Olaı bolsa, qıylǵan aq nekeniń jaramdy bolýy úshin tómendegi sharttar tolyq oryndalýy kerek:
Birinshi sharty – Erkek pen áıel nekelesý jaıly baılam jasaý.
Iaǵnı, turmysqa shyqqaly turǵan áıeldiń basy bos bolýy shart. Ózge bireýdiń nekesinde nemese tolyq ajyraspaǵan ıakı bolmasa kúıeýi qaıtys bolǵaly ıdda merzimi bitpegen áıel. Idda áıeldiń kúıeýimen ajyrasqan soń kútý merzimi. Bul - áıeldiń úsh ret etekkir kórip, tolyq tazarý ýaqytyn qamtıtyn merzim.
Ekinshi sharty – Qyzdyń turmysqa shyqqanda: «razymyn», - deýi. Al, jigittiń nekege alǵanda: «qabyl aldym», - dep ótken shaq formasynda bergen jaýaptary.
Úshinshi sharty – Ýálıdiń, ıaǵnı qamqordyń kelisimi. Demek, qyz teńin taýyp turmysqa shyǵar bolsa áýeli ákesiniń batasyn alýy mindet. Ýálı, ıaǵnı qamqor - qyzdyń ákesi jáne erkek kindikti baýyrlary degen uǵymdy bildiredi. Qyzdyń taǵdyryna tikeleı jaýapty da osy ýálı. Ómirdegi eń jaýapty da, sheshimdi beles bul - otbasyn qurý. Mundaı kúrdeli máseleni qyz óz betinshe sheshýi qaıta túzetýge kelmeıtin, orny tolmaıtyn qatelikke alyp barary sózsiz.
Aısha (r.a) anamyzdyń jetkizgen hadısinde: «Qaısybir áıel ýálısiz (ıaǵnı qamqorshysyz) turmysqa shyqsa, onyń nekesi zańsyz (dep úsh ret aıtqan). Al, eger er kisiniń shańyraǵyn attap, shymyldyqqa kirse áıelge mahr beriledi. Ýálıler qyzdy turmysqa berý kezinde tartysyp qalsa, Úkimet ýálı bolady», - degen.
Qyzdyń qamqorlary (ıaǵnı ákesi men baýyrlary) qyz tańdaýyna kelise almaı qalsa. Al, qyzdyń shyqqaly turǵan jeri óz teńi jáne ımandy bolyp tursa mundaı jaǵdaıda Úkimetke júginý qajet. Qysqasha aıtqanda AHAJ-ǵa tirkelýi tıis. Óıtkeni Úkimet nekege turý máselesin osy mekemege ıaǵnı AHAJ-ǵa tapsyrǵan. Hadıstegi Úkimet ýálı degeni osy AHAJ.
Tórtinshi sharty – Kýálardyń qatysýy.
Talaq súresiniń 2-aıatynda: «...Kýálikti Alla úshin tolyq oryndańdar»,-degen.
Neke qıý kezinde kýálardyń qatysýy sharttyǵy jaıly paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Ýálısiz jáne eki kýásiz neke júrmeıdi», - degen.
Buǵan qosa Abdýlla bın Abbas (r.a) baıandaǵan hadıs sharıfte: «Eshbir dálelsiz (ıaǵnı kýásiz) óz betinshe nekege turatyn áıelder jezókshe», - dep aıtylǵan.
Nekege kýáger bolatyn adamǵa qoıylatyn sharttar:
- Aqyl-esi durys. Júıkelik naýqasy bar, maýsym saıyn qozatyn júıkelik syrqaty bar nemese túbegeıli jyndy adam kýáligi qabyl etilmeıdi;
- Kýáger balıǵat jasyna jetken bolýy;
- Bas bostandyǵy bar adam bolýy;
- Musylman kisi. Dini ıslam bolmaǵan kisi nekedegi kýáligi zańsyz bolyp tabylady;
- Kýágerdiń estý qabileti durys bolýy. Eki kýá da nekelesýshi eki jaqtyń bergen jaýaptaryn estýi tıis.
- Kýálardyń ádil bolǵany abzal. Alaıda, qatań talap etiletin shart emes. Iaǵnı, joǵarydaǵy qoıylǵan talaptarǵa sáıkes adam bolyp tursa, kýáger retinde nekege qatysýyna ruqsat etiledi.
Mahr máselesi:
Mahr jaıly «Nısa» súresiniń 4-aıatynda: «Áıelderdiń mahrin yqylaspen berińder...», - delingen.
Sharıǵatta mahrdiń mólsherin aınymaıtyndaı etip bekitpegen. Munyń syry adamdardyń barlyǵy materıaldyq turǵyda teń bola bermeıdi. Sonymen qatar kún kórý deńgeıiniń ózi ár óńirde ár túrli. Mahrdiń eń tómen mólsheri on dırham. On dırham jeti mısqalǵa teń (1 mısqal – 4,68gr.). Bizdiń ólshem birlikpen alǵanda 32,76gr kúmiske teń keledi.
Aısha (r.a) anamyzdyń jetkizgen hadısinde: «Shyǵyny jeńil bolǵan neke – berekesi mol neke» (ımam Ahmedtiń rıýaıaty) delinedi. Taǵy bir hadıste: «Jaqsy áıeldiń mahri jeńil, nekesi ońaı jáne minezi kórkem bolady. Jaman áıeldiń mahri qymbat, nekesi qıyn jáne minezi jaman bolady», - delingen.
Joǵaryda aıtylǵan mahr mólsheri jeńil túrge jatady. Odan da tómen bolýy múmkin eger áıel ruqsat etse. Alaıda, er jigittiń namysy da bolýy kerek.
Úılený toıy
Ulyn úılendirip, kelin túsirgen úı alys-jaqyn týystary men kórshi-qolańdy shaqyryp betashar ótkizedi. Keliniń qutty bolsyn! - dep tilek aıtyp, kelinshekke kórimdik berip, sálem saldyryp qaıtý qazaqı dástúr. Aqyn jigit kelinge qaıyn atasy jáne enesinen bastap túgel qaıyn jurtymen tanystyryp, barlyǵyna sálem salǵyzady. Kelin basyn ıip, sálem beredi.
Muhammed bın Hatyb (r.a): «Haram men halal arasyn bólip turýshy dabyl men daýys», - degen hadıs rıýaıat etken. Demek, dombyra sekildi aspappen án aıtyp toı toılaý sharıǵatta ruqsat etilgen amal.
Úılený toıyn jasaý mustahab. Mýzykalyq aspaptarmen eshbir buzyqtyqqa shaqyrmaıtyn jáne ádepten shyqpaıtyn óleńdermen toılaýǵa bolady. Bul qýanyshty sátke baılanysty. Bul nekeni jarıalaý jáne jastardy úılenýge úndeý bolyp tabylady.
Aısha (r.a) anamyz Asadqyzy Farıany uzatyp, kúıeý jigittiń (Nýbaıt bın Jabır ál-Ansarı) úıine alyp barady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «eı, Aısha! Qandaı oıyn-saýyq boldy? Ansarlyqtar oıyn-saýyqty unatatyn halyq», - dep toı-tomalaq jasaýdyń durys ekendigin ańǵartqan.
