Kórshi Reseı ǵalymdary birneshe jyldan beri «Qazaqstandaǵy Araldy qutqarý kerektigin» jıi aıtyp júr. Reseıdiń Zoologıa ınstıtýtynyń profesory Nıkolaı Aladın Araldy qalpyna keltirý talaı máseleni sheshetinin jıi alǵa tartady. Mysaly, 2017-2018 jyldary Aladın myrza «Men Araldy qutqaramyn, sol úshin maǵan Nobel syılyǵy beriletin bolady» dep jalpaq jurtqa jar salyp nazarymyzdy bir aýdaryp qoıǵan edi. Jalpy, Araldy qutqarý jaıy toqsanynshy jyldardan beri júzege asyrylyp keledi. Teńizdi qutqarý úshin osy ýaqytqa deıin uzyn-sany 72 joba qolǵa alynypty. Ókinishke qaraı, olardyń barlyǵy Aral sýynyń kóterilýine yqpal ete almady.
Tek qana Reseı ǵalymdary emes, Araldy zertteý Ózbekstan ǵalymdarynyń da qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. 2018 jyly Ózbekstan men Qazaqstan ǵalymdary Araldy zertteý úshin bes jylǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldaǵan bolatyn.
Aral teńizi osydan jarty ǵasyr buryn álemdegi kólemi jaǵynan eń iri tórttiktiń qatarynda bolǵan edi. Al qazir teńiz Orta Azıadaǵy ekologıalyqqa aımaqqa aınaldy.
Jalpy, Araldy qalpyna keltirýge qatysty elimizdiń mamandary túıip otyrǵan oıǵa júginsek, teńiz sýynyń quramynda sırek kezdesetin metaldar men hımıalyq elementter mol bolǵan. Buǵan qatysty hımıa ǵylymynyń doktory Qorlan Absalyqovanyń aıtýynsha, birinshi kezekte Aral sýynyń quramynda ıod resýrsy tunyp turǵanyn umytpaǵanymyz jón.
«Qazir teńiz sýynyń quramynda tuz ashyq jatyr. Mine, osy ashyq jatqan tuzdyń aýaǵa taralýy alańdatýy tıis. Bilesizder, Qazaqstanda ıod tapshylyǵy beleń alyp tur. Osy tapshylyqty ǵylymı tehnologıaǵa júgine otyryp, Araldaǵy tabıǵı baılyq arqyly joıýǵa bolady. Ol úshin Araldaǵy ıod resýrsyn tolyq zertteýge qol jetkizýimiz qajet. Biz úshin qazir Araldyń Soltústik bóligin zertteý mańyzdy. Birinshiden, Araldyń Soltústik bóligi Qazaqstannyń terıtorıasynda. Soltústik Aralda sý kóterilip, birtindep tirshilik jandanyp keledi. Onda balyq ta bar, teńizdiń sýy da kóterilip keledi. Al Ońtústikte tirshilik baıqalmaıdy.
Negizi Aral sýynyń quramynda kóptegen sırek kezdesetin metaldar kezdesedi. Jasyratyny joq, eldegi qanshama jer asty sýlary bolsyn, teńiz sýlary bolsyn tolyq zerttelmeı jatyr. Bizdegi sý kózderinde sýdan alynatyn rýdalar kóp. Álemdik naryqta sýdan alynatyn rýdalardyń quny altynnan da, munaıdan da qymbat. Qazir Qytaı eli osy salany ábden meńgerip, sý rýdalaryn satýda alǵa ozyp tur. Osyǵan qarap qynjylasyń.
Bir ǵana Araldy tolyq zertteı almaýymyz ókinishti. Biz bolashaqta Araldy sortańǵa aınaldyrmaı tabysqa kenelip, ózindik brend jınaımyz desek, osy salany zertteıtin ǵalymdarǵa qoldaý kórsetilýi kerek. Qýatty tehnologıany ǵylymǵa jumyldyrý qajet. Ásirese Aral máselesi qýatty tehnologıany qajet etip otyr. Erteń biz qamdanbasaq, Reseı, Ózbekstan ǵalymdary, Qytaıdyń oqymystylary Araldy zertteýge qulshynyp-aq otyr. Sondyqtan, bul arada Qazaqstannyń úlesi basym ekenin ózgeler bilýi kerek» - deıdi hımıa ǵylymynyń doktory, Qorlan Absalyqova.
Ǵalymdar bolashaqta teńiz sýyn zertteýde nanotehnologıaǵa júginýdiń mańyzdy ekenin alǵa tartady. Bul rette, ǵalymdar búginde jer betindegi temir rýdasy taýsylýǵa taıaý ekendigin, 40-50 jyldan keıin temir tapshylyǵy oryn alatynyn alǵa tartady. Osy tusta temirdiń ornyn almastyratyn kompozıttik materıaldar sýdan alyna bastaıtynyn aıtyp otyr.
«2012 jyly Vetnam kompanıalary bizdiń Aral teńizinen munaı izdeý úshin barlaý jumystaryn júrgizgisi keletinderin málim etti. Resmı túrde bizdiń bılik tarapynan buǵan ruqsat ta berildi. Ras, Araldy burynǵy qalpyna keltire almaımyz. Aralda qazir basqasha ómir. Teńizdiń tartylǵan jaǵynda ósimdikterdiń ózdigimen ósý prosesi júrip jatyr. Sekseýil, ózge de aǵashtardyń ózdiginen ósýi jerdiń astynda áli de sý bar ekenin kórsetedi. Sondyqtan, Araldy zertteýdi toqtatpaý kerek. Sońǵy bes jylda Araldy Qazir kóptegen elder teńiz sýynan qurylys oryndaryna qajetti bazalt degen zat alyp jatyr. Bul materıal óte joǵary temperatýraǵa shydamdy jáne ekologıalyq turǵydan qaýipsiz. Tyǵyzdyǵy jaǵynan almazben deńgeıles. Almazdyń tyǵyzdyǵy shartty eseptik kórsetkish boıynsha 10 bolsa, bazalttiki 9,8 paıyz quraıdy. Osydan-aq onyń berik materıal ekenin baıqaımyz. Sońǵy kezderi Japonıada, Qytaıda, Koreıada iri beton konstrýksıalaryn jasaıtyn qurylys kompanıalary panelderdiń arasyna bazalttan jasalǵan armatýralardy sala bastady. Óıtkeni bazalttan jasalǵan armatýra qoldanylǵan panelder jer silkinisine tózimdi bolady eken. Mine, bizdegi teńiz sýlarynyń quramynda rýdadan bólek osyndaı qundy materıaldar bar. Muny bilgendikten de Reseıdiń ǵalymdary jáne taǵy basqa elderdiń mamandary bizdegi sý kózderin zerttegileri keledi»,-deıdi gıdrogelog maman Ǵazıza Túsipova.
Mamandardyń paıymdaýynsha, biz úshin teńiz sýlaryn zertteý, jer asty sýlaryn ǵylymı zertteý salalary naqty tehnologıalyq jańarýǵa beıimdelýi qajet. «Aldaǵy on jylda Qazaqstandaǵy teńiz sýlaryn, jer asty sýlaryn zertetýde naqty jetistikke qol jetkizip, ondaǵy alynǵan baǵaly zattardy eksportqa shyǵara alsaq bul biz úshin bedel. Qazir ǵylymnyń qýaty barlyǵyna jetedi. Demek, bizge osy saladaǵy ǵalymdarǵa jaǵdaı jasalynýy kerek. Araldy ǵana emes, Balqashty, Zaısan kólin, Ertisti zertetý úshin arnaıy zerthanalar ashylyp, sýlarymyzdyń quramynda sırek kezdesetin metaldar anyqtalýy tıis. Óıtkeni qazir sýdyń da suraýy artatatyn zaman kele jatyr»,- deıdi gıdrogeolog Ǵazıza Túsipova.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
