Bári, bári jaqsy bolady... Búginde adamdarǵa motıvasıa syılaıtyn túrli kitaptar, semınarlar men trenıńter óte kóp. Alaıda jastaıynan qıyndyq kórip, ómirdiń ótkir synaǵynan ótkergen adamnyń bir aýyz sózi mundaı trenıńterden áldeqaıda áserli. Degenmen bes saýsaq birdeı emes... Ómirdiń táttisin kórip ósken kóptegen adamdar basyna túsken kishkentaı aýyrtpalyqty kótere almaı mort synyp ketip jatady. Biri ómirden baz keship, túńilip, ómiriniń sońyn kútýmen ǵana ýaqytyn ótkizse, bireýler óz ómirlerimen de qosh aıtysady. Bul – búgingi qoǵamnyń asqynǵan derti... Alaıda, túrli qıyndyqtarǵa qasqaıyp qarsy tura alatyn adamdar da joq emes.
Álıa Dosmuhan – elýdi eńsergen Atyraýdyń qarapaıym turǵyny. Biraq bul kisiniń namysqa bergisiz ári erge tán minezi kópshilikke úlgi bolýda. Jıyrma jyl buryn óndiristik jaraqat alyp, bir qolynan aıyrylǵan batyr áıel qazir adamdarǵa Instagram jelisi arqyly - Alyiados paraqshasy - ekrannyń ar jaǵynda otyryp-aq qyz-kelinshekterge ómirlik aqyl-keńesin aıtyp, tárbıelik sabaq júrgizip otyr. Osyǵan oraı Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisi Álıa Dosmuhanmen suhbattasty.
– Álıa hanym, osydan 20 jyl buryn sumdyq oqıǵany basyńyzdan ótkerip, bir ajaldan aman qaldyńyz. Bári qalaı boldy?
– Iá, arada jıyrma jyl ótti. Osynsha ýaqyt ótse de, bári áli kóz aldymda, bir sátin de umytqan emespin. Ekinshi synypta oqıtyn ulymdy kúndiz mektebine aparyp-ákeletin bolǵandyqtan túngi aýysymda isteıtin jumys izdep júrip, makaron shyǵaratyn zaýytqa ornalastym. 1999 jyldyń 28 sáýiri bolatyn. Ádettegideı túngi aýysymdyq jumysyma kezekshilikke shyqtym. Zaýyttaǵy apparattarmen jumys istegende saqtyq sharalaryn eshqashan umytqan emespin. Biraq Allanyń jazǵany sol boldy... Kezekshilikte makaron ónimderin shyǵaratyn apparattyń janynda jumys istep turyp, «qondyrǵyda turyp qalǵan qamyrdy qoqysqa ketpesin» dep shnekke (qamyr aralastyratyn temir - red.) ıterip salyp turǵan edim. Kenetten saýsaǵymnyń basynan shnek orap ketip oń qolymdy túgel julyp túsirdi. Kishkene kúsh salyp arpalyspasam, búkil denemdi aınaldyryp áketetin túri bar. Sodan bar kúshimdi saldym da, shnekten qolymdy julyp aldym. Sol kezdegi úreıdi bir sózben aıtyp jetkizý múmkin emes.
Shnekke qolym oralyp ketkende, jan daýysym shyǵyp aıqaılaǵanymdy estip júgirip kelgen qyzdardyń bireýi meniń qansyrap turǵan túrimdi kórip esinen tanyp qaldy. Men sol kezde «Mynaý qyzdy dereý alyp ketińder, ana jaqqa aparyp betine sý búrkip, meni kózine kórsetpeńder» dep aıtyp úlgerdim. Shaqyrǵan jedel járdem tez kele qoımaǵannan keıin meni kólikke otyrǵyzyp aýrýhanaǵa alyp bardy. Ármen qaraı ne bolǵany esimde joq.
Bir kózimdi ashsam, betine dárigerdiń maskasyn kıgen aq halatty jigit betime tónip tur eken. Meniń oıanǵanymdy kórip: "Ekeýimiz qurdas ekenbiz. Men saǵan ota jasap qolyńnyń qalǵan bóligin kesýime týra kelip tur. Sebebi, óte usaq súıekter kóp, emdeýge kelmeıdi. Kelisimińdi beresiń be?!" - dep surady. Men birden «Janym aman qalatyn bolsa, qolymdy qalaı kesseń de óziń bil. 7 jasar ulym bar, ózim anamnan erte aıyrylyp, ógeı shesheniń tepkisinde ósken adammyn. Meniń kórgen qıyndyǵymdy ulymnyń basyna salmasyn, ol anasyz jetim óspese eken. Janymdy aman alyp qala alsań, qolym – janymnyń sadaǵasy», - dep jylap qoıa berdim. Sol kezde «endi tiri qalmaıtyn boldym-aý»,- dep jatyp esimnen tanyp kettim...
Qudaı ońdap, ota sátti ótip, jansaqtaý bóliminde bes kún jatyp, esimdi jıdym. Aýrýhanada birneshe aı jatyp emdeldim.
– Kúıeýińiz bul jaǵdaıdy qalaı qabyldady?
– Aýrýhanada jatyp óz-ózime kelgennen soń «Múgedek bolyp qaldym, ne bala da týa almaımyn (bir bala bosanǵannan keıin qaıtadan qursaq kótere almaıtyn bolyp qaldym), bir kúni kúıeýim meni tastap ketedi ǵoı. Durysy, ózim ruqsatymdy bereıin» degen oıǵa keldim. Joldasyma: «Jastyq shaǵyńdy qor qylma, meni tasta da, baqytyńdy tap, saǵan renjimeımin» - dedim. «Seniń esiń durys pa? Ne dep otyrsyń? Budan bylaı maǵan mundaı sózderdi aıtpa», - dep ursyp berdi. Jylap jiberdim. Kúıeýim de kóz jasyna erik berip: «Ekeýmizde áli bári de jaqsy bolady, kór de tur, baqytty otbasy bolamyz. Ulymyz ekeýimiz saǵan qamqor bolamyz, seni tastap ketpeımiz», - dedi. Er azamattyń egile jylaǵanyn kórgen qıyn eken...
Sonda da «bir kúni sharshasa ketip qalar» degen oımen kez kelgen jaǵdaıǵa ózim ishteı daıyndalyp júrdim. Alaıda, joldasym áli kúnge deıin maǵan qamqorlyq tanytyp, jylýlyq syılap keledi. Bir ret bolsyn qabaǵyn shytyp, "áı" demedi.
– Bir qolmen ómir súrýge qalaı beıimdeldińiz? Búginde kez kelgen tirlikti ózińiz bir qolmen isteı beresiz, ol nársege úırený qanshalyqty qıyn boldy?
– Aýrýhanadan shyqqannan keıin sol qolymmen qasyq ta ustaı almaıtyn edim, sol kezde ashýlanyp jylap jiberetinmin. Joldasym meni jas balasha jubatyp, ózi tamaqtandyryp júrdi. Keshke jumystan kelip ózi as ázirlep, úıdiń sharýasyn da ózi jasaıtyn. Ulym kishkentaı bolsa da ákesine kómektesip, ekeýi maǵan barynsha qamqor boldy. Keıin birshama ýaqyt ótkennen keıin bulaı otyra berýge bolmaıtynyn bilip, aqyryndap úı sharýasyna aralasa bastadym.
Kıimderdi bir ushyn tistep turyp sol qolymmen syǵyp, jaıýdy úırendim. Ol kezde qazirgideı avtomat kir mashınalary joq, bárin qolmen jýatyn edik. Keıin aqyryndap tamaq isteı bastadym, úı jınaýǵa kiristim. Árıne, basynda óte qıyn boldy. Biraq, búginde bárin bir qolymmen jasaı alatyn jaǵdaıǵa jettim. Munyń bári, eń birinshi, qasymdaǵy jan jarymnyń qoldaýynyń, sonyń myqtylyǵynyń arqasynda boldy.
– Bul – óndiristik jaraqat. Iaǵnı sizdiń em-domyńyzdyń búkil shyǵynyn jumys ornyńyz ótep berýi mindetti. Al sizdiń bul jaraqatyńyzdan keıin aýrýhana jáne basqa da shyǵyndardyń óteýin basshylyq óz moıynyna aldy ma? Jáne úkimetten qandaı da kómek boldy ma sizge?
– Iá, zań boıynsha óndiristik jaraqat alǵan kezde onyń barlyq shyǵynyn jumys orny kóterýi tıis. Alaıda, bul jaǵy óte qıyn boldy. Sebebi, esimdi jıǵannan keıin bastyǵym «meniń eshqandaı talap-aryzym joq» degen qolhat jazdyryp, notarıýs arqyly qolymdy qoıdyryp aldy. Óz-ózime kele qoımaǵan men onyń rasynda da qandaı qaǵaz ekendigin jete túsinbeı qol qoıyp bere salyppyn. Notarıýsqa barǵanda ol jerdegiler «erteń sizdi aldap ketedi, kelisimińizdi bermeńiz» dedi. Men sonda da «er adam ǵoı, aıtqan sózinde turar» dep oıladym.
– Quzyrly organdar bul iske aralasty ma? Qandaı shara qoldandy?
– Bul oqıǵadan keıin is kóterilip, úıge polısıa qyzmetkerleri kelip «Siz aldanyp jatyrsyz, dereý sotqa júginip ótemaqy talap etińiz» dep aıtty. Men sonda da bastyǵymnyń bergen ýádesine senip, «ózi kómektesedi» dep kútken bolatynmyn. «Men úshin ýáde óte qymbat boldy, aıtqan sózinde turady» dep sengen edim. Biraq, birshama ýaqyt ótkennen keıin bastyǵym menen jaltara bastady, bárinen bas tartty. Ol 640 teńgeni ǵana 4-5 jyldaı berip otyrdy, ótemaqy 1000 teńgege kóterilgennen keıin ol tóleýden bas tartty.
– 640 teńge?! Ótemaqy mólsheri osyndaı boldy ma?
– Iá, onyń ózin bergende de kemsitip, keıde laqtyryp beretin edi. Ol kezde jalaqym 5000 teńge bolatyn, keıin komısıa músheleri meniń jalaqymnyń 70 paıyzyn ótemaqy retinde tólenýi kerek ekendigin aıtty. Sonda 70 paıyzy 3 500 teńge bolý kerek edi, «sonyń 2860 teńgesin úkimet tólep otyr» dep qalǵan 640 teńgeni tóleý basshylyqqa mindetteldi. 4-5 jyldan keıin eńbekti qorǵaý týraly organdaryna habarlasqanda, «qazir jalaqy ósken, demek ótemaqynyń da baǵasy ósýi kerek» dedi. Bastyǵyma baryp sony aıtqanymda, namysyma tıetin sózder aıtyp, ıtke súıek laqtyrǵandaı etip beretin boldy. «Seniń namysyń joq pa, myń teńge úshin kelip turǵan, álde birde-bir týysyń joq pa, saǵan myń teńge bere almaıtyn. Qaıyrshysyń ba sen?» - dep túrli áńgimeler aıtatyn. 5-6 aıdaı aıyna myń teńgeden alyp otyrdym da, keıin barmaı qoıdym.
2012 jyly men ol kisini sotqa berdim. Almatydaǵy ortopedıalyq ortalyqqa kelip, qaralyp, protez saldyrtýym kerek boldy. Jalpy shyǵynyn eseptegende, jol, turaqtaıtyn oryn, em-domy bar – bári 300 myńdaı boldy. Ondaı aqsha qolymyzdy múlde joq. Ol kezde kúıeýimiz jáne balamyz úsheýimiz ne jaryǵy, ne sýy joq temir konteınerde turdyq. Al ol ortalyqtaǵy mamandar «jumys ornym sol aqshany tólep beredi» dep oılady. Aıyna myń teńgeni bere almaı otyrǵan adam 300 myńdy qaıdan bersin?!
Protezsiz eki jyldaı júrdim, keıin qatty aýyryp, ornymnan tura almaı qaldym. Qaı aýrýhanaǵa barsam da, qujattarymdy kórgen dárigerler «Sizde óndiristik jaraqat, aqyly emhanaǵa baryp emdelýińiz kerek» deıtin. «Aqyly túrde emdeletin aqsham joq» desem, «Shyǵyndy jumys ornyńyz tóleýi kerek» dep qoımaıtyn. Al basshylyqtyń jaǵdaıy túsinikti. Qarajatym jetkenshe aqyly emdelip júrdim de, keıin ózimdi-ózim emdeıtin boldym. Sodan 2012 jyly qatty aýyrdym. Dárigerge barsam, sol baıaǵy áńgimelerin aıtady. Shydaı almaı jylap jiberdim de «Maǵan óltiretin ýkol salyp óltire salyńdarshy» dedim. Balam stýdent edi, tek joldasym ǵana jumys istedi.
Keıin amal joq, sotqa júgindim. Aqyrynda jeńip shyqtym. Sot aı saıyn 48 600 teńge ótemaqy tólep jáne protezderimdi alyp berip turýǵa, shıpajaıǵa jiberip turýǵa mindettedi. Keıin eki-úsh aı ótkennen soń bastyǵym «óndiristi jaýyp jatyrmyn, jumys toqtady» dep ótemaqy bermeıtin boldy. Keıin tıisti organdarǵa júgingennen keıin meni «ekinshi toptaǵy múgedek» dep tirkedi. Jyl saıyn shıpajaıǵa jiberip jáne protezimdi alyp berip turatyn boldy. Búginde Úkimetten tólemaqy alyp otyrmyn.
–Siz jumys istegen óndiris orny rasymen de jabyldy ma?
–Shynymdy aıtsam, ol óndiris orny áli de jumys istep tur. Bastyǵym sol kezde ony satyp jiberdi me, aǵaıyndarynyń atyna aýdaryp qoıdy ma, ol jaǵy belgisiz. Biraq óndiris jumysyn toqtatqan emes. Odan bólek burynǵy basshymnyń kafe sekildi birqatar bıznesi bar.
–Búginde kóp adamdar ınstagram jelisin túrli joldarmen ózderine oqyrman jınaý úshin paıdalanady jáne sol arqyly aqsha taýyp otyrǵandar da az emes. Al sizdiń paraqshańyzda oqyrmannyń sany 45 myńnan asady. Siz paraqshańyzdy qandaı oımen ashtyńyz?
–Buryndary men mundaı áleýmettik jeliniń bar ekenin bilmeıdi ekenmin. Keıin 49 jasqa tolǵanda joldasym maǵan osy smartfondy syıǵa tartty. Balam bolsa, «osyndaı áleýmettik jeli bar, sizge kerek bolyp qalar, ishińiz pysqanda qarap otyrasyz» dep tirkep bergen. Instagramnyń qyr-syryn múlde túsinbeıtin men ary-beri aqtaryp otyryp «Úshbý hat» degen paraqshany taýyp aldym. Sóıtsem, ol jerge adamdar ózderiniń esimin jasyryp basynan ótken oqıǵasyn aıtyp, sol arqyly halyqtan aqyl-keńes suraıdy eken. Keıin men de basymnan ótken qıyndyqtarymdy, ógeı shesheden kórgen qorlyǵymdy jazýdy oıladym. Instagramda otyrǵandar meni de kórip, oqyp otyrady dep oılaıtynmyn. Sóıtsem, ol kezde bar-joǵy onshaqty oqyrmanym bolǵan eken ǵoı, onyń ózi – týystarym men dostarym. Sodan óz ómirimdi jaza bastadym. Túnde otyryp tańǵy 7-ge deıin jazdym. Sodan keshke deıin telefonyma qaıta-qaıta habarlamalar kele beredi. «Bir nárseni jazyp, búldirip qoıdym ba?» dep zárem ushty. Óshirip tastaıyn desem, bilmeımin, aqyry balamnyń kelgenin kúttim. Sóıtsem, balam meniń ınstagram paraqshama kirdi de, tańqaldy: «Anashym, sizge bir kúnde myń jarym adam jazylypty», - dedi. Meniń jazbamdy adamdar kórip, bir-birine taratyp, oqyrmany kóp blogerler óz paraqshalaryna bólisip qoıǵan eken. Solaı bir aptanyń ishinde tanymal bolyp shyǵa keldim. Áleýmettik jeli degennen múlde beıhabar men búginde ınstagramnyń maıtalmany bolyp aldym (kúledi – red). Ózimniń ómirimmen bólisip otyrýdy ǵana oılaǵanmyn basynda, basqa eshqandaı da maqsatym bolmady. Keıin barlyq qıyndyqpen qalaı kúreskenimdi bólim-bólimge bólip jazyp júrdim.
–Sizge óz problemalaryn aıtyp kóp adamdar hat jazady, olardyń bárin qalaı irikteısiz?
–Adamdar ózderiniń problemalaryn aıtyp, túrli hattar jaza bastady. Shamam jetkenshe aqylymdy aıtyp, keıbir máselelerdi paraqshama salyp, halyqtan kómek suraımyn. Keıin oqyrmandarym «Árkimniń oqıǵasyn paraqshańyzǵa shyǵara bermeńiz» dep shamdana bastady. Sonan soń tek ózime qatty áser etken hattardy jarıalap, qalǵandaryna jaýap berip, shamam kelgenshe aqylymdy aıtyp, keńes beretin boldym.
–Ózińizge qatty áser etip, júregińizdi eljiretken bir oqıǵamen bólisseńiz...
–Bir jas kelinshektiń taǵdyry maǵan qatty áser etti, sebebi ol oqıǵa meniń ómirime uqsaıtyn. Jastaıynan anasynan aıyrylyp, ol da ógeı sheshesiniń qorlyǵyn kórip ósken. Keıin ákesi kóz jumǵannan soń, ómiri tozaqqa aınalady. Aqyrynda múlde shydaı almaı, óz-ózin óltirmek bolyp, poıyz joldyń relsinde otyrǵan jerinen jigiti kelip alyp ketken. Jigit ata-anasyna jaǵdaıdyń bárin túsindirip, sol qyzdy úıine kelin qylyp túsirip alǵan. Basynda bári jaqsy bolǵanymen, ýaqyt óte kele ata-enesi de qyzdy jaqtyrtpaı, tipti keıin qol jumsaıtyn bolǵan. Bir kúni atasy aıamaı taıaqtyń astyna alǵan kezinde kúıeýi kórip qoıyp, áıelin alyp bólek shyǵyp ketken. Ómir bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady emes pe... Biraz ýaqyt ótkennen keıin kúıeýi de kóz jumǵan eken.
Ómirinde kórgen bar qorlyǵyn maǵan jylap otyryp aıtyp berdi, onyń da áńgimesin paraqshamda birneshe bólimge bólip jarıaladym.
–Qazirgi tańda kóptegen adamdar, ásirese tepse temir úzetin, on eki múshesi saý jastar esh qınalmaı, aqsha tabýdyń ońaı jolyn kózdep túrli qıturqy is-áreketterge barýda. Qyzdar kóshe kezip, tánin saýdalaıdy, al jigitter urlyq jasap, aqyr sońynda opyq jep jatady. Olardyń qaı-qaısynan surasań da «Men bul qadamǵa ádeıi óz erkimmen barǵan joqpyn, ómir súrýim úshin aqsha qajet, budan basqa eshqandaı amalym bolmady», - dep jaýap qatady. Taǵy basqalary jasy kelgen ata-anasyna masyl bolýda. Olarǵa aıtaryńyz bar ma?
–Balanyń qandaı tulǵa bolyp qalyptasýy, eń birinshi, tárbıege baılanysty dep oılaımyn. Jaqsy tárbıe kórgen adam jaman jolǵa túspeıdi. Árıne, adamnyń ómirinde túrli qıyndyqtardyń bolatyny anyq. Biraq Qudaı eshkimge óziniń shamasynan artyq synaq jibermeıdi ǵoı. Qazirgi tańda moraldyq turǵydan álsiz adamdar kóp. Kishkene qıyndyqqa shydaı almaı, mort synady. Synaqqa tózip, sabyr qyla bilgen adamdar túbinde jaqsy nátıjege qol jetkizedi. Al ómirdiń tepkisine tóze almaı, júrgender ezilip, qor bolyp qalýda.
–Sizdiń únemi esińizden shyǵarmaı, aıtyp júretin sózińiz?..
– «Bári, bári jaqsy bolady». Bul – únemi ózime de, ózgege de aıtatyn sózim.. Bul sóz búginde meniń ómirlik uranyma aınaldy. Túnniń artynan qashan da jarqyrap kún shyǵady. Tek adamdar sony sabyrmen kútip, sál tózimdilik tanyta bilse eken deımin...
–Áńgimeńizge kóp rahmet!
