Jaqsylyq pen jamandyqty tel emizgen qasıetti qart ana – Saryarqa taǵy bir qandy qasirettiń kýágerine aınaldy.
Kórshiles otyrsa da, bir-birin bitispes jaýdaı kóretin eki rý – eki aýyldyń arasyndaǵy áriden kele jatqan janjaldyń aqyry qandy ylańǵa ulasqan.
Bul joly qurbandyqqa Jortýylbasynyń naıza ustar urpaǵyna balaǵan jalǵyz tuıaǵy shalynǵan-dy…
* * *
– Já, jeter!
Kúpsinýi bolǵanymen, kúshtiligi joq kópirme kókirekterdiń sózi pyshaq kesti tıyldy. Uzaqty kúnge ún qatpaǵan Jortylbasynyń daýysynan soń úı ishinde óli tynyshtyq ornaǵan. Shegendep qoıǵan músindeı qımylsyz otyrǵan Jortýylbasy óńinen qandaı oıda ekeni sezilmeıdi. Oń qabaǵyn qaq tilip ótip, qaıratty shashtan qaımyqqandaı jińishkerip bitken bileýdeı tyrtyq qana mazasyz dirildep, onyń úlken oı ushtyǵyna jete almaı otyrǵanyn ańǵartqandaı.
Álginde aýzymen oraq orǵandar endi tynyshtyqty buza almaı qınalyp otyrǵan syńaıly. “Aıtarymyzdy aıttyq, sheshimi óz qolyńda” degendi emeýrinmen baıqatyp, álsin-áli qabaq astymen qarap, ańysyn baǵýda.
Jortýylbasy qozǵalar emes. Tek oń qabaǵyndaǵy tyrtyq diril qaǵady. Kesheden beri kóńilinde san qaıtalanyp, jattalyp qalǵan bir aýyz sóz mynalardyń aýzyna oralmasyn júregi sezse de, jaǵalaı kóz toqtatyp sholyp shyqty. “Áldebir janardan óziniń kúni keshegi arýaqty sátteriniń rýhyn kórem be?” – degen dámegóı tilegi bar edi. Adyra qaldy.
Yqylym zamannan dala zańynyń ózgermes taraýyndaı qalyptasqan “Qanǵa – qan!” qaǵıdasyn umytyp, bátýaǵa bas ızeýge ázir syńaılaryn tanyp, túńilip ketti.
Atoılap arýaq shaqyrýdy bulardyń qosh kórmesin bilse de, qaıǵymen sýarylǵan berik baılamynan bezine almady.
– Men biletin jol – bireý. Ol – kek qaıtarý!
Baıaý aıtylsa da, qaıǵy men qataldyq, kúrsinis pen kúshtilik yzǵary aralasa, qystyǵyp shyqqan sóz yzbarly estildi.
Eshkim ún qatpady. Árkim ózinshe túısingen. Toń-torys kúıde tymyraıyp otyra berer me edi, únsizdikti Jortýylbasynyń saýaly buzbasa:
– Al, aǵaıyn, qosaryń bar ma?
Alma-kezek qarasyp, ońdy-soldy qozǵalaqtasqan qımyldan basqa jaýap bola qoımady.
Kenet áldekim tamaǵyn kenegen. Kópshilik eleń etti. Jortýylbasy da moıyn burǵan. Asyq daýyn alty kún sheshetin aýyl arasynyń usaq bıshikeshteriniń biri eken. Onyń kútkeni de jurttyń ózine nazar aýdarýy bolsa kerek, jarǵaq daýysy sampyldap sóıleı jóneldi. Árli-berli oraǵytyp, aqyr sońynda:
– Ýa, Batyr, bizdi neshe kún úıińde ustap aqyl salsań da, qaıbir keleli keńes taýyp barqadar bolasyń? Baı-ekeme kózigip qaıtqanyń jón. Topaı tory bizderden góri aýzy dýaly, ýáji ótimdi adam ǵoı. Azamattyń qunyn qalaýyńsha tóletýge Baı-ekemniń qudireti jetedi, – dep, maıy jyltyraǵan bylǵary etigin qos qolymen kezek sıpalap, jelpine toqtaǵan ol Jortýylbasynyń jandy jerin janyp ótkenin ańdamady. Ózine ózi razy kúıi aınalasyna toqmeıilsı qaraǵan.
Jortýylbasy mundaı shamyrqanbas! Tereńde tepsingen ashý tolqyny betke urǵandaı, qarasur óńi qabartyp ketti. Yzaly daýysy ysqyryna shyqqan.
– Áı, “Baı-ekem, Baı-ekem” dep basynan qus ushyrmaı otyrǵanyń Elibaı ma!? Ol – aýzy dýaly danyshpan bolmaı-aq, adamshylyq jolyn biletin pende bolsa, ne bitirip jatyr búginge deıin?! Jazyqsyz jastyń qazasyna kóńil aıtýǵa jaramaǵan ıtti nesine áspetteısiń?
“Erdiń quny” dediń-aý, qunyker izdesem, áýelgi qunykerim – sol Elibaıdyń ózi emes pe!? Egiz uldaı eki rýdyń arasyna alaquıyn ot tastap, qyrqystyryp qoıǵan Elibaıdan basqa kim edi?! Ot basyna ólim ákelgen búgingi qandy ylań – Elibaı basshy, men atqarýshy bop Altı eline ótken jazda jasaǵan jortýylymyzdyń qarymtasy emes dep qaısyń aıta alasyń? Qane, qaısyń?!
Al, aǵaıyn! Men senderge aqtalaıyn, já bolmasa, Elibaıdy aıyptaıyn dep te turǵam joq. Aqtaryla sóılespek nıet edi. Ómirimniń kóbin at ústinde ótkersem de, jortýyl sońynda bolar jetim-jesir, qarip-qaserdiń qasiretine oı júgirtip kórmeppin. Jolymnyń sáttiligi men qolymnyń qattylyǵyna, tartyp alǵan oljaǵa, Elibaı aıtqan qolpashqa máz bolsam kerek…
Ókinishim az emes. Er kókiregim bar dep júrip, kór kókirek ekenimdi sezbeppin. Qasiret buǵalyǵy óz moınyma oraldy, tyǵyryqqa tireldim. Ózderińnen aqyl kútsem, oılaryń órissiz, keńesiń kelissiz bop shyqty.
Endi meni kinálama, aǵaıyn! – Sóz sońyn short qaıyrǵan Jortýylbasy eshkimge kóz salmastan, ornynan eńserile kóterildi de, syrtqa bettedi.
Úıdegiler de qoparyla qozǵalǵan.
Jortýylbasy qubylaǵa bet buryp, saǵymdana kóringen Aıǵyrjaldan kóz aıyrmaı tur eken. Tesireıe qalǵan qos janar zárli. Mańdaıdaǵy kelissiz tyrtyq ta mazasyz dirilden tıylyp, endigi áreketti kútkendeı tynshý taýypty. Kúreńitken qalyń ernin jymqyra tistengen Jortýylbasy óńinen tastúıin bekemdikten ózge belgi baıqalmaıdy. Qarasur álpeti jansyz tartqandaı, sazaryńqy. Qyrlana kelip, deldıip bitken murynnyń jelbezegi ǵana álsin-álsin qýsyrylyp, damylsyz demigedi.
Kóńili alaý-dalaý…
* * *
Qubylaǵa bet túzegen salt attynyń júrisi sýyt ta emes, sylbyr da emes, anaý-mynaý jabynyń jelisine bergisiz bir qalypty aıań. Jortýylbasynyń beımezgil júrisin jaqtyrmaǵandaı boz dala syryn ishke búgip, sabyr saqtaı qalypty. Montany, mańǵaz. Jaz boıy jaılaý kezip, saıyn dalany san adaqtap shyǵatyn qańǵybas quıyn da joq.
Dúnıe tegis maýjyraı múlgip tur. Óńi taıǵan kári qyzdaı surqaı tartqan bozǵyl jýsan men kóde de, qaıraty qaıtqan qarıadaı qalqıyp-qalqıyp qalǵan qaraǵandar da qımylsyz, qulyqsyz.
Jolǵa shyqsa, áldenege asyqqandaı atyn shaýjaılaı beretin ádetinen Jortýylbasynyń ózi de jańylyp keledi. Janary da burynǵysha ushqyn shasha jaltyldamaı, súlesoq qaraıdy.
Kún álpeti de yńǵaı berer emes.
Tań sáride kún kózi jadyrap-aq shyǵyp edi, qazir yzbar jıyp, qabaq túıip alypty. Kók júzin torlaı bastaǵan torǵaýyt bulttar kún kózin kólegeılep úlgergen.
Jortýylbasy yzalana myrs etti.
Buryn oılaıtyn: “Atoı salsam, Saǵyr jigitterinen atqa minbeı, sytylyp qalatyny bolmas”, – dep. Baqsa, bári ýaqytsha kóz aldar áser eken. Aldamshy ataq, dúregeı kóńil bolmasa, aǵaıyny ertken erleri qane, bata bergen juraǵaty qaısy?!
Aqylshy sanaǵan aǵaıynnan kólbeń etek áıeldiń aqyly artyq, kóńili kóregen, sanasy sarabdal bop shyqty.
– Otaǵasy! Jalǵyz bala – jetim laq emes edi, sapardy balanyń jetisine qaratsańyz qaıtedi?.. – degen áıeliniń bir aýyz sózi ǵana kekke býlyqqan kókiregine sáttik sabyr ákelgen. Jalǵyz bolsa da, joly jińishke bolsa da, ózine tileýqor jan bar ekenin sezingen.
Sapar sáti búgin tústi. Aǵaıyn arasynan qasyna ergen adam bolmasa da, uzaq jylǵy jan serigi “Kókshýlandy” ala shyqqan.
Oıy: “Jalǵyzdan aıyrylǵan soń, búrkit ustap, júırik miný jarasa qoımas. Tyrnaǵynyń ushy, qara sanynyń kúshi qaıtpaı turǵanda ata meken – týǵan taýyna bosatqanym jón bolar. “Jaman aıtpaı, jaqsy joq”. Oshaǵyma oralmastaı kún týsa, qaıran qyrannyń halyn kim túsiner? Sasyq úıde meshel etpeı, bıigine jibereıin”, – degen nıet.
Oı ústinde kele jatyp, Aıǵyrjaldyń etegine ilikkenin ańdamapty. Qos qulaǵyn qaıshylaı, Aqboz kilt toqtaǵanda ǵana qalyń oıdan serpildi.
“Jaryqtyq, ne kórdiń?”
Qaýjaǵan oıdan qutylǵanyna qýanyp, aınalasyna asyǵa kóz júgirtken. Aýlaqtaý mańdaǵy qoıtastyń ústine jarbıa qalǵan japalaq eken. Eleń-alań shaqta eriksiz eleńdetedi. “Túý, tynyshtyǵymdy buzdyńdar ǵoı!” – degendeı bularǵa qarap, badanadaı kózderin japaq-japaq etkizdi de, samarqaý qanat qaǵyp, kóterile berdi. Dalbań qaqqan japalaq qanatynyń dybysyn sezip, delebesi qozǵan Kókshýlan ushýǵa qomdanǵandaı umsynyp-umsynyp qalǵan. Jortýylbasy qusynyń bul qylyǵyn unatpady.
– Tek! Saǵan qalǵany japalaqpen jarysý ma edi!?
Aqbozdy sál tebinip, Aıǵyrjaldy bókterleı júrip ketti de, Qaraqıaǵa jetip tizgin irikti.
Qaraqıa – Aıǵyrjaldyń shoqtyqty bıigi. Bul jerden aınala kózge aıqyn shalynady. Alaqandaı jazyq dalada kóldeneńnen kósile sulaǵan Aıǵyrjaldyń shyǵys qaptalynda qaraýytyp qalyń toǵaı kórinedi. Qystaý men kúzeýde kúlli Saǵyr áýletiniń qut mekeni – “Qaıyńdy” osy.
Ózgedeı kóńil aýdarar budyry joq qońyltaq jazyqta Jortýylbasynyń janary kóp turaqtamady. Batys qaptal da dalıǵan dala. Saqı dalanyń orta tusynan Qoskól oryn teýipti. Arqa adamdary birde “Qoskól”, birde “Qoskóz” ataıtyn egiz kól ashyq kúnderi aınadaı jaltyrap jatar edi, búgin ol da tunjyr. Kórshiles eki aýyldy san márte qyrqystyrǵanyn da umytqandaı, del-sal kúıde tynshı qalypty.
“Qoskól” talasyna Jortýylbasy az aralaspaǵan. Saǵyr ishinde “Joly jeńil Jortýylbasy” atanǵan tusy da sol janjaldar tusynda bastalǵan-dy. Taıtalasqan talaı tarlandy taqymǵa basyp, Saǵyr eliniń eńsesin aspanǵa kótergeni de osy kez. E, darıǵa-aı, mezgili ótkenniń bári jalǵan eken-aý?! Sonyń bári qazir ózi úshin de, ózgeler úshin de ótken-ketken. Áıtse de, kóńilden óshpeı, áli kúnge janyn jeıtin bir áreketiniń qarymy jeńil tımes dep qatty shoshynatyn-dy…
* * *
…Sáýir týysymen jarysa kóship, Qoskól boıyna qońsylasa qonatyn kórshiles eki aýyldyń arasyndaǵy qalyptasqan salt kenet buzyldy.
Ótken jazda báıbishesi qaıtqan Óten bolysqa qaryndasyn uzatqaly beri ózimen teteles kúıeý balasyn arqalanyp, aınalasyna tize kórsetetin minez tapqan Úkibaı mezgilden erte qozǵaldy. Burnaǵy jyldary “Jaılaýdyń sánin qashyryp, kók maısany japyryp tastaıdy” dep aýyldan aýlaqqa qondyratyn malshy-jalshylaryn da qasynan qaldyrmaı, shubyrtyp ákeldi de, Ábýtaıǵa tıesili jerge qondyrdy.
Bul – talaı jyldar boıy eriksiz ishte tunshyqqan armanynyń syrtqa shyǵyp, boı kórsetýi bolatyn. Nıeti – taıtalasyp qalmaǵan básekelesiniń belin bir syndyryp alý ekendigi aıdan anyq edi. Namysyna shı júgirtken áreketke Ábýtaı baı shamyrqanyp, jalyn kúdireıtse, araǵa kúıeý balasynyń bıligin salyp, aıypqa Qoskóldi ózine birjola keskizip alý da kóńilinde joq emes.
Úkibaıdyń múltiksiz ázirlegen jebesi dittegen jerine qapysyz tıgen. “Alty atasynan beri aýyzy aqqa jarymaǵan Altıdyń at oınatqanyn kórgenshe, arýaq nege atpaıdy?! Qorlandyń, Saǵyr, qor boldyń! Atqa min! Attan!” – dep Ábýtaı aqkóz ashýǵa mindi.
Jaraly qasqyrdyń qylyǵyn qyzyqtaǵandaı masattanǵan Úkibaı ashynǵan ańnyń oqqa qarsy shabýyn kútip, shúrippeni basýǵa qamdanǵan. Oǵy uńǵysynda tunshyqty.
Ábýtaıdyń “attanyna” arqasy qozyp, Saǵyr ishinen atqa qonǵan adam bolmady. Bári onyń úlken uly Elibaıdyń qas-qabaǵyn baqqan. Ol Úkibaı qylyǵyna qorlanǵan da, qoryqqan da syńaı baıqatpaı, únsiz qalǵan.
Únsizdiktiń bir ushy Úkibaıǵa zobalań bop úıirilse, ekinshi ushy Jortýylbasyǵa qasiret bop túıilipti…
…Sol jaz Ábýtaı aýyly Taldybulaqty jaılady. Jaılaý qyzyǵyna qymyz qyzýy qosylyp, jel kóńil jelikke elikken jurt ótkenniń bárin umytqandaı, alańsyz tirlikke boı urǵan. Jortýylbasy da Ábýtaıdyń júgen-quryq tımegen sáıgúlikteriniń kúnara birin buǵalyqtap, boıǵa syımaı tepsingen bula kúshin jumsaıtyn súıikti ermek tapqan-dy.
Tamyzdyń sońǵy kúnderiniń birinde tań sáride Elibaı shaqyrtty. Aýyzdyqpen alysqan shabdar qunandy Elibaı otaýynyń kermesine baılap, Jortýylbasy úıge engende, jas myrza qus jastyqty qoltyǵyna qysa, jantaıyp jatyr eken. Basyn sergek kóterip aldy da, sol qolymen tórdi nusqady.
– Joǵary shyq, qurdas! Kópten beri neǵyp jolamaı kettiń? Ókpeń bar ma álde?
Jortýylbasy únsiz tórge ozǵan. Ile-shala ishke engen myrzanyń kelinshegi Kámıla ıbaly qımylmen sálem qyldy da, dastarqan jaıdy. Oń jaq irgedegi kúbini pisip-pisip jiberip, qos tostaǵanǵa toltyra qymyz quıyp usyndy. Jortýylbasynyń ishi jylyp qalǵan. Elibaı eshteńeni eleń qylmaǵandaı, áıeline salǵyrt kóz tastady.
– Bara ber!
Sybdyryn da sezdirmesten, burala basyp syrtqa bettegen qulyn músheli kelinshektiń sońynan qýalaı kóz júgirtken Jortýylbasyny mazaqtaı, Elibaı myrs etti.
– Baıtal kórip, basy aınalǵan sáýrikteı esiń shyqty-aý, á, Batyr!.. Alla jazsa, osyndaı bireýge óz qolyń da jeter, qurdas! Qalyń maly menen bolsyn. Arýaǵymdy asyrar azamattan aıanyp…
Namysyn shabaqtaǵan sózge shamdanyp qalǵan Jortýylbasy shalt ketken.
– Muqatýǵa shaqyryp pa eń, nemene?! Sharýańa kósh, myrza!
Elibaı únsiz qaldy. Qolyna alǵan tostaǵanǵa erin de tıgizbesten, Jortýylbasyǵa synaı qarady. Qoı kózderinde aıdap salma aıarlyqtyń nyshany da baıqalmaıdy. Montany. Oıly. Namysqa býlyqqandaı yzaly daýysy da tereńnen tepsine shyqqan.
– Batyr! “Irgeli elmiz!” dep ekilene sóılesek, eki aıaqtyǵa des bermeımiz. Ras! Arǵy atamyz Samalbaıdan beri kórshiden keýde kórip, kókiregimiz basylmaǵan. Keregemizdi keń kerip, shańyraǵymyzdy shalqaq ustatqan erlerimiz az bolmapty áride! Alaıda, erligimiz ben eldigimizdi sońǵy kezde joǵaltyp alǵan joqpyz ba?! Keýdesin kere dem alyp kórmegen azǵantaı Altı tórimizdi taptaǵandaı, ata qonys jaılaýymyzdy emin-erkin ıemdenip otyrǵanyn oılasam, qý janymnyń jaı tapqyzar túri joq. Namysqa qalaı minbessiń?!. Bul qorlyqqa qalaı ǵana tózersiń?!. Shydamnyń da shegi bar. Qaıtpek kerek? Soıyl saılap, jigit jınap, beıbit eldi shaýyp aldyq, ondaı isten ne shyqpaq?! Onsyz da jarasy jazylmasqa bet alǵan eki eldiń arasynda lap eter altybaqan alaýyzdyq pa?!. Jalpaq eldiń jazyǵy ne sonshalyq?! Bir ákeniń balasyndaı eki eldiń ortasyna ot tastap, qyzdyrmalap otyrǵan – jalǵyz adam. Ol – Úkibaı! Úkibaıdyń tuqymy! Jalǵyz meniń ǵana emes, bir qaýym eldiń ata namysynan attap otyrǵan Úkibaıdyń basyna zaýal týǵyzar er shyqsa, Úkibaıdyń súıegine arylmastaı qara tańba basylsa, arýaqtar da aýnap túser-aý, razy bop. Ne aıtasyń, Batyr?..
– Aıta ber, myrza.
– Bıyl ata-baba arýaǵy, el namysy synǵa túsken jyl boldy-aý. Syn kezeńniń salmaǵy – er jigittiń moınynda. Erkekkindik bolǵanmen, erlik jasaý – ekiniń birine enshi emes. El úmiti ózińde, Batyr!..
…Qolpashy men qolqasy aralas uzaq áńgime kelisimmen támámdalǵan.
Erteńinde Jortýylbasy atqa mindi. Qasyna syralǵy serikterinen eshkimdi ertpegen. Tek Elibaıdyń aqylymen Sátbek birge attandy. Qosarynda – en-tańbasyz, bedeý kúreń bıe. Ertteýli. Baǵyt – Úkibaı aýyly.
Bozala tańǵa ilese atqa qonǵan bul ekeýine tamyzdyń qońyr jeli de áser etpeıtindeı. Tipti qubyla tustan qulaı túsken kún sáýlesi shamyna tıgendeı Jortýylbasynyń qabaǵy kirjiń-kirjiń. Áýelde árnárseniń basyn bir shalyp, serigin sózge tartpaqqa tyrysqan Sátbek qabarǵan qabaqty kórip, jym bolǵan. Sodan ol da únsiz. Únsiz tynyshtyqty jylqy tuıaǵynyń taq-tuq dybysy ǵana buzady. Júrisi sýyt eki salt atty besin aýa Aıǵyrjaldyń batys bókterindegi shoq shilikke tumsyq tiregen. Jortýylbasy tizgin irikti. Aınalaǵa asyqpaı kóz salyp, sholyp ótti de, attan tústi. Juqa qaıys tizgindi erdiń aldyńǵy qasyna ilip, shylbyrmen atynyń miner jaq aldyńǵy aıaǵyn kúrmedi. Úzeńgilese toqtaǵan Sátbek te sony istedi. Jetekke alǵan kúreń bıeni shiderlep qoıýdy da artyq kórmegen.
Bozań tarta bastaǵan shalǵynǵa shalqalaı ketken Jortýylbasynyń janyna kelip jantaıǵan Sátbek basshysynyń qabaǵy jazylǵanyn ańdap, bıpaz únmen áńgime shetin qyltıtqan.
– Osy Úkibaı bala kezinde ıt aýrýyna shaldyqqan-aý, sirá?.. Álde ıtke talandy ma eken? Áıteýir, ıt ataýlyny kórse, tóbe shashy tik turatyny-aq ǵajap?!
Jortýylbasy til qatpady. Eshteńe estimegendeı, kók júzine meńireıe qarap, jatty da qoıdy. Ne oılady? Este joq. Tek uıasyna bettegen kúnniń órtke oranǵandaı qyzaryp batqany saqtalypty kóńilde. Ymyrt túsip, qarańǵylyq qoıýlana bastaǵan shaqta ǵana áldeneden shoshynǵandaı, basyn oqys kótergen. Myzǵyp ketken Sátbek úreılene atyp turdy.
– Ne boldy?!
– Kettik!
…Jańa aı men eski aı toǵysqan óliara kezdiń mylqaý qarańǵylyǵy zulym nıetke tileýqor bolǵandaı túnere túsken. Qarańǵy jamyla Úkibaı aýylynyń shetine ilikken ekeýdiń janar aýdarmastan, úı arasyndaǵy qımyl-áreketti baǵyp jatqanyna da talaı ýaqyt. Aýlaqtaý tustan jalǵyz qoıshynyń aıtaqtaǵan daýysy áredik talmaýsyraı jetetini bolmasa, aýyl qannen-qapersiz. Betke ustar aqsaqaldary men azamattary Óten bolystyń báıbishesine baǵyshtalǵan qudaıy asyna ketip, kileń qatyn-qalash qalǵan aýyldyń abyr-sabyry áldeqashan tıylyp, el uıqyǵa bas qoıǵan.
– Iá, sát!
Aýyldan shyqqaly alǵash til qatqan Jortýylbasy ornynan tura bere, serigine kóz tastaǵan. Sátbek onyń kózindegi saýaldy tanyǵandaı, ortadaǵy boz úıdi ıegimen nusqady. Basqa sóz bolmaǵan. Ekeýi de qaltalarynan oramal sýyryp, bet-aýyzdaryn tumshalaı orady. Mysyqtabandaı basyp, aýylǵa bettedi. Aýyzdyǵy alynbaǵan janýarlar shı túbinde qańtarýly qalǵan…
Boz úıdiń irgesine jete bere qalt toqtap, ishke qulaq tikti. Kóńilge qaýip alardaı dybys ańdalmaǵan. “Iá, bissimillá…” Bolar-bolmas kúbirlegen Jortýylbasy kerege astyna qol suqty da, shabaqtarynan syǵymdaı ustap, eppen kótere berdi. Sátbek qas-qaǵym sátte ishke enip úlgergen.
Jortýylbasy sybdyryn shyǵarmastan esik aldyna bardy. Áldeneden sekemdengendeı kenet mazasyzdana soqqan júreginiń dúrsiline eleńdep, eki udaı halde bir sát turyp qalǵan. Áıtse de, sezimtal túısik esik baýyn kesip jibergen ishtegi pyshaq dybysyn da qaǵys jibermedi. Ile-shala esik estiler-estilmes syqyr etti.
– Bu kim-eı?., – Uıqyly-oıaý áıel úni tósekte tunshyqty. Bosaǵadan attaı bergen Jortýylbasy býlyqqan dybys pen bulqynǵan qımyldyń oń qanattan shyǵatynyn ańdaǵan. Eki-aq attap sol tusqa jetti. Qarmanǵan qolyna jibek shymyldyq ilingen, julqyp jiberdi. Shymyldyq úzilip tústi. Sonda baıqady – Sátbek eki áıeldi aıaǵynyń ortasyna qysqan boıy alaqanymen aýyzdaryn basyp, arpalysyp jatyr eken. Muny kórip, irgege aýnap tústi de, “Qyz sol!..” – dep demige til qatty.
Jortýylbasy shalt qımyldady. Belbeýine ilgen oramaldy qyzdyń ántek ashylǵan aýzyna salyp jiberdi de, sol qolymen ıyqtan, oń qolymen belinen qapsyra qushaqtap, shymyldyq ishinen sýyryp aldy. Ile-shala Sátbek te túrekeldi. Beshpentin sheship, qyzdy bıpazdaı qymtady. Shymyldyq jaqtan kóz aıyrmaı qadalǵan kúıi esikti ashyp, Jortýylbasyǵa jol berdi.
Búkeńdeı júgirgen ekeýin shı túbindegi qańtarýly attar osqyryna qarsy alǵan. Sátbek Jortýylbasynyń atyn kóldeneńdeı tartty da, basyn shaıqaı til qatty.
– Qyzymen tete toqal alyp qutyrǵan tóbettiń tegeýrini álgi beısharanyń taqymyna tatymaı júrgen shyǵar. Aınalyp baryp, saýabyn alyp qaıtsam qaıtedi? Oıpyrmaı, ózi de aq boryqtaı-aý, aq boryqtaı! Keregege tańyp jatyp, qaıta-qaıta kózim túsip…
Jortýylbasy alara qaraǵan. Yzbarly kózden jasqanyp qalǵan Sátbek sóz arnasyn kilt burdy.
– Kúıeý balasynyń qurmet-sıapatyna ábden meımanasy tasyp kele jatqanda, orta jolda mynany, aýylynda naqsúıerin kórgende, Úkibaı el betine qalaı qarar eken?
Jortýylbasy jaq ashpastan atyna yrǵyp minip, qyzdy aldyna sulata óńgerdi de, shalt qımylmen tizgin qaqty. Qyzdyń appaq dúrıa kóılegi qarańǵyda bolymsyz aǵarańdap, túnekke jutylyp kete bergen.
Sol sát Jortýylbasy nıet etken áreketiniń obal-saýabyn oıyna da almaǵan. El estip-kórmegen zulymdyqty shegine jetkize oryndap, toqmeıil halde keri qaıtqany ras. Tiri jannyń kózine shalynbaı, jylqyshylar ortasyna tike tartqan. Juma aralatyp arnaıy izdep kelgen Elibaı: “Jaradyń, Batyr! Ata-baba arýaǵyn aspandata kóterer er ekensiń! Erligińdi tanyttyń! Keýdesine nan piserdeı kúpsingen Úkibaıdyń kókiregin ezip ótti qımylyń. Basynbaq bolǵan dushpandy tabanymda taptattyń. Arýaq yrza, men yrza. Yrza bolmaı qaıteıin, has jaýymnyń jan teńgermeı otyrǵan jalǵyz qyzyn bıege teris mingizip, emshegine kúl jaǵyp, el aldynda kúlki ettiń. Tirideı ólip, óz saqalyn ózi ýystap julǵan jaýymdy kózben kórdim. Kóldeneń baqpaı, kózbe-kóz kóńil aıttym-aý! Endi mende arman joq! Ózińnen aıarym da joq, Batyr. Kóńilge alań kirgizbe. Ashynǵan jaý saǵan azý aqsıtsa, jolyn bóger men barmyn. Qudaıyda birge bop, bir tabaqtan as ishken maǵan jaýyqsa, betine el túkirer!” – dep lepire sóılegen kezde, bul ezýine mysqyl úıire, masattana kúlgen de qoıǵan.
Asylyq bolǵan eken-aý!.. Zorlyq túbi zaýal – jasynǵa aınalyp, aqyry ózin tapqan tárizdi. Quıryq-jaldan aırylyp, tul bop qalǵany mynaý...
Jortýylbasy qaıǵyly ókinish tuńǵıyǵyna jetelegen zilmaýyr oıdan serpilgisi kelip, Qoskólge kóz jibergen. Tunjyraǵan kól beınesi kóńil aldarqatpady. Egiz kól qaıǵy-qasiretten janshylǵan shermende jannyń qos qarashyǵyndaı elestegen. Oıyna bala kezinde estigen ańyz oraldy. “Tutqıyldan jaý tıip, údere kóshken qalyń elge ilese almaı, jaýdyń jolynda qalǵan qos jetimektiń kóz jasynan jaralǵan eken bul “Qoskól”, – deıtin edi eski ańyz. Jortýylbasy sol ańyzdyń aqıqatyna kóz jetkizgisi kelgendeı, tesile qaraǵan. Qoskól tustan úreılene shyryldaǵan sábılerdiń daýysy estiletindeı…
Qaradaı yzalandy: “Tfý! Oıǵa kelmeıtin sumdyq bolmasaıshy bul…” Selt etip artyna burylǵan. Qazaqy erdiń aldyńǵy qasyna qondyrǵan qusyna kózi tústi. Alapat oıdy alastap, kóńil aldanar jeleý tabylǵanyna qýandy. Eptegeı qımylmen tomaǵasyn sypyrdy. Kók júzine kóterilmeı, tymyrsyq tirlikten ishqusa bolǵan búrkit te dúr silkingendeı. Ańsaq kózben aınalaǵa suǵanaqtana qaraıdy. Jortýylbasy balaqbaýdy aǵytty da, búrkitin siri bıalaı kıgen oń qolyna qondyrdy.
“Ekeýimizdiń qoshtasatyn kezimiz jetken sıaqty. Qosh, Kókshýlan!” Qolyn kótere ustap, serpip qaldy. Kókshýlan qalbań etip qanat qaqty da, qalqyp kóterile berdi. Alystap barady. Qusy bıikteı-bıikteı kóz ushyndaǵy qara noqatqa aınalǵansha, Jortýylbasy janar aýdarmaı qarap turdy. Kirpik ushynda qos tamshy irkilip qalǵan. “Kókshýlan da qoldan ketti!” Uıasynan asa almaı, tunyp qalǵan qos tamshy irip tústi. “Munym ne? Jalǵyz uldan aırylǵanda shyqpaǵan jan qańǵyǵan qaraqusqa bola shyǵa qoımas…” Borkemik seziminen tez tıyldy. Kókshýlandy kózden de, kóńilden de tasalaǵysy kelgen. Aqbozyn jetelep, tórt-bes qadam jasady da, kilt kidirdi. Erkinen tys áldebir kúsh aspanǵa jalt qaratqan. Bult torlaǵan aspanda jalǵyz búrkit qaratory qyzdyń meńindeı qaraýytady.
“Bıigińdi saǵynǵan ekensiń-aý?”
Búrkit báskil qımylmen aınala qalyqtaı bastady. Qusynyń syralǵy áreketine tańdanǵan Jortýylbasy kóńili kúptenip, shyrqaý bıikke telmire tústi. Kókshýlan tómen quıyldy. Kóńiline kúdik qashqan Jortýylbasy atqa qondy da, qusynyń shúıilgen ornyn baǵytqa ustap, Qaraqıany qıalaı tartty.
Ol jetken kezde Kókshýlan da, janynda jatqan arlan da qanǵa boıalyp, álsirep qalǵan eken. Qımylsyz. Jaýynan buryn jan berýdi ar sanaǵan mort minezdi qos taǵynyń jaýyǵa qarasqan kózderi qanǵa toly. Qyp-qyzyl.
Sorǵalaı kelip, teýip túsken Kókshýlan arlannyń omyrtqasyn úzse de, jantalasqan bóri esesin jibermegen sıaqty. Búrkittiń oń sıraǵyn qara sanǵa deıin qarpyp úlgeripti. Ótkir tyrnaq óz minezin óńeshte de tanytsa kerek, qasqyrdyń ezýinen jylymshy qan kórinedi.
Boıyn aıanysh pen ashý qabat býǵan Jortýylbasy attan sekirip tústi de, qolyndaǵy on eki órim dyraýmen arlandy bastan tartyp ótken. Qars aıyrylǵan qalyń quıqanyń arasynan qaraqoshqyl qan syzdyqtady. Sol sát mazasyz da maǵynasyz tirlikke laǵynet aıtqandaı, búrkit aıanyshty ún shyǵardy. Sekemdene jalt qaraǵan Jortýylbasy Kókshýlannyń janaryndaǵy kekti jarqyldyń tilemsek jáýteńge aınalǵanyn ańdady.
– Baqul bol, serigim!
Qatal qamshy taǵy siltendi. Búrkittiń basy úzilip túsken.
– Endi birjola qoshtastyq… Máńgige!..
Jortýylbasy eńkeıip, búrkittiń qan tamshylaǵan basyn qolyna aldy. Kókshýlannyń jumylmaǵan kózderi tesireıe qalypty. Janaryn taıdyryp áketti. “Keshir, Kókshýlan! Qolymnan kelgeni osy. Sen qasıetińdi bylǵamaı, jaýyńdy jastana kettiń ǵoı. Qapyń joq. Men she? Ne kútip tur aldymda? Kim bilipti?..”
Jortýylbasy qolyndaǵy basty denege ákelip qosty da, tizerleı otyrdy. Adam qazasyn azalaǵandaı baıaý kúbirlep, jerden bir ýys topyraq aldy da, telmire qaraǵan kózge sebe saldy. Ornynan shalt kóterilip, tizesin qaqty da, azaly kúıden qutylýǵa asyqqandaı, adymdaı basyp, Aqbozǵa bettedi.
* * *
Aqbozdyń janǵa jaıly bóken jelisi shıyrshyq atqan yzasyn ydyrata bastaǵandaı. Boıynda salqyn sergektik paıda boldy. Artyna qaraılap edi, sonadaıdan Aıǵyrjal jotalana qaraýytty. “Óndirip-aq tastaǵan ekenmin-aý. Qudaı jazsa, izdegen aýylym osy mańaıdan endigi shań berip qalar. Myna qyrqada attyń belin bir bosatyp alaıyn…”
Aqbozdyń tuıaǵy qyrqaǵa ilikkende, mańdaı tustan bytyraı jaıylǵan jylqy tabyny kórindi. Shetin ala quryq súıretken jalǵyz jylqyshy qaraıady. Dál osy qalpynda ol jylqyshydan góri qalqaıyp turǵan qaraqshyǵa kóbirek uqsaıtyn. Astyndaǵy aty da jerden bas almaı, suǵynyp alypty. Etektegi mamyrajaı kórinis Jortýylbasyǵa Úkibaıdyń astamsyǵan qylyǵyndaı sezilip, qany basyna shapqan. Yzalana tebinip qaldy.
At ústinen aýdaryp tastardaı enteleı toqtaǵan Jortýylbasydan jylqyshy aıyl jıǵan joq. Jaıbaraqat kúıi syǵyraıa qarady.
– Iá-á, jol bolsyn, jigitim! Qaıda tarttyń? Ekpiniń el kóshirerdeı eken, esersiń-aý deımin?..
Qaýashaqtaı bolsa da qaǵytpaǵa qumar sekildi. Jortýylbasy sóz talastyrýdy qosh kórmedi.
– Bos sóılemeı, jón silte. Úkibaıdyń asyrandy kúshigin qaıdan tapsam bolady?
Jylqyshy tútigip ketti.
– Áı! Sen kimdi “kúshik” dep basynasyń-eı!?
Qolyndaǵy qaıyń quryq shoshtańdaı kóterile bergen, Jortýylbasynyń on eki órim dyraýy shyp etti. Jylqyshy qaq bólingen quryqtyń sholtańdaǵan tutamyna abyrjı qarady.
– Óı, aqymaq! Jumsaı almaıtynyń bar, nesine quryq súırep júrsiń? Joldybaıyń qaıda? Nusqap jiber!
Júni jyǵylyp qalǵan jylqyshy yqtaı sóıledi.
– Myna belden asyp tússeń, Myrza qos bar. Batyrdy sodan tabasyń. Esińde bolsyn biraq, eldiń bári men emes. Kári jynyńdy qaǵyp alady Joldybaı…
Jortýylbasy júrip ketken. Álginiń “Myrza qos” degeni qońyrqaı kıiz úı eken. Mańaıynda tiri jan baıqalmaıdy. Irgege tireı at irikkende de ishten eshkim shyqpady.
– Ýa, sóıles! Tiri pende bar ma munda?
Úıde qozǵalys sezildi.
– Bul qaısyń úı syrtynan áńgirlep turǵan?
– Maǵan keregi – Joldybaı!
– Izdegeniń men bolsam, úıdemin. Kim bolsań da, kir beri!
– Joldybaı!
Jortýylbasynyń daýysy shańq etti.
– Qudalyqqa kelgem joq. Balamnyń kegi, ata-babamnyń namysyn qýyp kep turmyn. Bes qarýyńdy saı ustap, erteń tańda Qýshoqynyń eteginen tabyl! Kezdeser jer – baýraıdaǵy shoq shilik.
* * *
Tań sholpany qylań bere ýaǵdalasqan jerge Joldybaı da jetken.
Otty janarlarda bitispes dushpan nıet aıqyn baıqalsa da, artyq sózben qaqtyǵyspaı, ekeýi de yzbarly sypaıylyq saqtady..
– Bastaıyq, Batyr!
Alqymǵa tirelgen kek tasqyny bir sátte atylǵandaı. Jalǵyz sóz eki aýyzdan birdeı shyqty.
Biri – jas, biri – jasamys, Saryarqanyń qos tarlany kektene qarasty. Biri tiri turǵanda ekinshisine mynaý saqı daladan oryn tabylmasyn ekeýi de uǵynǵan.
Tynshı qalǵan mań dala ishin tartty.
Bir-birinen Saryarqanyń samalyn qyzǵanǵan qos tarlannyń bilegi shartpa-shurt aıqasa ketken.
Shyǵystan sibirlegen tań nury qyryq kúndik tirlikte qyryq pyshaq bop ótetin pendelerdiń qylyǵynan júzi kúıgendeı jalqyndap shyǵyp kele jatty…
* * *
Jambasynan qan ketip, meshel jandaı dármensiz halde jatsa da, Jortýylbasy jaýynyń aldynda osaldyq tanytqysy kelmegen. Áıtse de, qanyn shyǵara tistengen sup-sur erni, sátte alýan ózgerip jatqan bop-boz óńi jan shydatpas azap ústinde ekenin tanytady. Tiktep qaraýǵa adamnyń dáti barmaıtyn otty janardyń da shoǵy álsirep, tirlikke talaq aıtqan nıet sezilgendeı. Álginde ǵana arpalysyp júrgen jaýynyń ózine jádigóı aıaýshylyqpen kóz tigip otyrǵanyn sezgende, namysqoı júregi shanshyp qoıa beredi. Qý medıen dalada quzǵynnyń jemi – tiri ólik bop qala beretinin oılasa, sońynda súıegin izdep shyǵar janashyr erqaranyń joqtyǵy esine tússe, ózegin órt alyp, zyǵyrdany qaınaıdy.
Dushpanyna eleýsizdeý kóz salǵan. Ol tóńirekti barlaı sholyp, asyqpaı atyna aıańdap barady eken. Yzaǵa býlyqqan Jortýylbasy úndemeı-aq qalmaq edi, dáti shydamady.
– E-eı!.. Toqtaı tur!.. Toqta deımin…
Jortýylbasynyń demige shyqqan úni yzǵarsyz estildi.
“Myna kúshik shynymen qaıyrylmaı keter me eken?”
Dushpany qaıyrylmady. At jalyn bıpazdaı sıpap uzaq turdy da, Qarakerin jetektep qaıta oraldy. Endi kidirse, úlgermesteı sezingen Jortýylbasy bar qaıratyn jıyp, jaýynyń betine tik qarady. Tistene sóıledi.
– Jaýym da bolsań, keler kúnnen úmitti adamsyń ǵoı. Jasaǵan jaqsylyǵyń bolsyn, óltir óz qolyńmen!..
Dushpany til qatpady. Eshteńe estimegendeı.
– Shańǵa aýnatyp, qum asatqan qorlyǵyń da jeter. Qınalmaı óleıin, kezdigimdi qaıtar…
Dushpany muny qazir baıqaǵandaı tesireıe qarady.
– O ne degeniń, Batyr? Elýge kelgenshe sharıǵat jónin bilmegeniń be? “Eń haram ólim – ózine qol jumsaǵan ólim” demeýshi me edi. Ajal kelmeı, ólmek joq. Renjime, Batyr, men ajal emes, adammyn ǵoı. Adammyn! – dep betine yrjyńdaı tóndi.
Jortýylbasy mazaq bolǵanyn uqty. Tebingi murt jas baladan jeńilgenine qorlandy. Áke kegin qýar erkekkindik joqtyǵyna nazalandy. Qorlaı kúlgen jaýyna jaı oǵyndaı qadalar sózderin de aıta almaı jatqanyna sharasyzdana kúıindi.
– Zaýal shaq saǵan da jeter!.. Dúnıe – kezek, asqanǵa tosqan bar…
Jeńis býy oıatqan kúlki kilt tıylyp, jaýynyń ezýine kekti kekesin irkildi.
– Durys aıttyń-aý! Asqanǵa – tosqan osyndaı bolady. Ákem Úkibaı aıtýshy edi: “Tirlikte bitispes jalǵyz jaýym bar. Sodan kegim qaıtsa, dúnıeden armansyz óter edim” – dep. Ákemniń jaýy sen ediń, Jortýylbasy! Kek qaıtty, is bitti!
Dushpany teris aınalyp shyrt túkirdi de, qasyna maldas qura jaıǵasty.
– Jylqy tanıdy ekensiń, – dedi jaıbaraqat únmen, – Atyń tamasha! Aıǵyr bolǵanda aldyna úıir salyp, tuqym alýǵa bolatyn edi.
Jortýylbasynyń júregi muzdap qoıa berdi. Aýzyna qanjylym dám bilindi. Jaýyna túńile kóz qadap, túkirip jibergen. Ieginen aspady…
Dushpany maǵynasyz yrjıdy.
– Qosh, Batyr! Kettim men…
Qarakerge baptana mindi de, meńireý tynyshtyqty shoshyta, dúrsildetip shaba jóneldi.
Jortýylbasy at tuıaǵynyń dúbirin kópke deıin estip jatty. Qadala túsken tuıaq dúbiri alysqa kete me, álde qara jer habarshy bop tur ma, áıteýir, qulaq túbindegi dúbir jańǵyryǵyp turyp aldy…
Jortýylbasy qara jerdi yzalana tyrmalap, ýysyna ilikken topyraqty jaýynyń izine shashqan boldy. Bul sátte óziniń sońynan da talaı-talaı topyraq shashylǵany oıyna kelmegen.
* * *
Jortýylbasy aspanǵa úreılene qarap, ıek qaqty. Ne aıtqysy keldi eken?..
Kúzgi jańbyr tolastar emes…
1982 jyl,
Almaty, QazMÝ qalashyǵy.
