Tramp Pýtınnyń qaltasyna tústi me?
AQSH senatory Krıs Merfı Tramptyń Pýtınmen kezdesýin «Óz memleketine alyp ortańǵy saýsaǵyn» kórsetýi dep sıpattap, CIA-diń eks basshysy Djon Brennan «Tramp tolyqtaı Pýtınnyń qaltasynda» dep kúıindi.
Keshe Helsınkıde Reseı basshysy men AQSH prezıdenti «ońasha» kezdesti. Tet-a-tet dıalog bir jarym saǵatqa sozyldy. 5 mınýt ashyq kórisip, 3 sekýnd qol qysysqan basshylar qandaı mámlege keldi? AQSH Ortalyq barlaý basqarmasynyń (CIA) burynǵy basshysy Djon Brennan satqyn dep ataǵan, AQSH senatory Makkeıin «bizdi uıatqa qaldyrdy, tragedıalyq qatelik boldy» dep renjigen, «Ony búkil álem jek kóredi» dep Helsınkı kóshelerinde halyq qarsylyq jasaǵan Tramp ne utty? Sanksıadan sanksıa astynda kele jatsa da «qyńyq» etpeı júrgen, barsha «Batys» dıktator dep tanıtyn Pýtın ne tapty?
«Prezıdentter nege toqaılasty» degenimizben olardyń arasynda ashyq dushpandyq joq. Pýtın Kım Chen Yn sıaqty Trampty tildegen emes. Tramp ta Pýtınge tis batyrmaǵan. Másele ekeýi basqaryp otyrǵan eki eldiń dıplomatıalyq qatynasynda. «Aqyl-esi kem», «kishkentaı zymyran adam» degen sıaqty este qalarlyq teńeýleri bolmasa da ekeýin baılanystyratyn ortaq nárse kóp. Ortaqtyǵy sol «Adam quqyqtaryn taptaıtyn» eldiń basshylary. Kerisinshe Tramp 5 shildede Pýtındi «Jaqsy adam» dep qaldy. 2014 jyly Ýkraınaǵa Reseı basyp kirgende «óte aqyldy áreket» dep qoıyp qalǵany taǵy bar. Al, Pýtınniń Trampqa sımpatıasy onyń prezıdent bolyp saılanǵanynda-aq bilingen. Alǵashqy bolyp quttyqtaǵan Pýtın «Amerıkalyqtarda eki jol: Dúnıejúzilik soǵys pen kópqyrly álem (mnogopolárnyı mır) jaratýǵa tańdaý boldy. Klınton soǵystyń sımvoly bolsa, Trampta jaǵdaıdy ózgertýge múmkindik bar» degen edi.
Salqyn qatynastaǵy el basshylarynyń jyly kezdesýi
Oǵan qaramastan AQSH pen Reseıdiń qyrǵı-qabaq qatynasy bolsa eń tómengi deńgeıde. Negizgi sebep Ýkraına men Sırıaǵa ustanǵan Máskeý saıasaty. «Iadrolyq qarýdan sýperderjavalyq jarysy» taǵy bar. «Sırıaǵa hımıalyq qarý qoldanyp, Asadty qoldady» dep AQSH Máskeýdi aıtyptasa, «Sırıany ýshyqtyrdy, kóterilisshilerdi qoldady» dep Reseı Aqúıdi aıtyptaıdy. Osy kezdesý Helsınkıde 1975 jyly ótken AQSH ókilderi men Sovet odaǵy samıtynyń nátıjesindeı bola qoıa ma? Ol jaǵy belgisiz. 2017 jyly qyrkúıekte Helsınkıde AQSH pen Reseı dıplomattary dıalog jasaǵan. Al maýsym aıynda eki eldiń áskerı keńesshileri jınalys jasady. Hosh, osy kezdesý qalaı ótti? Prezıdentterdiń birikken baspasóz konferensıasynda aıtqan sózderin tápsirlep kóreıik.
«Salqyn qatynas» bar ekenin Pýtınniń ózi de moıyndap, «laıyqty sebepteri» bar dep atap kórsetti. «Kıberqaýipsizdik pen terrorǵa birikken qarsylyq» týraly aıttyq dep jalǵaıdy sózin Reseı basshysy. Tramptyń prezıdenttigin qoldaǵanyn da «Reseı – AQSH qarym-qatynasyn jaqsartý» úshin dep túsindire ketipti. Trampqa dop syılaǵan Pýtın kezdesýge «razy» bolsa, Tramp «ashyq áńgime boldy» degen. «Sovet odaǵy men AQSH «Sýyq soǵys» kezinde de dıalog júrgize alǵan. Artqa qadam basyp, eki el de qatelik jasady. Biraq men 4 saǵat buryn jaǵdaıdyń ózgergenin aıta alamyn. Demokratıalyq partıa tek qarsy turýdy qalaıdy, men prezıdent retinde Amerıka men amerıkalyqtar úshin paıdaly ne bolsa, sony isteımin» dedi ol.
Kúlli Batys bir tóbe, orman orys bir tóbe bolyp otyrǵanda Donald Tramptyń Pýtınmen jolyqqanyn bári synap jatyr. Synamaı qaıtsyn, synalatynyn tipti Tramptyń ózi bilip, kezdesýge deıin-aq «Pýtınmen qol qyssam aýylǵa kelgende aǵaıyn jaqtyra qoımaıdy» dep jazdy. Germanıanyń Gambýrginde ótken alǵashqy kezdesýde de az protest bolǵan joq. «Tozaqqa qosh keldiń» aksıasyna shyqqandar negizgi qarsylyǵyn Pýtın men Trampqa baǵyttap edi. 45 mınýtqa josparlanǵan kezdesýi 2 saǵatqa sozylǵan sonda eki prezıdenttiń. Keıin Lavrov kezdesý týraly Ýkraına máselesi jóninde dıplomatıalyq kanal jasaımyz dep málimdep edi.
Qobaljýly jurttyń bir parasy eki prezıdent «Dál 4 jyl buryn, 2014 jyly 17 shildede bolǵan Amsterdamnan Kýala-Lýmpýrǵa ushqan Malaızıa ushaǵynyń 298 adamnyń ómirin qıǵan tragedıasyna kóz juma qarady» dep synaıdy. 2 aı buryn ǵana osy ushaqta Nıderland Reseıdi «anyq jaýapker» dep aıyptap, resmı málimdeme jasaǵan, tergeý-zertteý jumystaryn jarıa etip, Reseı qylmysyna dálel usynǵan bolatyn.
Qyrymǵa qyryn kózqaras
Qyzyǵy sol Tramp osy joly Qyrym týraly lám demepti. Esesine Pýtın «Qyrymǵa Tamptyń pozısıasy belgili, zańsyz sanaıdy. Biz basqasha qaraımyz, ádil referendým ótkizdik, osymen taqyryp jabyq» depti. Shamasy «Qyrymǵa aıaq saldyń» degen aıyptaýdan arqasy ábden jaýyr bolsa kerek. «Qyrym aneksıasy úshin salynǵan sanksıalar túbek Ýkraınaǵa qaıtarylmaıynsha joıylmaıdy» degen kezinde Mark Toner. Bul memlekettiń departamenttiń baspasóz hatshysynyń ǵana emes AQSH-tyń buljymas pozısıasy ekenin bári biledi.
Biraq 8-9 maýsymda Italıa ótken G7-niń 44 samıtinde Tramp «Qyrym — Reseıdiki» dep tosyn sóıledi. Jurt jańyldy ma dese, AQSH prezıdenti Donald Tramp maýsymnyń 29-y Reseıdiń 2014 jyly kúshpen aneksıalap alǵan Qyrymdy ıelený quqyǵyn moıyndaý jaıyn oılanyp kóretinin taǵy bildirgen. 3 shildede Aqúı AQSH Reseıdiń Qyrymdy anneksıalaǵanyn úzildi-kesildi moıyndamaıtynyn taǵy aıtty, Aq úıdiń baspasóz hatshysy Sara Sanders Tonerdiń sózin qaıtalady. AQSH jaǵynan ıntrıgalyq málimdeler shyqqany ózgeden buryn Ýkraınany qatty alańdatyp otyr.
«Tramp Pýtınniń qýyrshaǵy» ma?
Kezdesýden keıin «Vashıngton post» gazeti «Tramp saılaýda kómektesken Pýtınge tólem jasady» dep sókti. Árıne, AQSH-taǵy 45-inshi prezıdentti saılaýǵa Reseı aralasty degen dúdámal kúdik Tramptyń qıtyǵyna tıetini ras. Tımeı qaıtsyn, «orystyń arqasynda prezıdent bolyp otyr» degen at qaı bir jaqsy deısiń. Tramp osyǵan deıin birneshe ret aqtalǵan. «Saılaýda Klıntondy taza jeńdim, utymdy saılaý kompanıasyn ótkizdik, ol kezde Pýtındi tanymaıtyn da edim» depti osy kezdesýinde. Máseleniń mánin Tramptyń jaýaby emes Múllerdiń tergeýi sheshedi biraq. Saılaýdy sham alyp zerttep júrgen arnaıy prokýror qolyndaǵy jip úshiniń ekinshi sheti Máskeýden biraq shyǵatynyna senimdi. Máskeý qansha jerden «AQSH saılaýyna kıligý» týraly aıyptaýlardy úzildi-kesildi joqqa shyǵaryp, ózge memleketterdegi saılaýlarǵa aralaspaıtyny jóninde buǵan deıin birneshe ret málimdese de aqtalmaı keledi.
Kúni keshe ǵana, 13 shildede AQSH bas prokýrorynyń orynbasary Rod Rozenstaın Úlken júrı Qurama Shtattar prezıdenti saılaýyna aralasý isi boıynsha Reseıdiń Bas barlaý basqarmasynyń (GRÝ) 12 qyzmetkerine aıyp taǵý týraly sheshim qabyldap, Eýropada júrgen Trampqa eskertken. Tramp ákimshiligi men Pýtın baılanysy — «Russiagate» syry áıteýir bir ashylary anyq.
Eki el basshysyna tipti «Reseıdiń arnaıy qyzmetterinde Trampqa qatysty kompromattar bar ma?» degen suraq ta qoıylǵan. Pýtın «Ondaıdy mıdan shyǵaryp tastańdar» dese, Tramp «Kompromaty bar bolsa jarıa eter edi» degen.
Másele birden sheshilip ketti me?
«Aramyzdaǵy máseleler birden sheshilip ketken joq». Kezdesý qorytyndysy týraly Pýtın osylaı dedi. Biraq eki el basshylary jıi bas qosyp, aldaǵy ýaqytta osyndaı samıtty kóptep ótkizýge kelisti. Tipti Italıa vıse-premeri ári İİM mınıstri Matteo Salvını prezıdentterge kelesi kezdesýdi Italıada jasaýǵa usynys etti. Sarapshylar eshbir qujatqa qol qoılymaǵan, prezıdentterdiń erkin pikir almasýy deńgeıdine ótken samıt qalaı degende de AQSH-Reseı qatynasyn jylyta túsedi dep sanaıdy. Basshylardyń amandasýy, qol alysýy, protokolda joq «Bir mınýt sýretke túsýi» soǵan dálel bolsa kerek.
Kezdesýden keıin málimdeme jasaǵan Tramp «Álemdegi ıadrolyq qarýdyń 90 paıyzyna ıelik etetin Reseı men AQSH bul máselege baılanysty birdeńe isteı bastady. Ýaqyt bar, asyǵystyq joq» dedi. «Prezıdent Obama «ǵalamdyq jylyný — basty másele» degen, men «ıadrolyq ysyný — basty másele» der edim» degen sózinde AQSH prezıdenti. Osy sózi arqyly ol jaqyndaǵy Kım Chen Ynmen, kúni keshegi Pýtınmen kezdesýiniń maqsaty ne ekenin nusqady.
Kezdesýdiń resmı Astanaǵa áseri ne bolmaq
Sırıa máselesi boıynsha jýrnalıser suraǵyna Pýtın «Mundaǵy basty másele gýmanıtarlyq problemalar. Olardy tez arada sheshý kerek», dedi ári fransıalyq jáne amerıkalyq áriptesimen sóılesetinin aıtty. Sondaı-aq, Pýtın Máskeýdiń astanalyq formatta kelissózderdi jalǵastyra berýdi qoldaıtynyn, proseste progres bar ekenin, túbegeıli sheshimge joǵary múmkindik bar ekenin aıtty.
Prezıdentterdiń kezdesýinde Ortalyq Azıa týraly basqa sóz bola qoımady. Degenmen, Reseıdiń basty saýda seriktesi Qazaqstan Reseı-AQSH jylymyǵynan jaqsy nátıje kútetini ras. Qyrym anneksıasynan keıin Reseıge salynǵan sanksıalardyń janama áseri Qazaqstanǵa aıtarlyqtaı áser etken. 2014 jylǵy shildemen salystyrǵanda qazir qazaq valútasy 100 paıyz devalvasıalanǵan.
