan ne paıda, ne qaıyr. Al, partıalardyń sany kóp bolatyn bolsa saıası belsendilik artady. Olardyń qoǵamnyń aldynda esep jınaýǵa, óziniń saıasatyn, ıdeologıasyn ótkizýge belsendiligi arta túsedi. Qoǵamnyń ishinde bolyp jatqan aıtys-tartystardyń sapasyn kóteredi. Sebebi búgingi kúni ruqsat etilgen taqyryptar aınalysynda ǵana júrgenimiz nemese ánshi-kúıshi juldyzdarymyzdyń áńgimesin aıtyp ketkenimiz el ishinde qordalanyp jatqan kóptegen máseleniń talqylanbaýyna, basqa jaqqa aýysyp ketýine tikeleı yqpalyn tıgizip otyr. Kóptegen máselelerdiń beti ashylyp aıtylǵan joq. Shyndap kelsek ondaı máseleler kóp.
Damyǵan elderde qospartıaly júıe degenimen, onyń syrtynda taǵy partıalar bar ekenin halyq bile bermeıdi. Keıbir elderde qyryq-elý partıalar bar. Solardyń arasynan iriktelip-iriktelip myqtylary shyǵady. Ia bolmasa partıalar óziniń saıası kózqarasyna qaraı birige bastaıdy. Bizdiń elimizde de solaı, partıalar ishinde iriktelip myqtylary qalady.
Dos Kóshim:
Amerıkada 300-den asa partıa bar. Eshkim bir-biri óltirip qyryp jatqan joq. Eger partıany halyq qoldasa, oǵan kóp daýys berse saılaýda jeńip shyǵady. Eger partıany eshkim qoldamasa, ózderiniń bir pikirin aıtyp, keıbir máselelerge saraptama jasap, keıbir máselelerge salystyrmaly zańdar shyǵaryp, ózderiniń jumystaryn jasap júre beredi. Biraq qazirgi kezdegi partıalardyń barlyǵy jasandy. «Nur Otan» da jasandy partıa. Erteń Nazarbaev ózi bastyq bolyp «Biz Qazaqstandyqpyz» degen saıası partıa qursa, «Nur Otan» partıasy bir aıdyń ishinde joq bolyp ketedi. Sebebi ekinshi partıaǵa ketedi. Óıtkeni, adamdar partıanyń maqsaty ne baǵdarlamasy úshin kelmeıdi, adam úshin keledi nemese paıda úshin keledi. Ol parıa emes. Partıanyń negizgi bir aldyna qoıǵan maqsaty bolýy kerek. Ol jerde kimniń basqaryp otyrǵany mańyzdy bolmaýy tıis. Bizde shyny kerek ondaı partıa joq. Basqa partıalardyń bári prezıdent aparatynyń qoldan jasaǵan partıalary. Qazaqstanda kóp partıaly júıe bar dep aıtsyn degeni. Bul oıyn.
***
Sóz sońynda, «Nur Otan» partıasynda úlken qyzmette júrgen kezinde-aq saıasattanýshy Erlan Qarınnyń «Qazaq baspasózi ulttyq partıanyń rólin atqaryp keldi» degeni eske túsedi. Baspasóz jazar aıtar, taýsyla sóıler. Biraq Parlamentke baryp otyra almaıdy. «Alashty» mazaqqa salmaıyq, «Qazaqty» azapqa salmaıyq dep oılansa el senim artyp otyrǵan azamattar ózderi qam qylsyn!
