Ómir-aı, nadandyǵyńnyń shegi bar ma sirá !?

Nadandyqtyń belgisi - ózin-ózi maqtaıdy

Kókiregi soqyrǵa - ómirde tań atpaıdy

Halyq danalaǵy

«Atymdy adam qoıǵan soń,

Qaıtyp nadan bolaıyn.

Halqym nadan bolǵan soń,

Qaıda baryp ońaıyn...», - deıdi hakim Abaı. Danyshpannyń bul tolǵaýyn burynda san aıtyp, jazyp júrmiz-aý, al búgingi kúni qaıta bir aınalyp soǵýyma myna kórgen jaǵdaı sebep boldy.

Óte syıly bir qarıa ómirden ótti. Qala syrtyndaǵy qorymǵa jerlep qaıtqan aǵaıyn men dos-jaranǵa ádemi restoranda túski as mezgilinde, mol dastarhan jaıyldy. Bári de ózimiz kórip júrgen tanys jaǵdaı. On kisilik dóńgelek ústeldi aınala, segiz adam otyrmyz. Bir-birimizdi jyǵa tanymaıtyndyqtan, únsiz asymyzdy iship, marqum týraly dostary men áriptesteriniń sózderin tyńdap otyrmyz. Tek bir otbasynyń adamy sekildi bir jup jas- jubaılar ǵana álde neni aıtyp, kúlisip otyr.

Múmkin eshteńe de jazbaıtyn edim... kenet, ystyq as ákelindi. Ettiń qoıylǵany sol edi, tórde otyrǵan jasy jetpisten asqan, saqyl-shashy aǵarǵan, alaıda, toıǵa kelgendeı shyttaı kıinip, shedireıgen kebeje qaryn kisi ornynyn turdy da, tabaq ústindegi súıekti etke pyshaqty shanshı bastady. Eńkeıip alýyna qaryny kedirgi bolǵan ol, qyrynan turyp pyshaǵyn arly-berli suqqylap júrip, óz tálerkesine saldy-aý áıteý. Tabaqta birer japyraq et pen qamyrdan ózge eshteńe qalmady. Men, úlken kisi etti týrap bolǵan soń ortadaǵy ydysqa salar-aý dep oıladym. Joq olaı bolmady, shetinen kertip jep otyra berdi

Ekinshi tabaqta týralǵan etpen palaý keldi. Basqamyz sodan tamaqtandyq.

Bir de qasymdaǵy bos orynǵa marqumnyń kúıeý balasy, meniń dosym kelip jaıǵasty. Men odan, áneý kisi kim-dep álgi adamdy suradym. Ol, bul laýazymdy qyzmette bolǵan, oblystyń, qalanyń depýtaty da bolǵan kisi, aty-jónin jaqsy bilmeımin,-dedi. Mine jetisken jerimiz-dedim ishimnen. Ábden jiliktiń maıly basyn jalǵyz jep úırengen jandar. “Aqsuńqar jan-jaǵyna shashyp jeıdi, japalaq jambasyna basyp jeıdi”-degen sirá osyda. Bir dastarhan basynda, bir tabaqtyń betindegi jalǵyz ǵana kesek etti bir ózi, birden ıelep, jurtqa jalǵyz túıirin tatqyzbaı járkemdeýi, el baılyǵyn, memleket múlkin tonaǵan shendilerdiń toıymsyz pıǵyldarynyń shaǵyn ǵana kórinisindeı kóz aldymnan syrǵyp ótti.

Kózim eriksiz eki jas jubaıǵa tústi, tústi de ańtarylyp qaldy. Olar baǵana qoltelefondaryn kórip, álde nege máz bolyp otyryp edi, endi birin-biri jańa kórgendeı qushaqtasyp otyr. Jigit tipti, erkin, áıelin qushyp-súıip qoıady. Marqum týraly aıtylyp jatqan sózder men tilekterge “túkirgeni” bar sekildi. “Qulaqtary kerek, kózderi soqyr” ispetti, mańaıynda eshkim joqtaı jaıbyrahat otyr. Munda ne úshin, kimge bola kelgeni belgisiz. Múmkin, marqumǵa túk qatysy joq bireý me? Áıteý qur qulqyn úshin “shaqyrýsyz qonaq” bolyp, kóppen birge kirip ketken? Ondaılar da qazir bar deıdi. Al bular ondaılarǵa da kelińkiremeıdi, tamaqqa sarań qol sozady. Sonda kim bolǵany? Nede bolsa, jigitke durys otyrýdy eskerteıin degen oımen tamaǵymdy kerneı bergenim sol edi, kebeje qaryn:

- Mine qaryndas, meniń vızıtkam, kezinde bastyq bolǵan adammyn, bastyq bolǵan, al, qane al-dep jańaǵy kelinshekke usyndy. Kelinshek kúıeýine qarady da, eriksiz jymıyp kúldi de aldy. Kelinshekten soń qasynda otyrǵan eki jigitke usyndy. Al basqamyzǵa bermedi.

- Vızıtkasynan kóri, bir tilim et bergende ǵoı-dep myńq etti maǵan taıaý otyrǵan jigit aǵasy. Osy sát daıashy jigitter paketterin taratyp jatty. Kebeje qaryn baǵanaǵy súıekti etti tolyǵymen paketke toǵytty, taǵy bir paketti alyp, ózge dámderdi toltyryp aldy. Sender de alyńdar, úlken kisiniń dastarhany ǵoı - dep qasyndaǵy jigitke de aldyrdy. Ol óz qasyndaǵysyna aldyrdy. Paket bitip qalyp edi, daıashy jigitti shaqyryp taǵy da birneshe paketti toltyrdy. Qasyndaǵy ekeýi de alǵashynda azdap tátti-kámpıt alyp edi, ananyń úgiti men tálimi ótti me, olar da “belsheshe kiristi”. Jemqorlyq degen juqpaly dert sekildi eken-aý, aldymen azdap, sodan soń mazdap -deımin ishimnen.

Ǵylym gaýhar —
          Baǵasy joq,
          Nadandyq kesel —
          Daýasy joq.

Sonda deımin-aý, ǵylym joq jerde, nadandyq turady-dep esepteımiz. Al munda otyrǵandar da bilim men ǵylym joq dep qalaı aıtýǵa bolady? Bilim bolmasa sondaı joǵary deńgeıli qyzmetke qalaı jetti? Kárlikten basqa keseldiń daýasy bar demeı me halyq, sonda, nadandyqty emdeýdiń shıpasy joq pa? Joq ta shyǵar, bar bolsa, jetpiske kelgen aqsaqal aýzy dýaly sóz aıtyp, dastarhanǵa izgi nıetin aıtyp otyrmaı ma? Sol bir kesek etti jemegende, ash qalar ma edi? Mundaıda uly Abaı búı deıdi: Áýelde adam balasy, bir-birinen aqyl, ǵylym, ar, minez jaǵynan ozady, odan ózgemen ozam demektik bári - aqymaqtyq/18 - qara sóz/. túsinikti, ǵylymnyń aldynda aqyl tur. Demek aqylsyz ǵylymnyń paıdasynan zalaly basym bolýy múmkin. Ǵylymnyń sońynda ar men minez ornyqqan. Aqyl men ǵylymnyń bolýy da jetkiliksiz, ar men minez "baýyrlary" tolyq kelip júrekte jaıǵassa kemeldik degen sol bolar. Al ana eki jas jubaıdy aıtam, dánnen azdap alǵany bolmasa, analardaı paket toltyrmady. Demek qarny toq, uıaty ash pendeler bolǵany da. Al kebeje qarynyń “qos shákirti” dúnıeqońyz áıelderdeı bilek sybanyp, ústel ústin “tazalady”. Bári de kózge tym soraqy kórinip turdy...

Abaı hakimniń «Mensinbeýshi em nadandy, óz-ózimdi bek tutyp» -dep, kópshilikke oı tastaǵany bar emes pe. Nadandyqtan saý bolý pendelerdiń peshenesine jazylmaǵan qundylyq-aý sirá. Biraq sol nadandyqtyń úlken, kishiligi, ýaqytshasy men máńgiligi, kúshtisi men álsizi bolsa kerek. Alaıda, kishisi úlkendi, ýaqytshasy máńgilikti, álsizi kúshtisin týyndatyp, bir-birine aınalyp, jalǵasyp jatatyn kórinedi. Sondyqtan aqyldy adam, usaq kemshilikten saqsyný kerek, óıtkeni ol úlken abroısyzdyqqa jeteleıdi. Jańaǵy kebeje qaryn meniń sanamda ómir boıy toıymsyz, ashkózdiktiń, maqtanshaqtyqtyń, anaý erli-zaıypty paryqsyz, namyssyz jandardyń, al eki erkek sabyrsyzdyqtyń, paıdakóstiktiń beınesinde qaldy. Múmkin bizder qaıta kezdesermiz, kezdespeı ketermiz bári-bir, sol bergen áserinde, oınaǵan “obrazdarynda” meniń jadymda jattalyp qaldy.

Bul sekildi kórinisterdi sizderde kórip júrsizder. Ózim de bir neshe ret kýási bolǵanmyn. Bireýin aıtaıyn, bir kisiniń asynda bir top adammen bir ústeldiń basynda jınaldyq. Tamaqtan soń, shaı kelerdiń aldynda, ústel ústine tátti-dámdi qoıyldy. Daıashynyń uzaǵany sol edi, bir qartań áıel bárin aldy da, kóbin ózine, qalǵanyn qasyndaǵy 2-3 áıeldiń sómkesine salyp úlgerdi. Sháınegin kóterip kelgen daıashy jigit:

- Sizderge tátti-dámdi qoıylmaǵan eken ǵoı, keshirińizder -dedi de ústel betine taǵy da bárin jaınatty. Sol kezde bireýi sútsiz shaı ákelshi deı qaldy. Daıashy ketkeni sol edi, álgi qartań qatyn álgi tásilimen ústel ústin birshama “tazalap” jiberdi. Endi qara shaıdy ákelgen daıashy jigit bizge bir, ústelge bir qarap, jelkesin qasyp biraz turdy. Eshkim de ún joq. Túk bilmegendeı áıelder áńgimesin aıtyp jaıbyrahat otyr. Al kináli baladaı tómen qarap men otyrmyn. Daıashy biraz turdy da “men qazir”-dep kózden ǵaıyp boldy. Sodan qaıtyp aıaq baspady. Bálkim endi bir aınalyp kelsem, ózim de ǵaıyp bolyp ketermin -dep qoryqsa kerek.

Osy kóriniste kópke deıin eles berip júrdi. Endi eptep umytyla bastaǵanda kebeje qarynynyń kórsetkeni sony qaıta eske túsirip otyr. Osy jurtqa ne jetpeıdi? Syıly dastarhanǵa syıymen kelip, qadirimen ketse qandaı jarasymdy. Al bulardiki mynaý. Osydan biraz jyl ilgeri Japonıada alapat sý tasqyny boldy. Saýda saraılary men restorandar shashylyp qaldy. Biraq bir japon baryp kóldeneń zatty qolyna almady. Qaıta, uıymshylydyq kórsetip, bir-birin qoldap, qorǵaı bilgenin tórtkúl dúnıe tamsana jazdy. Al bizdiń keı azamattar aı men kúnniń amanynda, túkke turǵysyz nárselerge suqtanyp, sýyq qoldyq tanytady. Qudaı betin ary qylsyn, sondaı bir apat kelse, naǵyz teńiz qaraqshysynyń ózi bolarmyz-aý. Adamnyń syrtqy, materıaldyq dúnıesi baı bolýy úshin, aldymen ishki dúnıesi toq bolýy kerek sekildi.

Sóz basyndaǵy Hakim Abaıdyń óleńinen eki nárseni túsinemiz. Biri - adamdyq pen nadandyq eki basqa uǵym. Adam - nadan bolmaýy tıis. Biraq, biz eki aıaqtynyń bárin “adam” sanap júrmiz. Endi biri - bizdiń halyq nadan. Akedemıalyq bilim alǵanymyzben, rýhanı kedeımiz, jutańbyz. Sol Abaı zamanyndaǵy qazaqtardan qazirgi qazaqtardyń artyp turǵyny shamaly tárizdi. Qaıda barsaqta nadandyqtyń ókpek jeli ókpeńe enip, borany kózge qum shashady. Internet betin ashsań da, telearnalardy qossań da uıaltatyn, ashýlandyratyn, namysyńdy taptaıtyn, kektene kúldiretin, jaǵańdy ustap jylatatyn ár túrli nadandyqty kórip kelemiz. Aıtyla, jazyla, estile júrip, nadandyq pen jamandyqqa da etimiz úıir bola bastady ma qaıdam, kóp nársege selk etpes bolyp bara jatqandaımyz. Osy oılarmen arpalasyp úıge kelip “Qamshy.kz”-ge úńilgenim sol edi, taǵy bir sumdyq habardyń ústinen tústim. 2018 jyldyń qańtar-sáýir aılarynda respýblıkada 37 myń 904 neke qıylǵan bolsa, dál sol mezgil ishinde 17 myń 971 ajyrasý faktisi tirkelip úlgiripti. Osydan eki jyl ilgeri jazǵan "Mahabbat daǵdarysy"-degen maqalamda kórsetilgen derekter boıynsha ár úshinshi neke baıansyz bolǵanyn aıtyp edim. Endi mine, ár ekinshi juptyń shańyraǵy shaıqalǵan eken. Bulaı jalǵasa berse "Neke týraly zańnyń da" qajeti bolmas sirá. 18 myńǵa jýyq otbasy taǵdyrynyń artynda ortasha 50 myń adamnyń, onyń ishinde beıkúná sábılerdiń talqyǵa túsken taǵdyry jatqan joq pa? Qanshama tiri jesir, tiri jetim? Bul da bir halqymyzdyń úlken ári kúshti hám ómirlik sıpatyna aınalyp bara jatqan nadandyǵynyń biri emes pe?