Eýropa (orys) halqynda gúldi julyp alyp uzatylatyn qyzdyń aıaǵynyń astyna shashatyn ádetteri bar. Bul ádet qazaqı dástúr men qazaqı tárbıege múldem qaıshy dúnıe. Qazaq «bıyl bir gúl julsań, keıin on gúl shyqpaıdy» dep shópti julmaǵan, gúldeı solasyń degen. «Tabanyńa gúl bitsin» degen sóz, gúldi julyp alyp, aıaqtyń astyna tastasyn degen emes, ol múldem basqa. Júrgen jerińniń bárine gúl ósip, óte ádemi, sulý bolsyn, tek qana jaqsylyq iste degen maǵynasy men qatar urpaǵyń úzilmesin degendi bildiredi.
Gúl – Gý (Qý) jáne Úl (Ul) degen eki birikken sózden turady. Gúldiń sóz túbiri (óz túbi) «úl» (ul) bolatyny osydan. Demek, qazaq úshin gúldi julý, óz urpaǵymyzdyń bolashaǵyna balta shabý degen sóz. Bul sózdiń eki maǵynasy bar. Ulyń – er bala. Gúliń – qyz bala. Osy sózdiń túbirinen týyndaǵan «úlbiregen» degen sózdi tek qana qyz balaǵa nemese jas kelinge qatysty qoldanylady.
Gý-diń tolyq maǵynasyna kelsek, HIH ǵasyrda búkil Deshti Qypshaq (ejelde Qazaq dalasyn osylaı, Qypshaq dalasy dep ataǵan) rýlaryn hatqa tizgen qazaq ǵalymy Muhammed Salyq Babajanov (1834-1893) Adaı qaýymynyń eki taıpasynyń esimin Ad-gý, Ad-lý dep jazypty. Ad-Gý degeni - Uly Adtar (Qudaıke), Ad-Lý degeni Ad uly (Kelimberdi). Qazaqtyń – Adaı – Balyqshy rýynan shyqqan uly Ǵulamasy Júsip Balasaǵunnyń (Balyqshy Saq Ǵunnyń) álemge áıgili óz eńbegin «QUTATGÝ BİLİK» dep ataýynyń syry osy.
Áńgimeniń qysqasy, Adaılar tarıhtyń ár kezeńinde ózderiniń arǵy túbi – Ad ekenin umytpaı, baıyrǵy esimderin qaıtaryp alyp jáne Atameken Mańǵystaýyna «Saýran aınalyp» qaıta oralyp otyrǵan.
«G» - Gúl – úlbiregen qyz ben bozbala. Gúl – Gý (Qý) men Ul degen eki birikken sózder turady.
G-den bastalatyn sózder: 1.Ga (Ga-Ga, Gaz), 2.Gá (Gáp, Gákký), 3.Gó (Góı-Góı, Góri), 4.Gú (Gúl, Gúj-Gúj, Gúrs-Gúrs, Gúril), 5.Gý (Gýle, Gý-Gý áńgime). Birinshi býynda osy beseýinen basqa sóz jasalmaıdy. Adamzattyń damý, eseıý kezeńin bildirip tur.
Qazaq Álipbıinde 1.A (Ata), 2.Á (Áke), 3.B (Bala), 4,G (Gúl). Gúl qyz bala degen maǵyna beredi. 5.Ǵ (Ǵylym), 6.D (Ad, Daı). Bul Adam Atanyń bastaý alatyn jeri, ıaǵnı alǵashqy Ad qaýymy. 7. «E» Er (Er-Azamat)... (Jalǵasyn myna jerden oqýǵa bolady «Latynǵa barar jolda» http://abai.kz/post/53374).
Qazirgi qabyldaǵan latyn álippemizde osy «G»-niń ornynda «D» tur. Qazaqı sóz jasaý júıesi boıynsha tórtinshi bolyp Dd (D) emes, Gg (G) bolǵany jón bolar edi.
Qorytyndy: «Gúl ósse, dalanyń kórki, Qyz ósse, eldiń kórki» delinedi qazaq danalyǵynda. G-gúl (qyzǵaldaq), ıaǵnı qyz bala degen maǵyna beredi. Qazaqta «G» dybys-tańbasynan bastalatyn Er-Azamattyń esimi qoıylmaıdy.
Qojyrbaıuly Muhambetkárim,
Mańǵystaý
