Naýryzdyń 10-y kúni Reseı Federasıasy prezıdenti Vladımer Pýtın RF Sentrobank basshylyǵyna jáne mınıstrler kabınetine ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúıegine deıin EAEO jáne KO aıasyndaǵy ortaq valútalyq ıntegrasıa qurýdy jedeldetýdi tapsyrǵan bolatyn. Qamshy,kz portaly "EAEO aıasynda ortaq valúta engizý" máselesine qatysty birqatar qazaqstandyq sarapshylardyń pikirin bilgen edi.
Temirbekova Janar Amangeldiqyzy, e.ǵ.k. QR "Dańq juldyzy" ordeniniń ıegeri:
- Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy mundaı mańyzdy máseleni tek bir eldiń Prezıdenti sheshe almaıdy. Bundaı jaǵdaıda Eýrazıalyq odaqqa múshe elderdiń ustanymdary sáıkes kelmeýi múmkin. Reseıdegi rúbldiń quldyraýy men álemdik munaı baǵasynyń quldyraýy turǵysynda Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi elderdiń ekonomıkalyq, qarjylyq turaqtylyǵy men tepe-teńdigin saqtap qalýdyń effektıvti joldarynyń biri - odaq aıasynda ortaq valútalyq ıntegrasıa qurý. Alaıda, bul jan-jaqty talqylynyp, paıdasy men keltiretin shyǵyndy tolyq eseptep, arnaıy zertteý júrgizgennen keıin ǵana qabyldanatyn sheshim. Ázirge, Rseı Prezıdenti V.Pýtınniń ınısıatıvasymen usynylǵan bul ıdeıa nemese bastama odaqqa múshe elderdiń barlyǵynyń bir aýyzdan qoldaýyn tapqan joq. Qazaqstan, Belorýsıa jáne jaqynda ǵana múshelikke ótken Armenıanyń ekonomıseri muny tolyq zerdeleýi tıis. Budan keletin kiris nemese shyǵys (plúsy ılı mınýsy) táýekelderin (rısk) saralaýy kerek. Taǵy da aıtam, bul bir eldiń usynysymen qabyldana salatyn másele emes.
Rasýl Jumaly, saıasatker:
- Reseı Prezıdenti V. Pýtın OB jáne úkimetke qyrkúıekke deıin Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ortaq valúta engizýdi tapsyrdy. Pýtın aldy da tapsyrmany bere saldy. Odaqtaǵy teń quqyly qos eldiń Prezıdentterimen aqyldasqan da joq. Quddy burynǵy KSRO kezindegi dıktatorlar sekildi. Negizi bul Pýtınniń áý basta kózdegeni edi. Burynǵy odaqtas elderdi qaıta ózine tartý. Ol úshin KO men EAEO taptyrmas qural ǵana. Osylaı Pýtın kózdegen maqsatyna satylap jetip keledi. Tipti, Qyrymdy Reseıdiń quramyna qosyp alýynyń da astarynda osy jatyr edi. Al AQSH pen Eýroodaq Reseıge ústi-ústine salǵan sanksıalarynan keıin bul proses údeı tústi, tipti. Alaıda 2014 jyly (Reseıge salynǵan úlken sanksıalardyń kezinde) reseılik sarapshylar EAEO aıasynda ortaq valúta engizý prosesi keminde 5 jyl qarastyrylýy kerek degen edi. Al Qazaqstan she? Qazaqstan qazirgi tańda devalvasıanyń aldynda tur. Ulttyq banktegiler elde eshqandaı devalvasıanyń bolmaıtynyn eskertkenmen, endi halyq oǵan senbeıdi. Al úkimet she? Úkimet bolsa 2016 jylǵa qaraı dollarsyzdanamyz dep álek. Bul múmkin emes. Mysaly, bizdegi iri-iri ulttyq kompanıalardyń barlyǵy derlik dollarmen jumys jasaıdy. Olardyń depozıtteri dollarmen saqtalǵan. Ulttyq banktiń basqarma tóraǵasy Úmit Shaıahmetovtyń "bizdiń elde bankterde depozıtterdi teńgeden kúrt dollarǵa aýystyrýshylar sany eselep keledi " degeni taǵy bar. Iaǵnı, sarapshylar tyǵyryqtan shyǵatyn jalǵyz jol - osy deýi bek múmkin.
Ortaq valúta engizý týraly sheshim qabyldanady delik. Al sol qabyldanýy múmkin valútanyń ataýy she? Túrli nusqalary bar. Mysaly - "Altyn", túbi sonaý "Altyn Ordadan" syr tartady. Nemese "Evraz" Eýropa Odaǵy sekildi odaqtas elderge ortaq tilde. Árıne, bul tek joramal ǵana. Negizi odaqtaǵy basymdyq Reseıde. Sondyqtan áńgimeniń tórkini "rúblge" aınalyp soǵady. Biz "ortaq", "kollektıvtik" dep aıtamyz, al shyn máninde reseılik dep oılaımyz. Mysaly, birqatar basylymdarda "Pýtınniń tapsyrmasy boıynsha 2016 jyly EAEO-nyń ortaq valútasy aınalymǵa engiziledi" nemese "Pýtın EAEO ıasynda ortaq valúta engizý týraly tapsyrma berdi" degen taqyryptaǵy maqalalar jaryq kórdi. Al Nazarbaev pen Lýkashenkonyń aty atalmaıdy. Nege?!
Negizi EAEO men KO Pýtınniń post-keńestik elderde óz bıligin júzege asyrýdyń quraly dep bilemin. Endi odaq aıasynda ortaq valúta engizse - biz táýelsizdigimizden tolyqtaı aıyrylamyz. Bul qater, qaýiptiń sıgnaly.
Máýlen Áshimbaev, Májilis depýtaty:
- Reseıde bolǵan devalvasıaǵa baılanysty olardyń taýarlary bizdiń naryqta aıtarlyqtaı arzandaǵan. Sondyqtan bizdiń taýarlardyń básekelestigine áser etetin faktorlar joq emes. Qazirgi tańda osyny talqylaý kerek, osyny sheshý kezek kúttirmeıtin másele. Al qazir ortaq valúta engizýdi talqylaýdyń eshqandaı perspektıvasy joq dep oılaımyn. Sondyqtan, qaıtalap aıtam, bul suraq parlamentte talqylanbaǵan, bizde bul týraly eshqandaı aqparat joq. Bizdiń oıymyz qazirgi tańda saýda-sattyqtyń ózekti máselelerin sheshý. Bul negizgi másele qazir.
Jylbek Senbekuly, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵynyń múshesi, jýrnalıs:
- Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın óz eliniń Úkimeti men Ortalyq bankine Eýrazıalyq Ekonomıkalyq Odaq (EAEO) elderiniń Ortalyq bankterimen ózara baılanys ornata otyryp, qyrkúıektiń 1-ne deıin aqshalaı (valútalyq) jáne qarjylyq saladaǵy yntymaqtastyq máselelerin sheshý jóninde tapsyrma berdi. Sonyń ishinde basty máselelerdiń biri ortaq aqsha Odaǵyn qurý bolyp otyr. Bul aqsha dál qazir sol Odaqqa múshe Reseı, Belorýssıa, Qazaqstan, Armenıa jáne mamyr aıynan keıin Qyrǵyzstanǵa ortaq bolady. Aldymen sol aqshanyń ataýyna toqtalsaq, áý basta N.Á.Nazarbaev «altyn» dep ataý jóninde usynys tastaǵan. Endi bireýler «evroǵa» uqsatyp, «evraz» degen usynystar da aıtyp júr. 19 ǵasyrǵa deıin Reseıdiń aqshasy «altyn» dep atalǵan derekter tabyldy. Másele onyń ataýynda emes, onyń «evro» sıaqty ústemdik etip otyrǵan «dollarǵa» tótep berýinde bolyp otyr. 2013 jylǵy esepke qaraǵanda «evro» aınalymy 950 mıllıardtan asyp, dollardy basyp ozdy. Qazir álemdegi naqty esep aıyrysatyn eń myqty aqsha bolyp otyr. Al endi osy «evro» Eýropalyq Odaqqa kiretin 19 memlekettiń resmı aqshasy sanalady. Onyń ishinde 9 memlekettiń ulttyq aqshasy bolǵan. Qalǵandary memleket ishinde evromen qosa óz aqshalaryn da aınalymǵa engizgen. Demek, bizdiń aımaqtyq Odaqtyń zańdarynda da osyndaı baptardyń bolatyny sózsiz. Ár memlekettiń ortaq aqshadan bólek óz valútasy da saqtalýy tıis. Evroaımaqqa (evrozonaǵa) kirmeı-aq birjaqty saıasat ustanyp otyrǵandar da bar. Buǵan kóptep mysal keltirýge bolady: Afrıkalyq odaq(rend), jańazelandıalyq (dollar), ońtústikamerıkalyq (sýkre) ortaq aqsha aımaqtary bar. Búginde áleýmettik jelilerde bul másele qyzý talqylanyp jatyr. Biz aıtaıyq-aıtpaıyq báribir Eýrazıalyq Ekonomıkalyq Odaqqa múshe bolyp enip kettik. Budan ári ortaq valútanyń da enetini sózsiz. Biraq paıdaly, ári zıandy jaqtary da bar. Tek shıkizat retinde syrtqa munaı men qazba baılyqtaryn ǵana satyp kúneltip otyrǵan Qazaqstan úshin paıdasy shamaly bolmaq. Ashyla salyp qaıta jabylyp jatqan óndiristerdiń aldymen syrtqy naryqqa paıdaly-paıdasyzdyǵyn anyqtap almaı bolmaıdy. Máseleni, tikushaq shyǵaratyn zaýyt salǵannan góri, Qyrǵyzstan sıaqty aldymen ózimizde bar maqta-mata toqyma óndirisin damytý kerek. Qolda bardy uqsatyp almaı, birden paıdaǵa belshemizden batqymyz keledi. Biz eń arysy, Ózbekstan ispetti shulyq ta shyǵarmaımyz. Sol óndiristi nege qolǵa almasqa?! Bizde maqta-jún shıkizaty jetkilikti. Ortaq valúta engizilse táýelsizdigimizden de aıyrylamyz dep baıbalam sala berýge bolmaıdy. Odaqqa engennen keıin onyń zańdy tıimdi jaqtaryn durys paıdalanýymyz qajet.
Nurzat Toǵjan
