Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elderi úshin ortaq valúta engizý jumystary baıaý bolsa da júrip jatyr. Kúni keshe bul týraly TMD elderiniń isteri, eýrazıalyq ıntegrasıa jáne otandastarmen baılanys boıynsha Mlekettik dýma komıtetiniń tóraǵasy Leonıd Slýskıı málimdedi. Tipti, ol jańa valútanyń ataýy «Evraz» atalýy múmkin ekenin de aıtqan edi. Al, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń baspasóz hatshysy Dáýren Abaev bolsa ortaq valúta qurý týraly másele kún tártibinde turmaǵanyn aıtyp otyr. Al qarapaıym halyqty aıtpaǵanda bilikti sarapshylardyń ózi kimge senetinin bilmeı dal bolýda.
Negizi reseılik saıasatkerler Eýrazıa ekonomıka odaǵy aıasynda ortaq valúta engizýdi kópten beri kóterip júr. Óıtkeni, buǵan deıin birneshe márte atalǵan máselege baılanasty Reseıdiń iri saıasatkerleri pikir bildirgen bolatyn. Alaıda, atalǵan málimdemelerdi qazaq saıasatkerleri joqqa shyǵaryp, ortaq valútanyń bolmaıtyndyǵyn shegelep aıtqan. Soǵan qaramastan Leonıd Slýskıı ortaq valúta týraly málimdeme jasap otyr. Tipti dýma depýtaty sý jańa valútanyń evraz dep atalýy múmkin ekenin aıtady.
– Jaqyn arada bizde ortaq eseptesý birligi bolady. Qazir bankter óz jumystaryn jalǵastyrýda. Bul 2011 jyly ońaı kóringenimen shyn mánisinde kúrdeli jumys bolyp shyqty. Daǵdarys faktory da áser etýde. Biraq bul qajet dúnıe, sondyqtan jumys jalǵasýda. Erte me, kesh pe valúta paıda bolýy tıis. Ony engizý úshin bárin retteý ońaı bolmaıdy – deıdi Leonıd Slýskıı.
Slýskııdyń «ortaq valúta engizý úshin bárin retteý ońaı bolmaıdy» degen sózin qalaı túsinýge bolady? Sonda Reseı odaqtastarynyń kelisiminsiz ortaq valútany zorlap engizedi me? Áıtpese retteýdi basqasha qalaı túsinýge bolady? Máselen Armenıa Ortalyq bankiniń tóraǵasy Artýr Djavadánnyń aıtýynsha EAEO elderiniń ortaq valútaǵa ótý áńgimeleri asyǵys sheshim. Óıtkeni ol bir aı buryn ótken EAEO elderiniń OB basshylary kezdesýinde qazaqstandyq jáne reseılik tarap bul máseleni 2025 jylǵa deıin qarastyrmaıtynyn málimdegenin eske saldy. Djavadán atalǵan jıynda EAEO-daǵy áriptesterimen aqyldasa otyryp, bul máselege keminde 30-40 jyl ýaqyt qajet degen toqtamǵa kelgen. Bul bir. Ekinshiden qazaq úkimeti de ortaq valúta engiýge qulshynyp turǵan joq. Óıtkeni, ortaq valútaǵa qarsy ekenin Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaevtan bastap depýtattarǵa deıin bildirgen bolatyn. Sondaı-aq kúni keshe Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń baspasóz hatshysy Dáýren Abaev ta bul máselege qatysty pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha EAEO aıasynda ortaq valúta qurý týraly másele kún tártibinde turmaǵan joq.
– Búgingi tańda ortaq esep aıyrysý birligi men EAEO ortaq valútasyn qurý týraly másele kún tártibinde turǵan joq. Bul másele ıntegrasıalyq birlestik deńgeıleriniń eshbirinde talqylanbaıdy – dedi Dáýren Abaev.
Dáýren Abaevtyń sózi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń ustanymy ekeni belgili. Demek, reseılik saıasatkerlerdiń alashapqyn bolyp, óz aldyna sheshim qabyldaýy negizsiz. Onyń ústine buǵan deıin prezıdent «táýelsizdikke qater tónetin bolsa kedendik odaqtan sol sátte shyǵamyz» degen bolatyn. Bizdiń paıymdaýymyzsha tól teńgemizdiń ornyna ortaq valúta engiziletin bolsa onda táýelsizdikke shynymen qater tónedi. Muny bılik jasy bilse kerek. Sondaı-aq ortaq valútany zıaly qaýym ókilderi men qarapaıym halyq ta qoldamaıdy. Óıtkeni buǵan deıin ultshyldar táýelsizdik úshin barlyq qıynshylyqqa shydap tosyn minez tanytpaı keldi. Eger de ortaq valúta engiziletini qazaq úkimeti tarapynan rastalsa onda onyń arty jaqsylyqqa ákelmeıdi. Bul degen sóz halyqtyń jappaı alańǵa shyǵýy múmkin degendi bildiredi. Alaıda, Úkimet qarasha halyqtyń alańǵa shyǵyp, kóterilis jasaýyna múmkindik bermeıdi, táýelsizdigimizge qaýip tóndiretin oǵash áreketterge barmaıdy dep seneıik.
Serik JOLDASBAI
Astana
