Qara taýdyń basynan kósh keledi,
Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi.
Qaryndastan aıyrylǵan jaman eken ,
Qara kózden móldirep jas keledi .
«Elim-aı» ániniń bul sózin bilmeıtin qazaq joq. Solaıda eski jyrdyń sorabyna úńilip, soıyn butarlap kóreıik.
«Qarataýdyń basynan kósh keledi» – mundaǵy Qarataýdy kópshilik ońtústik ólkemizdegi Qarataý retinde meńzeıdi. Árıne, qısyny bar. Syr boıyna bosqan halyqtyń Qarataýdan asatyndyǵy da anyq. Al endi bir jaǵynan qazaqta bar «qara shańyraq», «qara qos», «qara jorǵa», «qara tamaq naıza», t.b. ataýlardaǵy «qaranyń» tek túske qaratylmaǵanyn eskersek, «qara» – baıyrǵy, eski, ejelgi, túp tórkin, tól mura syndy kóptegen mánge ıe tól sózimiz. Qazaq ejelgi mekenine qarata «qara meken», «qara jurt», «qara taý», «qara jartas», «qara orman» sıaqty ataýlardy da qoldanǵan. Olaı bolsa óleń jolyndaǵy Qarataý – birinshiden, taý atyn bildirse; ekinshiden babasynyń kúl tókken, baýyr basqan, kindik qany sińgen eski mekeni degen uǵym beredi.
Al, endi oılańyz, tynysh-beıbit ómirde otyrǵan halyq nege óz mekeninen aýa, úrke kóshti. Taýdy nege asty, kósh nege taýdyń basynan qulap keledi?
Qosh, sóıtip, týǵan ólkesinen týy qısaıyp, tolarsaǵynan qan keshken qaraly kóshti kózińizge elestetińiz. Bul óleńniń birinshi joly.
Al, ekinshi joly – «kóshken saıyn bir taılaq bos keledi». Bul da jaı uıqas úshin emes. Taılaq – túıeniń bir jastan asyp, eki jasqa attaǵan jas shaǵyn kórsetedi. Taılaqqa ádette júk artpaıdy. Alaıda, keıbir qazaq aýyldary taılaqty úıretip, keıde miniske, keıde júk artýǵa paıdalanady. Alaıda sırek kezdesetin bul jaǵdaı adam sany kóp, bala-shaǵaly, jetispeıtin jaǵdaılarda ǵana ushyraıdy. Al, soǵys bolyp, azamaty ólip, aýyly qan jylap kele jatqan aýyldyń taılaǵy, árıne, bos keledi. «Nege kóshken saıyn?» – degen bir suraq taǵy týady. Kóshte erkek, es jıatyn tulǵalar az, ár bir kósh saıyn joqtaý aıtyp zarlaǵan analar kósh saıyn botasy ólgen bozingendeı zarlaıdy. Kósh saıyn botasy enesinen, enesi botasynan aırylǵan muńlyq kúı shertiledi. Bul óleń tarmaǵynyń bir máni.
Ekinshi máni – kóshke erip, taımen jarysqan balalar joq. Kóshke ergen bota joq. Botanyń joq bolýynyń taǵy bir sebebi qyrǵyn ǵana emes, atanǵa da, ingenge de terin qurǵatpaı júk artyp kele jatqan jutań aýyldyń maly da kúısiz. Qara býra qaljyraǵan, qara atannan jal ketken. Qara ingen ishti bolmaǵan nemese ish tastaǵan. Osydan birneshe jyldyń aldynda ǵana el beıbit ómirde otyrǵanda áreń bir botalaǵan túıeniń botasy – bul kúnde taılaq bolǵan. Bul sýret tek túıe malyn ǵana meńzemeıdi. Biri túıeniń taılaǵyn kórsetse, ekinshisi adamdardyń kúıi de dál osylaı. Atqa mingenimen azamat shaqqa jetpegen jigit-jeleńniń salyny sýǵa ketip, qansyrap keledi. Quddy bos kele jatqan taılaq sıaqty. Bozbala shaqqa umtylǵan jas jigit nege bulaısha qamyqty, eńsesi túsip ezildi, sharasyz kúımen jaı tappaı qınaldy?
Bul saýalǵa óleń shýmaǵynyń úshinshi joly jaýap beredi. Ol jol taqyrybymyzǵa ózek bolyp otyrǵan – «qaryndastan aırylǵan jaman eken» degen sóz.
Qaryndastan nege aıryldy? Ony bireýge uzatyp jiberdi me? Gáp dál osy jerde.
Kóshpendiler ómiriniń tulparynyń teri qurǵap, tebingisi tozbaǵan kezi joq. Erleri arǵymaqtan jal ketkenshe, qara tuıaqtan hal ketkenshe shaıqasyp elin, jerin qorǵaıdy. Kólin qorǵaǵan qyzǵyshsha elin – aýylyn qorǵaýdy qanyna sińgen borysh dep biledi. Alaıda, jekpe-jek urysta jelekti týyn qısaıtyp, jeńilis tapsa, er sanatynda ol «ólimge» teń. Jońǵar qolynan jeńilgen qazaq batyrlarynyń talaıynyń basy jaýdyń qanjyǵasynda ketti. Aman qalǵany qasha soǵysyp Qarataý asty. Mundaıda jeńgen jaq, jeńilgen eldiń aýylyn tonaıdy, malyn bulaıdy, qyzyn tartyp alady. Qyrǵıdyń tyrnaǵyna ilingen torǵaısha shyryldap bara jatqan jas qyzdyń jan daýysyn estip ezilsede, qany tógilip, qaýqary ketip, qabyrǵasy sógilgen erdiń amaly joq.
Aqtyq baılap tabynyp tal-qaıyńǵa,
Ótti kúniń sor qatyp mańdaıyńda.
Ketti qymyz jaýyńnyń tańdaıynda,
Ketti qyzyń jaýyńnyń borbaıynda, – dep Muqaǵalı jyrlaǵandaı sýyq, súreńsiz sýret. Ezilgen, túrshikken, qan jutqan qasiretti beıne.
Jasynan kóz aldynda kóktemniń kóbelegindeı erke, sholjań ósken qaryndasy kamalat jasyna jetpeı-aq, jaýynyń taqymynda zar ılep bara jatyr. Boıynda qany, butynda bezi bar erkek kindikti shydamas sharasyzdyq. Qarsy shapqan aǵasyn jaýdyń oǵy nemese naızasy mert qylady. Qaryndasqa arasha bola almaǵan shala-jansar aýyl kóz jasyna, júrek qanyna, aýyzdaǵy zaryna erik beredi. «Qaaaıraaan, qaryndasym-aı!», «qaryndastan bulaısha tirideı aırylýdyń jamanyn-aı» degen ún tunshyǵyp ta, zarlanyp ta shyǵady. Qandy urystan qasha kóshken aýyldyń armany kóp, dármeni joq.
Endi ne isteıdi? «Qara kózden móldirep (móltildep) jas keledi». Qany sýdaı aǵyp, qara basyn amandap, qur súlderin súıretip bara jatqan júdeý, kúızelgen jandardyń ashshy óksigi kózinen burshaq-burshaq jas bop domalaıdy.
Jalpy, «qaryndas» uǵymynyń qyzǵa ǵana emes, bir qarynnan (qursaqtan) órbigen jaqyn týystyq áýletke qaratylatynyn da oılasaq, osy joldyń ekinshi mánin baýyrynan, týysynan aırylǵan eldiń jan azasy retinde de elesteýge bolady.
Biz bir shýmaq tóńireginde oı órbitip, oqyrman sizdi nege sharshatyp otyrmyz? Sizdi sharshatyp otyrǵamyz joq, ózimiz sharshap otyrmyz. Nege?
Kelmeske ketkir zobalańdy kúnderdegi qan jylaǵan qaryndas emes, el aman, jurt tynyshta jattyń qoınyna kirip jatqan qara kóz qaryndastyń namysy men nalasy uıqymyzdy buzdy, júregimizdi jylatty.
Jaqynnan beri BAQ ókilderi jaǵynan qytaıǵa tıip jatqan qazaq qyzdary jaıynda aqparat kóp tarala bastady. Biri shyn, biri dabyra bolsa da súıekke tańba bolarlyq, erteńge kóleńke túserlik jaǵymsyz habarlar jandy júdetedi.
Óz basym qytaı qoǵamynda eseıdim. At jalyn tartyp mine bastaǵan 1980-1990 jyldar shamasy ańyzdy ólke Altaıda birli-jarym qazaq qyzy «qytaıǵa tıip ketipti» dese, shaldar: «astaǵıfıralla, subhanalla!» dep shoshyna jaǵasyn ustaıtyn edi. 1995-2005 jyldarǵa kelgende shoǵyry azaıǵan sol shaldar mundaı aqparǵa: «onysy nesi-eı!?» dep úrke qaraıtyn. Al, 2005-2015 jyldar kezinde «qytaıǵa tiıipti» dese: «e, zaman solaı ǵoı. Jibi dúzý bireý bolsa boldy. Beısharany qańǵyrtyp ketpesin!» dep senimsizdikpen ǵana sóıleıtin bolǵan. Al, odan keıingi «shal» atalǵan shala qazaqtar: «eki jas ózderi biledi ǵoı» dep sule-sapa jaýap beretin bolypty. Mysyq tabandap kirgen qytaı (hanzý) ulty osylaısha Shynjańdy mekendegen az ulttarǵa til, din, neke jaǵynan tabıǵı asımılásıasyn barynsha tezdetýde. Ózge ultty ózine sińirý jáne ózinen týatyn urpaqtyń qanyn túrki tuqymdastar arqyly sapalandyrý syndy qos maqsatqa qol sozýda.
Kezindegi keńestik qazaqtardyń orysty «uly halyq» sanap quldyqqa kirgeni sıaqty aýyr zulmat qytaıdaǵy qazaqtardyń basyna da tóndi.
1940 jyly Keńes Odaǵy óziniń quramynda ómir súrip jatqan 130 ultqa zertteý júrgizip: «orystarmen úılengen basqa ult ókilderi qansha eken?» degende, birinshi oryndy Latvıa, sosyn Qazaqstan alypty. Kózi kók, shashy sary orys pen qara kóz qazaqtyń túr uqsastyǵy sáıkes kelmeıtindikten, olarmen nekege otyrǵan «kelin» nemese «kúıeý bala» túr-túsi jaǵynan ońaı bógenaılanyp, tez tanylatyn edi. Ulttyq aıyrmasy óńinen-aq aıqyn baıqalatyn. Al, qara shunaq qytaılarmen qysyq kóz qazaqtardy aıyrý tipti qıyn. Syrtqy kelbettegi osy uqsastyq olardyń bir-birine jaqyndasýyna, sińisýine keskin uqsastyǵynyń múmkindikterin týdyryp otyr. «Kelindi» de, «kúıeý balany» da túrine qarap qaı ult ekenin aıyra almaısyń.
Qosh, arǵy betti arǵy bet deıik. Oıdaǵy orysty, qyrdaǵy qytaıdy aıttyq. Memleket qytaıdiki, ne istesede ózi biledi dep sharasyzdyqpen ózimizdi jubataıyq.
Qara seldeı qalyń qytaıdan Atajurtqa qashyp kelgendeı bolǵan qara basymyz endi qandaı jaǵdaıǵa tap boldy? Jońǵar zamanynda «qaryndastan aırylǵan jaman eken» dep jylasaq, endigi jylaýymyzdyń aty ne? Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan nemese saýda-sattyqpen júrgen qytaı ultynyń ókilderi qazaqtyń qyzdaryna úılenip jatsa, biz úndemeı qoıýymyz kerek pe?! Búgin kórshińniń, erteń qaryndasyńnyń, búrsikúni qyzyńnyń basyna keletin bul sumdyqty kórip turyp kórmeske salaıyq pa?
«Oıbaı, anaý arabqa tıipti», «mynaý túrikke tıipti» degender munyń qasynda «aınalaıyn» ekenin bilýimiz kerek. Arap ta, túrik te dini bir baýyryń. «Qyzdy qyrǵyz da alady» degen sóz de jaýlyqtan shyqpaǵan shyǵar. Al qytaılar bolsa, dini jat, sumdyǵy tereń, zulymdyǵy basym, nıeti buzyqtyǵymen jer betinde jıirkenishti sanalady. Kórshimiz dep tisiniń aǵyn, kúlkisiniń «táttisin» syılaǵanymen qazaqstandy bir kesek maıly etteı qylǵı salýdy oılaıdy. Eshqashan ashyq jaýlyqqa, soǵysqa, terıtorıa talasyna barmaıdy. Áýeli ekonomıkalyq zárýlik arqyly ózegińe qurt bolyp kirýdi oılaıdy. Sosyn týyrlyǵyńdy toqym etkisi, kerege-ýyǵyńdy otyn etkisi, qyzyńdy qatyn etkisi keledi. «Júz jylda bir santımetr jyljyp ta jeńiske jetýge bolady» dep barynsha jumsaq tásilmen jaýlaýdy kózdeıdi. Zattyq zárýlik arqyly rýhyńdy, rýhanıatyńdy jaýlaý – olardyń basty kózdegeni.
Osy barystaǵy bizdiń qandaı osal tustarymyz bar? Kez-kelgen mańqa qytaıdyń oılaıtyny bizdiń sol bostyǵymyz.
Qazaqta baısyz, otyryp qalǵan qyz kóp. Neke arqyly keletin zańdyq tıimdilikterdi zerttegen qytaılar bizdiń qyzdarymyzdy «arzan bazar» sanap otyr. Búgin qyzyńdy alsa, erteń qyzyńnan týǵan jıeniń kez-kelgen múmkindikke de, mansap pen baılyqqa da qol soza alady. Ótken ǵasyr basynda Ispan otarynan azat bolǵan Perý halqy – kechýalar edi. Biraq otarlaýshy ıspandyq kreoldar kelgen son perýlik pen ıspandyq aralas nekeden metıster týdy. Aqyry olar bárin yǵystyryp bılikti qolyna aldy. Qysqasy ne kerek, metıster júz jylǵa jetpeı baıyrǵy halyq perýandardy (kechýalar) jer betinen joıyp jiberdi.
Týra osy tásilmen árekettengisi keletin qytaılar keýdeńdi jaryp qan-josa qylyp sharshamaı-aq júregińdi sýyryp alýdyń ońaı jolyn, aıla-tásilin jaqsa biledi. Bul ár bir han ulty azamatynyń jeke múddelik kózdeýi emes memlekettik saıasatyn tirek etken aram pıǵyly. Qazir de Shynjań jerinde az ulttarmen nekege otyrǵan han ultynyń azamattaryna memleket tarapy taǵaıyndap otyrǵan syı-sıapat, qomaqty ekonomıkalyq járdem bar.
Qazir osy taqyryp aıasynda Qazaqstan jáne qazaq jandy ultshyl azamattar «qyzdarymyzdy qorǵaıyq, qorlatpaıyq» dep aıqaılap turǵan syńaıly, daýysy jer jarady deýge de bolarlyq. Biraq manaǵy qytaıdaǵy qazaq shaldarynyń ótpeli ómirindegi bastan keshkeni, aqyryndap boıy men oıy úırengeni bizdiń basymyzǵa da kelýi bek múmkin ǵoı. Qazir elimizde jyl saıyn shamamen 100 myń neke qıylsa, sonyń 20 paıyzy aralas neke eken. 18-20 jastaǵy eliktegish qazaqstandyq qyzdardyń ishinde qaltaly sheteldik jigitke kúıeýge shyqqysy keletinderi kóbeıe bastaǵan.
Sol úshin de bul taqyrypty jalaýlatyp, jarnamalatyp aıqaılaı bergennen kóri naqty iske kóshýimiz kerek.
Qazaqta «kórshińdi ury deme, ózińe óziń saq bol» degen jaqsy sóz bar. Odan qalsa qyzǵa qarata «qyzǵa qyryq úıden tıym» nemese «qunajyn quıryǵyn kótermese, buqa muryndyǵyn úzbes edi», «qanshyq kónbese, tóbet tónbes edi» degen tektes talaı sóz bar.
Endeshe, ne isteýimiz kerek? Bel sheship, bilekti sybanyp qyz ben «kúıeýdi» baýyzdap tastaıyq pa? Joq, zań aıasynan asyp eshteńe isteı almaımyz. Degenmen de jigitterdiń ses kórsete júrýiniń esh artyqtyǵy bolmas.
«Keńespen pishken ton kelte bolmas» dep ortaǵa túsken dodaly taqyrypty sheshý úshin birneshe jol usynǵymyz keledi:
Birishiden, ár otbasy qyzyna qarshadaıynan ımanı tárbıeni, ulttyq sanany barynsha tereńdetip sińirýi kerek. Bul arada ata-atanyń paryzy men qaryzy bárinen de mańyzdy. Dinine, ultyna adal ımandy qyz ózgeniń tańsyǵyna da, qańsyǵyna da kóz satpaıdy. Iman men senim berik bolsa urpaq adaspaıdy, ujdanyn jolǵatpaıdy. Mundaıda ár daıym: «aýyrǵan soń em izdeımiz be, álde aýyrmaı turyp, syrqattanbaıtyn jol izdeımiz be?» degen sóz jadymyzda bolǵany jón.
Ekinshiden, bala baqshada tárbıeshi, mektepte muǵalim, ýnıversıtette ustaz ultjandy bolýy kerek. Ulttyń qyzyn – ult anasy retinde qasterlep oǵan ımandy bolýdy, ultyn súıýdi, otanyn qorǵaýdy úıretý kerek. Otan qorǵaýdyń qarapaıym joly retinde otarlaýshy ıdeıadaǵy ózge ultqa jol bermeý úshin onyń azamatyna kúıeýge shyqpaýdy da sanasyna sińirgen jón.
Úshinshiden, ımamdar meshitte otyryp qana ýaǵyz aıtatyn tar sheńberdi barynsha keńeıtip, mektep tárbıesimen, áleýmettik orta tárbıesimen qabysatyn tálim-tárbıelik sabaqtardy, ýaǵyzdardy uıymdastyrǵany, kóbeıtkeni jón.
Tórtinshiden, ózge ult ókilderimen ásirese shetel azamattarymen nekelenýshilerdiń zańdyq, quqyqtyq múmkindik kólemin shekteıtin zańdyq baptardy qarastyrǵan jón. Áke-sheshesi qazaq, ulty qazaq balalardyń ósip-órkendeýine tıimdi tabıǵı mehanızım jasaýǵa tıispiz. Jas otbasylardy baspanamen qamtýdy ońaılastyrý qajet. Osy aıtylǵan negizdemeler banktik jáne basqa da ekonımıkalyq jeńildikterdi aldymen jergilikti turǵyndarǵa qamtýdy qarastyrýy kerek.
«Sheteldik azamat elimizdiń azamatshasymen nekege tursa, Qazaqstan azamatyǵyn alýǵa bolady» deıtin zań babyna qosymshalar qarastyrylýy tıis.
Besinshiden, úreı men kúdikti kóbeıtetin aqparttyq qorqynyshtyń aldyn alǵanymyz jón. El ishindegi úreı men jalǵan sózder keıde halyqty keri degen isterge bet buryǵyzyp jatatyn jaman yqpal da bolady. Sol úshin de aqparat quraldary ózgeni zor, ózimizdi qor sanaıtyn nemese ózge ult ókilderin qorqynyshty sanaý arqyly óz boıymyzdy soǵan úıretetin, bıletetin pısıhologıalyq qysymnan saqtaný kerek. Jaman nárseni kóp kórsetemiz dep halyqtyń kózine de, sanasyna da úıir qylyp alsaq, onda aýrý vırýsyn ózimiz juqtyrǵan bolamyz.
Altynshydan, sharıǵat úkimi negizinde kóp áıel alýdyń zańdaspaǵan joldaryn jeńildetý máselesi de qaralǵany jón. Áıelińnen nemese qoǵamyńnan úrkip-qorqyp «kishi jar» máselesin aýyzǵa almaǵanmyzben qara kóz qyzdarymyz ózgeniń qushaǵyna qulap jatqan joq pa. Imanı jáne ekonomıkalyq qýaty joǵary er azamattar «jaqsyny jatqa jibermeımiz» dep ekinshi, úshinshi jar súıip, odan úbirli-shúbirli urpaq órbitip jatsa, bul da ulttyń jyrtyǵyn jamaıtyn úlken úles bolar edi.
Qoryta kelgende, jońǵar zamanynda amalsyzdan: «qaryndastan aıyrylǵan jaman eken» dep qan jylaǵan qazaq balasy, búgingi altyn ǵasyrynda kózin baqyraıtyp otyryp qaryndasyn jattyń jetegine jiberse, ulttyq namys pen ul retindegi rýhynan aırylǵandyq bolmaı ma! Rýhyń men ujdanyńnan aırylǵanyń – quldyq qamytyn kıgeniń. Quldyqqa beıimdelgeniń elińniń erteńinen, otanyńnyń ordasynan aırylýdyń qaýpine bas suqqanyń ǵoı. Ar tazalyǵy – qyz páktiginen, ana tazylyǵynan, ulttyq namystan bastaý alady. Ult anasynyń ary men jatyry taza bolsa – urpaǵy ulaǵatyn joımaıdy. Ulaǵatyn joımaǵan ult – máńgilik eliniń máńgilik perzenti bola alady.
«Qaryndastan aıyrylǵan jaman eken» deıtin zar mynaý zamanǵa, qazaq memleketine tipten jat. Tekti jurttyń balasy teksizdikke bas ımeýi úshin ulty men kóziniń kóbelegi – qaryndastaryn jan tánimen qorǵaýy tıis!
Bul – eldigimizge de, erligimizge de aýyr syn men synaq bolmaq!
Jádı SHÁKENULY
Jazýshy
Qazaqstan jazýshylar odaǵynyń,
Eýrazıa jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Halyqaralyq Shyńǵysqan akademıasynyń akademıgi
