Qazaq ádebıeti men tarıhynyń tamyry tym tereńde bolyp, bir ǵasyrdan beri biz ony qansha butarlasaq ta, ashylmaǵan syrlary áli kóp. Sol telegeı teńizdiń biri «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyry tóńiregindegi ápsanalar.
Arǵy bet ádebıetinde de oqtyn-oqtyn tilge tıek etilip qalatyn bul taqyryp áli de bolsa zertteýdi qajet etedi. Biz sol zertteýlerge muryndyq bolar degen oımen Qarabaıdyń Qara Ertistegi izderine azyraq úńile ketpekshimiz.
Osy taqyryp aıasynda alǵashqy sóz qozǵaýshynyń biri – jazýshy, tarıhshy Asqar Tatanaıuly. Ol kisiniń 1987 jyly Shynjań halyq baspasynan jaryq kórgen «Tarıhı derek, keleli keńes» kitabyndaǵy «Begen shabylǵan Qaraseńgir oqıǵasy» (89-bet) atty maqalasynda mynadaı joldar bar:
«Atadan qalǵan ańyzdarda Qaraseńgir Sarybaı hannyń mekeni delinedi eken. Sarybaı hannyń beıiti ol kezde qulaǵan bolsa da, eski orny bar bolǵandyqtan osy jerdi tańdap alǵan Begen baı: «Sarybaı hannyń sansyz maly sıǵan jerge meniń myń san qaram nege sımasyn?!» – deıdi eken». A.Tatanaıuly sekildi eski kózderdiń qaldyrǵan deregi boıynsha sol dáýirdegi Ór Altaıǵa jetken qazaq kóshiniń qarıalary: «bul jerde Saryekeń jatyr edi» dep jer bolǵan eski tóbelerge quran oqyp edi delinetin.
Jalpy, Asqar Tatanaıuly tarıhı shyndyq turǵysnan jalǵan dúdámalǵa barmaıtyn kisi. Kórgenin, estigenin álde neshe qarıanyń aıtýy arqyly, eski jazbalarmen bekitip, ekshep, suryptap kópke usynatyn. Olaı bolsa joǵarydaǵy áńgimeniń máni de bar, dáni de bar.
Aıtylymdardaǵy aıyrmashylyq – bul óńirdi bireýler Sarybaıǵa, endi bireýler Qarabaıǵa telıdi. Ekeýiniń jasaǵan jeri retinde de aıtylady.
Biz ańyzǵa toly Altaıda týyp óstik. Sol ańyzdy ólkeniń eski hıkaıasynda saqaly beline túsken uly káriler: «Qarabaı Ertisti órleı kóshkende, Baıannyń ápekeleri «Qozy sońymyzdan izdep kelse belgi bolsyn» dep qonǵan jurttaryna bilezigin tastapty. Endi bir kóshkende jurtyna alqasyn tastapty. Qazirgi Altaıdyń Qabasyndaǵy «Alqabek», «Bilezik» degen ózen attary sodan qalǵan eken. Býyrshyn degen ózen aty da Baıannyń býyrshynyn ádeıi qaldyrǵan jer eken» desedi.
«Qozy Kópesh-Baıan sulý» jyrynda:
«Baıan qyz kók býyrshynǵa mindi deıdi,
Sol ólgen kisini aldy da júrdi deıdi» degen joldar kezdesedi. Mundaǵy býyrshyn – túıe túligi emes Baıan mingen júırik attyń esimi retinde de atalady. Altaıdyń Jemeneı-Saýyr óńirinde «Qyryq qudyq» degen jer aty bolsa, Altaı qalasyna qarasty Qyzyljar óńirinde «Qyryq qudyq», «Qýraıty» atalatyn jerler bar.
Kóktoǵaı aýdanynyń Turǵyn aýylynyń Shalǵyr degen jerinde «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń beıiti» atalatyn jerge aınalǵan eski qorymdar bar. Atalǵan qos ǵashyqtyń beıiti delinetin jerdiń basynda qustyń sýreti salynǵan qos qulpytas tur. Tastyń biri tik tur, bıiktigi eki jarym metr, jalpaǵynan kóldeneń eni qyryq santımetr. Qyr eni jıyrma bes santımetr. Ár qyryna qazaqtyń syńar múıizdi órnegi aıshyqtalyp, jalpaq betine bes qustyń keýdesinen joǵarǵy sýreti túsirilgen.
Bul jaıynda Shynjańdyq ádebıetshi, ǵalym Beksultan Káseıuly «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» atty kitabynyń 1-tom (Shynjań halyq baspasy, Úrimji, 1996jyl) 441-betinde, sol mańda týyp ósken, halyq aýyz ádebıetin, shejire-derekterin kóp jıyp, jadyna saqtaǵan folklorshy Rabhat Nıǵymetulynyń joǵarydaǵy derekterdi aıta kelip: «halyq ańyzdarynda Qarabaı «jetim qalǵan Qozyǵa qyz bermeımin» dep Arqadan aýa kóshkende, jolda qatty jut bolady. Sol juttan yǵyp, kóshe-kóshe baıyzdaǵan jeri osy Shalǵyr jaılaýy eken. Osy mańdaǵy mazardyń janynda teginde qalyń qaıyń bolǵan. Ony jurt «Belqaıyń» dep ataıdy. Qarabaıdyń qoıshysynyń taıaǵynan ósken qaıyń desedi. Bul arada «Qarabaıdyń beıiti» delinetin eski mola da bolǵan. Qazir osy aradaǵy sý qoımasynyń astynda kómilip qaldy. Ol jylqynyń jal-quıryq qylyn qosyp balshyq ılep jasalǵan, asa myqty beıit edi. Bireýler kezinde ony shabamyz dep saımannyń tisin batyra almapty. Altaıdaǵy bes qyl beıittiń eń eskisi sol edi. Osy aýyl mańynda «Shoq qamys» degen qamys bolǵan. Ol Qozy men Baıannyń kezegip turatyn turaǵy eken. Aýyldyń batysynda bıik shoqydan taı qazannyń úlkendigindeı tas qazan tas oshaqta asýly tur. Jurt ony «Baıandy izdep kelgende Qozy sol taýda jatyp et asyp jegen qazan» deıdi» degenin tilge tıek etedi.
Keıinnen atalǵan qulpytastyń foto sýretin jarıalaǵan, jazýshy-zertteýshi Baıahymet Jumabaıuly da bul derekterdi rastaı túsip, 1940 jyldarǵa deıin jylqy qyly aralasqan kóne zırattyń qasynan ótken adamdar, attan túsip quran oqyp, joq degende: «Assalaýmaǵaleıkým, Qarabaı ata!» dep sálem berip ótetinin jazady. («Shuǵyla» jýrnaly, 1986 jyl, 8-san. 125-126 better).
Bir qyzyǵy zertteýshilerdiń paıymynsha atalǵan eki eski keshende túrki dáýirine jaqyn keledi eken. Jáne de bul hıkaıany shertýshilerdiń kóbi oqıǵany qazirgi SHQO óńirinen qarastyrady. Tipti qytaı Altaıy degen kúnniń ózinde bir ózenniń – Ertistiń bas-aıaǵy ǵana. Bir-birine asa shalǵaı emes. Atalǵan darıanyń oń qaptalyndaǵy at aıaǵy erkin jetetin 500-600 kılometr aýmaqta bolanynyń baıany kóp. Soǵan qaraǵanda ańyz ben aqıqattyń arasy da bir-birine jaqyn keledi.
Men (Jádı Shákenuly) «Qaraly kósh» atty tarıhı roman jazdym. Osy kitapty jazý barysynda óte anyq bolmaǵan, biraq ańyz túrinde ár kimder jaǵynan qaıtalanatyn bir eski áńgimege qaıran qalǵanym bar. Atap aıtqanda, 1895-1900 jyldar shamasy Bóke batyr Jyrǵalańuly qazirgi QHR-dyń Chıńhaı ólkesindegi Kókkóldiń (mońǵoldar: «Kóknur», qytaılar: «Chıńhaı kóli» dep ataıdy) boıyna keledi. Sonda eski áńgimeniń elesin qýǵan káriler kól boıynan keregeniń eski saǵaqtaryn taýyp alady. Bireýler muny: «Ýaq Erkóksheniń elinen qalǵan eken» dese, endi bireýler: «Qarabaı men Sarybaıdyń urqynan qalǵan belgi eken» deıdi. Osy óńirge osydan keıingi kelgen kólemdi kósh Elisqan Álipulynyń bastaýymen 1937-1938 jyldar kelgen. Sol kósh boıynda bolǵan úlkenderdiń aıtýy boıynsha keı jerlerden tasqa qashalǵan eski arab, shaǵataı úlgisindegi jazýlardy kórgeni sóz bolady. Álgi jazýlar da: «Biz Qarabaıdyń urqy edik. Keıingi urpaǵymyz osy elge sińip ketti» degen mazmundaǵy sózderdiń bar ekenin ańyz etisýshi edi. Tipti sol óńirdegi turǵylyqty halyqtar arasynda: «atalarymyz ózge jurttan kelgen musylmandar eken» dep Quran Kárimniń qıqymdaryn kórsetkeni de kóp aıtylatyn.
Osy jaılar sóz bolǵanda qytaıdaǵy jazýshy Shámis Qumaruly: «Aqsaılyq jazýshy Qabylqaq Kúlmesqanulynyń aıtýynsha sary uıǵyrlardyń ishinde qazaqqa jaqyn bir rýy bar eken. Olar ózderin biz Qarabaı men Sarybaıdyń urqymyz deıdi eken. Bir qyzyǵy olarda qazaq sózi derlikke jýyq taza saqtalǵan eken» degendi aıtady (Sh.Qumaruly «Ádebıet jáne shyndyq», 1999 jyl, İle halyq baspasy, Kúıtún. 186-bet).
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryndaǵy:
Ázirettiń taýynan asa kóship,
Sholaq qorǵan Qara kól jerge ketti, – deıtin joldardy eske alsaq, tamyry belgisiz bolǵan talaı tarıhtyń soraby kórinedi. Ásirese, mundaǵy «Ázirettiń taýy», «Sholaq qorǵan», «Qara kól» degen jer attary qazirgi Shynjań aımaǵynyń Shynjańnyń soltústiginen uıǵyrlar mekendegen ońtústik Shynjań óńirine, odan ary Gansý-CHıńhaı terıtorıasyna ótetin jerlerge meńzes keletini kisini qyzyqtyrdy. Gansý men Chıńhaıdyń shekarasynda «Qarakól» degen kól aty da bar.
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý jyrynyń» endi bir nusqasynda:
Damyl aıal kórmeıdi kózi terlep,
Ózge jaqpen júre almas maly kernep.
Damyl joq ta, tynym joq kóshe berý,
Óne boıy jaǵalap Ertisti órlep» – degen joldar bar.
Joǵaryda aýyzǵa alynǵan «Qaraly kósh» romanyndaǵy oqıǵalar men Halıfa Altaıdyń «Altaıdan aýǵan el» deregi boıynsha qazirgi Shyǵys Qazaqstan aýmaǵynan Ertisti órleı kóshken kósh osy ózenniń basyna deıin baryp, odan ońtústikke oıysyp, Báıtik, Qaptyq, Barkól, Qumyl ólkeleri arqyly Tıbet ústirtiniń baýyryna deıin jyljıdy. Endi qarańyz, ańyzdaǵy Qarabaıdyń kóshi de osy izdi tuspaldap turǵandaı. Tolyq aıǵaqtalmaǵan derek boıynsha Qarabaıdyń eli sary uıǵyrlar arasyna sińip ketken bolsa, keıingi qazaq kóshi osy joldy basyp ótip, Gımalaı asady. Úndistan-Pákistan arqyly Túrkıaǵa jetedi.
1950 jyldan keıin ońtústik Shynjań óńiriniń Shárshen, Shaqylyq, Lopnur, t.b. jerlerine ár túrli qyzmet babymen barǵan kóz qaraqty kisilerdiń aıtýynsha, ózderin «qazaqtardyń urqymyz» deıtin eski aýyldardyń tarpy kóp bolǵan eken. Biraq til, salt-dástúr jaǵynan jergilikti halyqtarǵa barynsha sińisip, ulttyq erekshelikteriniń derlikteı joıylǵanyn aıtatyn.
Jyrda Baıandy izdegen Qozynyń alpys kúndik shólden ótkeni baıandalady. Qazirgi Aıakóz óńirimen eseptegende ol mańda eshqandaı 60 kúndik shól joq. Altaı óńirinen qarastyrǵanda biri «Qubynyń qumy» atalatyn Jońǵar oıpatyna, ekinshisi Taklamakan shóline uqsaıdy. Taklamakannan kóri Altaımen qanattas jatqan Jońǵar qumdyǵy shyndyqqa bir taban jaqyn.
Endi bir ańyzda Ór Altaıǵa kóship kelip qum jaılaǵan eski aýyldyń hıkaıasy shertiletin. Sol aýyldyń bir jigiti túıe kıiktiń kıeli býrasyn óltirip alyp, búkil aýyly zaýalǵa ushyraǵan eken desetin. Qum tóbeniń ústindegi býranyń basy neshe kúndeı bozdap, sol óńirdi jaılaǵan el torǵaıdaı tozyp, qyrylatyny qyrylyp, aýatyny aýyp ketipti desetin sol áńgimede.
Osyndaı san taraýly ańyz-ápsanalarǵa qaraǵanda, qalaıda eldiń Altaıǵa qaraı qaıta qonystana bastaǵan 1760-1800 jyldarynan kóp buryn, múmkin, birneshe ǵasyr buryn, osy óńirde qazaqtardyń bolǵanyn kórsetedi. Olar Sarybaı aýyly ma, Qarabaı aýyly ma, ol jaǵy beımálim. Altaı, Tarbaǵataı óńiri jońǵardyń ótinde bolǵandyqtan atalǵan kóshpeli aýyldardyń ońtústikke qaraı oıysa kóshýiniń de sebebin joqqa shyǵarýǵa bolmas. Bizdegi qazaq handarynyń alǵashqy kezeńderimen sabaqtasatyn bul oqıǵanyń túpkilikti mániniń ózi kóptegen sony, belgisiz, jumbaq tarıhqa jeteleıdi.
Sol kóp saýaldyń biri Qozyǵa jaý bolǵan Qodar kim? – degen suraq. Qytaılyq qazaqtanýshy ǵalym Sý Bıhaı óziniń «Qazaq mádenıetiniń tarıhy» (Shynjań halyq baspasy, 2005 jyl, Úrimji, 691-bet) kitabynda: «... Muny estigen torǵaýyt batyry Qodar Baıandy alý úshin Qarabaıdyń malyn shólden qutqarady» deıdi. Demek, Qodar – mońǵoldyń torǵaýyt rýynyń batyry bolǵany. Olaı bolsa qazaqtar men torǵaýyttar qaı jerde qońsylas otyrdy? – degen taǵy bir saýal qylań beredi de, taǵy da «tósekte basymyz bir, tóskeıde malymyz bir» bolǵan ejelgi túrkilik dáýir eske túsedi. Osymen úndes taǵy bir jaı V.V.Radylovtyń «Qozy kórpesh-Baıan sulý» kesenesin mońǵoldar salǵan bolýy múmkin degen deregi. Tipti mońǵol dáýirinen kóp buryn salynǵan degen kúnniń ózinde ol taǵy da tamyrlasqan túrki-mońǵol dáýirine týra keledi eken. Onan tereńdegende de arǵy babalarymyz saharada birge jasaǵan hun dáýirine tireledi.
Osyndaı oılardyń júlgesinde, jońǵarlar «bizdi qýdy, qyrdy-joıdy» degen zamannyń ózinde solardyń malshy-qosshysymen qońsylas qazaq aýyldarynyń ańyz ben aqıqat arasynda ómir súrip, erkin kóship júrýi syndy tereńdeı zertteý tappaǵan taǵy bir taqyryp boı kórsetedi.
Jyrdaǵy jer attary ǵana emes, salt-dástúr, turmystyq ózgeshelikter men dinnı nanym-senimderdiń ózi indetip izdenýdi qajet etedi.
Endi jyrdyń jazylýy men taralýyna azyraq aıaldaı ketsek, onyń halyq arasynda keń taraǵan túrlerin aıtpaǵan kúnniń ózinde «jyr tarıhta qazirgi Ertis boıyndaǵy Altaı, Tarbaǵataı óńirindegi qazaqtar arasynda kóbirek jyrlanǵan jáne taralǵan» (B.Káseıuly «Qazaq ádebıetiniń tarıhy», 1-tom. 408 bet. Shynjań halyq baspasy, Úrimji, 1996jyl).
Qazaqstan jaǵynda da jyr haqynda talaı-talaı eńbekter jazylyp, jyrdyń 16 nusqasy barlyǵy sóz bolady. Keıinnen zertteýshiler onyń sanyn 26-ǵa jetkizgen. Kóbi 1827-1900 jyldar aralyǵynda el aýzynan jazyp alynǵandar. Jyrdyń jazylý merzimine aıaldaǵanda bireýler ony 1550 jyldar tóńireginde jazyldy dese, endi bireýler 1700 jyldar ishinen qarastyrady. Endi bireýler ejelgi túrki dáýirinde týǵanyn aıtady. Sonshama kóp nusqalylyǵyna qaraǵanda mejelerdi teristeýdiń de múmkindigi az. Sonyń ishinde qazaq handyǵy dáýiriniń aldy-artynda týǵanyna da qurmetpen qaraǵan jón sıaqty. Atalǵan jyr álemniń jıyrma neshe tiline aýdarylyp, biz túgili shetel ádebıetshileri men zerrteýshileriniń de nazaryna iligipti.
Shynjań jaǵynda jyrdyń Janaq aqyn jyrlaǵan nusqasy 1980 jyly «Shalǵyn» (4-san) jýrnalynda jarıalanǵan.
Jyrdy zertteýshilerdiń barlyǵy ony qos ǵashyqtyń erkindigin, teńdigin izdegen adal mahabbaty jáne onyń qurbandary turǵysynan qarastyrady. Shyn máninde bul jerde ejelden kele jatqan dala zańynyń buzylýyna degen qarsylyq ta bar edi. Anyǵyn aıtqanda hun, túrki dáýirindegi kóshpendilerdiń qatal zańyn buzýshy Qarabaı qyzyn besikte atastyrǵan, jetim Qozyǵa bermeı qashady. Ýaǵdany – zańdy buzady. Osy jolda arpalysqan eki jas opasyzdyqqa degen qarsylyqty óz ómirlerimen kórsetedi. Kirshiksiz mahabatqa umtylý ǵana emes, ata-babadan kele jatqan eski saltty qorǵap qurban bolýdaı ekinshi máni bar. Munda ejelgi túrkiniń jazylmaǵan zańdarynyń altyn paraqtary jatyr. Jáne de musylmandyqqa, ıslamǵa saıatyn tustary men shamandyq belgileri de az emes. Taǵy bir jaǵdaı Qarabaı Qozydan tek qana qyzymdy alyp qoımasyn dep qana qashty ma deıtin saýal. Múmkin, Sarybaıdyń býaz maraldyń kısesine ushyrap pálege jolyǵýyn, dinnı turǵyda da asa qaterli «kıe atqan», «jyn jaılap, peri soqqan» degen sekildi qarǵys jaılady dep bildi me, kim bilsin?!
Taǵy bir nazar aýdararlyq túıin Baıannyń kúımesi nemese shatyr japqan arbasy haqynda. Ejelgi dáýir kóshpendileriniń, sonyń ishinde qazaqtardyń ata-babalarynyń «shatyr japqan arbaǵa otyrǵan ult» atalǵanyn eske alsaq, qazirgi Tarbaǵataı, Altaı taýlarynda sondaı joldardyń sorabynyń áli jatqandyǵynda. Bizdiń aýyldyń kárileri ony «Ámirsana quńtaıjynyń arba joly» deı salady. Keńdigi jaǵynan qazirgi dańǵyldarmen parabar sol jolmen kıiz úıli arbamen kóshetin bolǵan. Sol eski joldyń soraby qazirgi SHQO óńirinen bastaý alyp, Ertisti qıalaı órlep, qytaı Altaıyn basyp, Mońǵolıa jerine ótedi. Altaı taýlaryndaǵy jartastarda arbanyń sýreti álige deıin tur. Bul arada Qarabaıdyń sonsha uzaq jol basyp kóshýi, Baıannyń kúımemen júrýi, árıne, dańǵyl joldyń bolǵandyǵyn kórsetse kerek.
Baıandalǵan barlyq jaılarǵa úńile otyryp, budan burynǵy zertteýshilerdiń «rýlyq», «feodaldyq», «ǵashyqtyq», «taptyq» termınderi tóńiregindegi zertteýlerin qaıta qarastyrý kerek degen oı týady.
Osynyń bárin sabaqtastyra kelgende, Qara Ertisti órleı kóshken Qarabaı aýylynyń elesin kórgendeı bolamyz. «Aspanda qudaı, jerde túrki» bolǵan baǵzy terıtorıamyzdyń kartasy kóleminde kóship-qonyn júrgen qazaq baıy – Qarabaıǵa tańdanýdyń da qajeti bolmas. Keńestik dáýirdiń ıleýine kóbirek túsken taqyryp bolǵandyǵy sebepti, jańa qazaqtyń, musylman túrkiniń kózimen qaraý qajetttiligi de týyndaıdy. Munyń bári zertteýshilerdiń moınyna túsetin aýyr júk.
Jádı SHÁKENULY
