ATYRAÝ. QazAqparat - Atyraýda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan «Qazaq handyǵynan - egemen Qazaqstanǵa» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensıa jumysyn bastady.
Alqaly jıynǵa Reseı, Ázerbaıjan, Fransıa, Indonezıa, Úndistan, Qytaı memleketteri men elimizdiń belgili zertteýshileri, qoǵam qaıratkerleri, akademıkter, joǵary oqý oryndarynyń profesorlary da qatysyp, baıandamalar jasady, dep jazady «Atyraý» basylymy «Ótkenge taǵzym, bolashaqqa - taǵylym» degen taqyryppen jarıalanǵan maqalada.
Kóshpendiler dáýirinen bastalǵan jol
Konferensıa barysynda Qazaq handyǵy tarıhynyń kókeıkesti máseleleri, mańyzdy tarıhı faktiler men oqıǵalar, tarıhı tulǵalardyń roli týraly aıtylyp, álem ǵalymdary otandyq tarıhtyń kemshin zerttelgen tustary, ulttyń qalyptasýy, memleket damýyn zerdeleý ádisnamasy boıynsha ǵylymı baǵa berdi. Qazirgi kezeńdegi Qazaqstan tarıhy, «Máńgilik el» ulttyq ıdeıasynyń júzege asyrylýy da nasıhattaldy.
Sharany ashqan oblys basshysy Baqtyqoja Salahatdınuly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Handyqtyń mereıtoıyn babalar rýhyna taǵzym etý úshin, taǵdyrly tarıhynan taǵylym alý úshin ótkizip otyrmyz» degen sózin atap ótti. «Qazaq handyǵy jaıdaq jerde qurylǵan joq. Handyq zamanǵa deıin de Eýrazıanyń jon arqasyn qonystanǵan babalarymyz batysta Vızantıa, Rım ımperıalarymen, shyǵysta Parsy, Qytaılarmen teń tereze kórshi bolyp, ústemdik etip, dáýrendegen dáýirler de bolǵan. Kóne Túrki zamanda bul jer shyǵysty batysqa, batysty shyǵysqa qosyp, Uly Jibek joly atty ekonomıkalyq logıstıkalyq beldeýge aınaldy. Búgingi kúnniń basty termıni - jahandanýdyń irgesi baıtaq dalamyzda qalandy desek, artyq aıtqanymyz emes. Uly Dala halqynyń ekinshi dáýrendeýi - «qazaq» degen etnonımniń tóńireginde toptasyp, Qazaq handyǵyn qurýmen baılanysty. Qazaqtyń alǵashqy on tórt hanynyń jeteýiniń joryqta qaza tapqanyn eskersek, eldikti saqtap qalýdyń ońaı bolmaǵanyn baıqaımyz.
Búginge úlken ulaǵat qaldyryp, ishki-syrtqy sebepterge baılanysty handyqtyń dáýiri de ótti. Túrki zamanynan eseptesek, búgingi táýelsiz Qazaqstanymyz - Uly Dalany meken etken halyqtyń úshinshi dáýirleý kezeńi. Memleket basshysynyń sózimen aıtsaq, burynǵy qazaq qoǵamynyń birligi jarasqanda dańqy asqan, bılikke talasqanda berekesi qashqan eken. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan konferensıa ózek etetin taqyryptarynyń biri - tól tarıhymyz amanat etken osy ashshy shyndyq pen syndarly sabaq bolýy tıis dep oılaımyn, - degen oblys basshysy ári qaraı óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı ahýalyna toqtalyp, birneshe el ókilderiniń basyn qosqan ǵylymı májilistiń búginimiz ben bolashaǵymyzǵa bereri kóp bolatynyna senim bildirip, konferensıa jumysyna sáttilik tiledi.
Túrki álemine ortaq oqıǵa
Odan ári Parlament depýtaty Sársenbaı Eńsegenov Senat tóraǵasy Qasymjomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń qurylǵanyna 65 jyl tolýyna oraı Parlament Senatynyń Qurmet gramotasymen atalmysh joǵary oqý ornynyń rektory Beıbit Mamraevty marapattady.
Indonezıanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi Foster Gýltom, Shvesıanyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti elshisi Hrıstıan Kamıll men Fransıanyń Qazaqstandaǵy Elshiliginiń mádenıet jáne yntymaqtastyq suraqtary jónindegi keńesshisi Gııom Kasperskılar da konferensıa qatysýshylaryn tarıhı datamen quttyqtap, Qazaqstannyń qarqyndy damyp kele jatqanyna toqtalsa, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Aqtaý qalasyndaǵy Bas konsýly Rashad Eınaddın ogly Mammadov «Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy - búkil túrki álemi elderine ortaq aıtýly oqıǵa. Óıtkeni, bizdiń túbimiz bir, tarıhymyz ortaq. Sondyqtan, bul mereıtoıdyń buqaralyq sıpat alýy barlyǵymyz úshin úlken abyroı bolmaq», - dedi. Bul oraıda, moderator Beıbit Baımaǵambetuly aıtyp ótkenindeı, tarıhy bir túrki memleketteriniń biri - Ázerbaıjan Respýblıkasymen qarym-qatynas erekshe. Máselen, jyl saıyn H.Dosmuhamedov ýnıversıteti stýdentterine Ázerbaıjannyń Tuńǵysh Prezıdenti Geıdar Alıev atyndaǵy bes shákirtaqy taǵaıyndaıdy. Jáne ýnıversıtette ashylǵan Ázerbaıjan tarıhy men mádenıeti ortalyǵy ár ult ókilderi stýdentteriniń rýhanı damýyna yqpal etýde.
Uly Dalanyń qaıtalanbas kitaphanasy
Al, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýtynyń dırektory, profesor Hangeldi Ábjanov «Qazaq handyǵy jáne álemdik tarıhı keńistik» taqyrybynda baıandama jasady. Parıj qalasyndaǵy Shyǵys tilderi jáne órkenıetteri Ulttyq ınstıtýtynyń profesory Pýjol Katrın Qazaqstannyń dara shejiresiniń ereksheligin tarıhtyń Uly Dala keńistiginde jazylýynan emes, kóshpendilerdiń arǵy-bergi tarıhynyń ózindik ereksheligimen baılanystyryp, HİH-HH ǵasyrlardaǵy repressıa, ózge de qıyn kezeńderden halyqtyń aman ótýimen dara turǵanyn aıtty.
- Qazaqtyń ótkeni ózge elderdiń tarıhynan memleketti adamı jáne aýmaqtyq resýrstarmen basqarý ereksheligimen, sansyz petroglıftermen, tarıhı eskertkishterimen de erekshelenip tur. Munyń barlyǵy Uly Dalanyń qaıtalanbas kitaphanasyn qalyptastyrdy. Sol sebepti, Qazaq eliniń tarıhy qýatty bolyp tabylady, - degen mártebeli meıman memleketti basqarýdaǵy Qazaq handyǵynyń erekshelikterine toqtaldy. Ol qazaq bıleýshileri úshin rýhanı baılyqtyń materıaldyq qundylyqtardan qashan da joǵary turǵandyǵyn atap ótti. Jáne de úlkendi syılaý, adamzattyń qundylyqtaryna qurmetpen qaraý, ómirdiń barlyq salasyna fılosofıalyq pragmatızmmen qaraý sıaqty qazaq mádenıetiniń zamanaýı memleketti qalyptastyrýda erekshe rólge ıe ekendigin basa aıtty.
Túıin
Ótkendi saralap, tarıhqa baǵa berý maqsatynda ótken mańyzdy sharada Qazaqstantarıhynyń damý tendensıalary, tarıhnamasy, Qazaqstannyń Eýrazıalyq doktrınasynyńtarıhı, saıası tendensıalary, Orta Azıanyń geosaıası jaǵdaıy, Uly Jibek joly, Batys penSHyǵys órkenıetteri, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń tarıhı máseleleri boıynshasarapshy maman, Qazaqstan tarıhyn «E-learning» tehnologıasymen oqytý joldarynqurastyrýshylardyń biri Sattar Májıtov «Máńgilik el»ıdeıasy aıasynda táýelsiz Qazaqstanmemleketi úshin kúres: etnıkalyq biregeılik jáne ózindik bolmys» taqyrybynda oı órbitse, M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti Azıa jáne Afrıka elderiınstıtýty dırektorynyń orynbasary, belgili tarıhshy Jibek Syzdyqova, Qalmaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Badma Salaev, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, «Otyrar» ǵylymı kitaphanasynyń dırektory, profesor Tursyn Jurtbaı, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq ýnıversıtetiniń profesory Jumabek Busyrmanov, M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi Svetlana Ananeva men BatysQazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologıa ortalyǵynyń dırektory Murat Sydyqovtar da ózekti máselelerdi baıandamalaryna arqaý etti.
Qazaq qoǵamy ulttyq tarıhı máselelerge qozǵaý sala berýi qajet. «Sonda ǵana zobalań jyldardyń naqty baǵasy beriledi» deıdi tarıhshylar. Ǵalymdardyń basyn qosyp, oılarynortaǵa salǵan sharanyń túıini osy boldy.
Aıtary mol maǵynaly shara Atyraýda búgin de jalǵasýda.
Derekkóz: QazAqpart
