Qamshy.kz aqparat agenttiginiń hat qorjynyna jazýshy Jádı Shákenulynyń "Jarnamaly jalǵan jáne jelidegi jelókpeler" atty maqalasy kelip tústi. Áleýmettik jeliniń búginde tamyryn tereńge jaıǵan qaýipti quralǵa aınalyp bara jatqan, atyn shyqpasa jer órteniń kebin kıgenderdi tilge tıek ete otyryp jazǵan mardymdy maqalasyn oqyrman nazaryna usynamyz.

Ádebıet – synshysy, oqyrmany eń kóp kúrdeli óner. Ádebı týyndyny synaý ońaı, jazý qıyn. Synaýy – ońaı bolatyny, bireýdi mineýge aýzy aýyrmaıtyn qazaqy eski ádet áli kúnge deıin álegin qoıǵan joq, álin qurtqan joq. Jazý qıyn deıtinimiz – baqandy synaǵanmen qazyq jona almaıtyn qazaq kóp. Ala qaǵazdy shımaılaý maqtan emes, altyn zermen shyǵarma jazý – beınetkerdiń isi. «İshi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn» kelistirý kóp qazaqtyń qolynan kelmeıdi. Qolynan kelmese, ádebıetke qońsy bolamyn demeı, qara basyn aman saqtaý kerek edi. Biraq, aýyz ádebıeti, aýyzsha pálsapasy «damyǵan» sheshen qazaqtardyń tilin kisendeýge eshkimniń shamasy jetpeıdi. Sál shamyrqansa: «bas kespek bolsa da til kespek joq» dep bel sheshpeı bet jyrtysýǵa daıyn.

Qazaqta: «Alla bermegendi adamnan suraısyń ba» deıtin bir támsil bar. Talant – Alladan quıylǵan nurdyń adam rýhyndaǵy kóktemi. Kóktemniń búrshigi – eńbek, jemisi – óner. Sóıtip, naǵyz talanttylar Allanyń aq adal jolymen ózin durys ustaı alsa erinbeı eńbek etedi. Mańdaı ter, taban eti elenip, jurt ony tanıdy. Úndemeı júrip úıdeı jumys tyndyratyndary da az emes.

Al, tasyrqaǵan, taıqy mańdaı talaptylar tobynyń  kóbi – arzan ataqqa, ózin kórsetpekke úıir. Jarnamaly jalǵanda «saqal boıaǵysh sarbazdar» men ońaı oljashyldar baıraǵyn bulǵaǵan «baqytty kúnder» týdy. Eń qolaılysynyń atyn «qolfon, uıaly tel» ataǵan qaýymnyń áleýmettik jeli atalatyn baılanys quraly dáýrendep-aq tur. İshine kirseń sheshen de kóp, kósem de kóp. Ádebıet atty álgi kúrdeli qubylys osynyń ishinde qamyrsha ılenip, qurtsha qaınaıdy. «Jazmyshtan ozmysh joq» deseńde, jazǵysh kóp. Jazmyshta bar ma, sanda ma, sapada ma – ózi de bilmeıdi, ózge de bilmeıdi. Bul búgingi kúnniń jaıy.

Úsh úıek bar – káriler, jastar, balalar. Birin-biri boıǵa toǵytpaıdy. Kárilerdi elektron zamanynynan oqshaý, kende sanaıtyn jastardyń tumsyǵy bıik. Al káriler olardyń klasıkalyq úlgiden, dástúrden shettigin betke basady. Jastar jańashylmyz dep shirense de, ınternet, uıaly tel júıesin jańǵaqsha shaǵatyn balalar qaýymy ósip keledi. Olar «ishten oqyp týady». Sebebi anasy, ákesi ony boıynda paıda qylǵan kúnnen bastap telefonyna telmirip, aqparat aǵynyn, magınttik óristi onyń qanyna da, janyna da sińirip úlgergen. Bular qosylyp – búgingi qoǵamdy, áleýmettik ortany quraıdy. Áleýmettik ortany oınatyp otyrǵan áleýmettik jeli.

Zaman jańarady. Gazet oqyla ma, radıo tyńdala ma, teledıdar kórile me?! Jaýaby qanaǵattanarlyq emes. Al jeli – shańy burqyrap, shashbaýy jelbirep ese berer emes. Soıy bekip, sorpasy tasyp tur.

Bul ásirese arzan ataqqa úıirler úshin «jyn oınaqqa» aınaldy. «Betti bastym, qatty sastym, tura qashtym jalma-jan» deıtinniń ózi. Betińdi basasyń ba, dertińdi ashasyń ba – áıteýir qan bazary qaınap jatyr. Burq-sarq bolǵan bir dúnıe. Shyn máninde qashsańda qutyla almaıtyn tajaldyń taqymynda oınap júrsiń!

Sonymen, soıyl ushy neni kózdedi dep sharshaǵan shyǵarmyz. Másele ádebı shyǵarma jáne sol shyǵarmanyń oqylý ortasyna oıysady. Qarǵa tamyrly qazaqta ne kóp, aqyn-jazýshy, qalamger kóp. Qalamgerdi, onyń shyǵarmasyn kim tanıdy. Orta jutań, oqyrman kedeı. Az taralymmen shyqqan kitaptar elden aspaıdy, enden asamyn dese de belden asa almaıdy. Sóıtip «sory qalyń» kitap baıqustyń kúni qaran, kúpisi tozyńqy. Kúdigi kóp, kúrmeýi sheshýsiz. Kitaby kiltteýli, avtory kúrsinýli.

Endigi jerde jazyp júrgen jastardyń op-ońaı «klasık» atalmaǵy lazym. Terdi az tógetin, ónimdi kóp alatyn «óner» kerek. Sóıtip, jas, jasamys qalamgerdiń byrazy áleýmettik jelige aýnap aldy. Az jazsada, aıqaıy, jarnamasy shalqyp júredi. Jurt shyǵarmasyn oqyp úlgermese de álginiń aty-jónin jattap alady. Bálenbaı aqyn, jazýshy deseń esimin bile qoıady. «Esińde qalǵan qaı shyǵarmasyn bilesiń?» deseń sanasynan emes, qol sandyǵynan, jolbıke dorbasynan izdeıdi. Jelkesin tyrmalap, sotkasyn aqtarady. Sonda biz kimdi aldap júrmiz, kimge aldanyp júrmiz? Ýh! Kúrsinýdiń máni osy. Qazirgi ádebıetti arzannan izdeıtin toptyń kóbeıýi shyǵarma qunyna kústanalyq ákeledi. Ras, saýsaqpen sanarlyq myqtylar da jarnamamen jarysyp júredi. Aty da, zaty da ústem. Ol bólek áńgime.

Osylaısha áleýmettik jelide paıda bolǵan jelókpelerdiń jeli ońynan turǵandaı. Biraq bul ýaqytsha aldanysh.

Naǵyz shyǵarma ıesi ózgeni izdemeıdi. Ózgeler ony izdeıdi. Abaı, Muhtar, Muqaǵalı... – uly kóshtiń boıyndaǵy qanshama talantty jurt ózi taýyp aldy.

Endeshe, arzan ataq emes, qymbat eńbek – shynaıy shyǵarma, burshaqtaǵan ter kerek bizge. Arzandarǵa áýestenip, birimizdi-birimiz maqtaıtyn usaq toptarmen júrsek kesektik kemıdi. Budan áleýmettik jelini paıdalanba degen qorytyndy kelip shyqpaıdy. Bul ózi ár kim álinshe shabatyn maıdanǵa uqsaıdy. Biraq arzan bazardy aldanysh kórip, kóbik sózben semirip júrip, ýaqtyńydy joǵaltpa, talanttyńdy taýyspa degen sóz. Eń basytsy tynymsyz eńbek, tyndyrymdy nátıje. Seni jeliniń jelpýishi emes, mańdaı teriń qana kóteredi. Munyń bári, ásirese, ósip kele jatqan ósipirim býynǵa sabaq. Sabaqty uqpaq – shákirtke syn!

Jádı SHÁKENULY