Kendi Altaıdaǵy ilkimdi jobalar
El ekonomıkasynyń áleýetti menedjerleriniń biri, Elbasy senimine ıe bolǵan saıasatker Danıal Ahmetovtiń Shyǵys Qazaqstan oblysynyń eki tizgin, bir shylbyryn qolyna alǵanyna – bir jyl. Danıal Kenjetaıuly 2014 jyldyń 11 qarashasynda Prezıdent Jarlyǵymen Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Bir jyl – bylaı qarasańyz, qas-qaǵym sát. Alaıda, álem jurty álem-tapyryq kúı keship, dúnıeniń túkpir-túkpirinde otty oshaqtar kóbeıip, qarjylyq qyspaq qos ókpeden qysa bastaǵan daǵdarysty ýaqytta ár kúnniń repetin tanyp, barlyq salany baǵdarlaı bilý bilikti basshyǵa tán. Memleket basshysynyń synynan ótken, el Úkimetine jetekshilik jasap, teriskeı óńirlerdi basqarǵan, alyp qurlyqtaǵy jańa qurylym – Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaqtyń isin ilgeriletken máttaqam mamannyń Altaı men Alakól arasyn alyp jatqan alyp óńirdiń óndirisi men ónerin óristetýde, berekesi men birligin bekemdeýdegi qyzmetine qysqasha sholý jasaýdy jón sanadyq. Qyrkúıek aıynyń basynda Elbasy qabyldaýynda bolǵan óńir basshysy óndiristi oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalyn baıandap, damý kórsetkishteri aldyńǵy kezeńdegiden joǵary ekendigin, valúta naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa qaramastan oń ózgerister barlyǵyn, «Qazsınk», «Azıa AVTO» syndy iri kásiporyndardyń óz ónimderin ótkizýde oryn alǵan irkilistiń qysqarǵanyn, oblys ónimderine suranys ósip kele jatqanyn jetkizgen bolatyn. Álbette, bul óńir ekonomıkasynyń jalpy kartınasy. Belgili bir sandarǵa baǵynatyn ósim kórsetkishteri aıtýǵa ońaı bolǵanymen, sala-sala boıynsha qıyn kezeńde ilkimdi is júrgizý qajyr-qaıratty talap etetini sózsiz. Oblys ákimi D.Ahmetov shıkizattyń baǵasy tómendeýine baılanysty halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen, jekelegen ınvestorlarmen kelisimder júrgizý arqyly óńirge óris bolatyn jańa qarjy kózderin tabýda tabandylyq tanytyp keledi. Máselen, Shyǵys óńirine konsesıa men jeke ınvestorlardyń qatysýymen áleýmettik mańyzdy jobalarǵa 70 mıllıard teńge tartylmaq. Onyń ishinde birinshi kezektegi nysandar retinde memlekettik-jeke áriptestik sheńberinde oblys ortalyǵynda 11 balabaqsha, Semeıde 5 balabaqsha jáne qos qalaǵa qos aýrýhana salynatynyn aıtsaq bolady. Eýropalyq Qaıta qurý jáne damý banki jylýmen, sýmen jáne elektrmen qamtýǵa baılanysty 5 jobany qoldady. Osy arqyly Óskemen men Semeıdiń ınfraqurylymy birshama jaqsarmaq. Al qalǵan qalalar men aýdandar boıynsha 147 mıllıard teńgeniń ınvestısıalyq jobalary ázirlendi.
Óndiris ósimi
Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda, ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýdyń mańyzy zor. 2015-2019 jyldary atalǵan baǵ­dar­lama aıasynda 535,8 mıllıard teńge ınvestısıa esebinen 30 joba júzege asyrylmaq. Nátı­jesinde 10,5 myń jumys orny qurylady. Onyń ishinde eki joba respýblıkalyq mańyzǵa ıe. Atap aıtqanda, Óskemen qalasyndaǵy «Azıa AVTO Qazaqstan» AQ-tyń tolyq sıkldi avtozaýyt jáne avtokomponentter óndirisi boıynsha tehnoparki men «KazMineralsPLC» JSHS Aqtoǵaı taý-ken baıytý kombınatynyń qurylystary júrgizilýde. «BIPEK AVTO – Azıa AVTO» qazaqstandyq hol­dıngi men reseılik avtoóndirýshi «AVTOVAZ» AAQ-tyń birikken kásipornyn 2017 jyly paıda­lanýǵa berý josparlanyp otyr. ­Osy arqyly Óskemende jy­lyna 12 myń avtokólik shyǵarylmaq. Sonymen birge, oblysta avtoklasterdi damytýdyń halyqaralyq talaptarǵa saı jos­pary jasalýda. Ony ázirleýge «Price waterhouse Coopers» atty halyqaralyq iri konsaltıń kompanıasy shaqyryldy. Aǵymdaǵy jyly 13,6 mıllıard teńgege 13 jo­bany iske qosý arqyly 700 tu­raq­ty jumys ornyn qurý jos­­par­landy. 2020 jylǵa qaraı óńirlik ishki ónim kólemin bıylǵy jylmen salystyrǵanda 12,7 paıyzǵa arttyrý kózdelip otyr.
Kendi Altaıdyń metalýrgıa ónerkásibi el ekonomıkasynyń jetekshi salalarynyń biri. Sondyqtan, bul salanyń óńirdegi úlesi 45 paıyzǵa teń. Negizinen eksportqa shyǵarylatyn ónimdi óndirý óte mańyzdy. Osy jyly el Úkimeti ónerkásiptik kásip­oryndardy qoldaý jónindegi is-sha­ralar josparyn jasady. Atal­ǵan daǵdarysqa qarsy sharalar sheńberinde oblysta birqatar máseleler sheshimin tapty. «Qazsınk» JSHS úshin Shaımerden kenishindegi totyqty myrysh kenin tasý barysynda temirjol jelisi qyzmetiniń koefısıentterin ýaqytsha tómendetý, qorǵasyn konsentratyn tasymaldaýǵa ımporttyq baj salyǵyn almaý merzimi uzartyldy. «Óskemen tıtan-magnıı kombınaty» AQ pen «Ekibastuz GRES-1» JSHS arasynda satý-satyp alý kelisimderi bekitildi. Óńir kásiporyndarynyń aǵymdaǵy máselelerin sheshý maqsatynda Úkimetke usynys jasaý úshin oblystyq daǵdarysqa qarsy is-sharalar jónindegi jedel shtab quryldy. Shtab aı saıyn iri jáne orta ónerkásip oryndarynyń shyǵarǵan ónimderine saraptama júrgizip otyrady. Árıne, daǵ­darys salqyny metalýrgıa kásiporyndaryna da tıdi. Máselen, qańtar-qyrkúıek aılarynda taý-ken ónerkásibiniń óndiris kólemi 70,5 mıllıard teńgeni qurady. Bul ótken jylǵy ýaqytpen salys­tyrǵanda 10 paıyzǵa tómen. Onyń negizgi sebepteri kenniń azaıýy, kenishterdi paıdalanýdyń ekonomıkalyq júıeliliginiń joq­tyǵy, ken jynysynyń óte tereńde jatýy jáne qaıta óńdeýdiń tıimdi tehnologıasynyń azdyǵy bolyp otyr. Osyǵan baılanysty mıneraldy shıkizat kóziniń ornyn toltyrý óte mańyzdy. Sondyqtan Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes elimizde 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan geologıalyq barlaý jumystaryn júrgizý baǵdarlamasy qabyldanǵan bolatyn. Bıyl geologıalyq zertteý, jer qoınaýy men ony paıdalanýǵa monıtorıń jasaý úshin respýb­lıka búdjetinen 1847,9 mıllıon teńge bólindi. Keıbir kásip­oryndar jeke qarajaty esebinen geologıalyq barlaý jumystaryn júrgizýde.
Taýarly sút fermalary
Oblysqa kelgen kúnnen bas­tap Danıal Kenjetaıuly eko­nomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýmen birge halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan tıimdi jobalarǵa nazar aýdardy. Saralaýdan ótken súbeli istiń biri – taýarly sút fermalaryn qurý. Shyǵys óńiri – elimizde sút óndirýden alǵashqy oryndy ıelenedi. Óńirde iri sút óńdeý kásiporyndarynyń shoǵyrlanǵandyǵyna qaramastan, sút shıkizatynyń 70 paıyzy qa­rapaıym turǵyndardyń enshisinde. Sondyqtan, oblys ákimi alǵashqy jumysty sút qabyldaý pýnktterin qurýdan bastady. Búginde oblystyń barlyq aýdandarynda derlik sút qabyldaý oryndary jumys istep tur. Elbasy tapsyrmasy boıynsha, syrttan keletin sút taýarlarymen básekeles bolý, óz ónimimizdi ózgege sata bilýimiz kerek. Bul úshin aýyldarda kooperatıvti óndiris damýy tıis. Birneshe baǵytty qamtıtyn keshendi baǵdarlamany júzege asyrý maqsatynda, qoldanystaǵy taýarly sút fermalaryn jańǵyrtý jáne jańa ferma qurylystaryn salý josparlandy. Alǵashqy kezekte, 2015-2016 jyldary 9 taýarly sút fermasyn quryp, 28 fermany qaıta jóndeýden ótkizý kózdeldi. Barlyǵy – 37 nysan. Halyqtan sút satyp alýdy uıymdastyrý úshin jyl sońyna deıin 33 pýnkt ashylmaq. Qazirgi kezde 26 pýnkt jumys istep tur. Sondaı-aq, sút óńdeý kásiporyndarynyń qýatyn eseleý qarastyrylýda. Iaǵnı, olar óńdeıtin sút kólemi kem degende 70 paıyzǵa jetýi tıis. Osy arqyly jylyna halyqtan 25 myń tonna sút satyp alynbaq. Óńir jospary boıynsha aldaǵy eki jylda jylyna 100 myń tonna sút óńdeledi.
Qarqyndy qurylys
Negizgi mamandyǵy qurylys ınjeneri bolyp tabylatyn D.Ahmetov atalǵan salaǵa aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Qurylysy uzaqqa sozylǵan nysandar jiti baqylaýǵa alyndy. Bir jyl buryn mundaı nysandar sany 118 bolsa, qazirgi jaǵdaı múldem basqasha. Ýaqytynan keshiktirilgen qurylystyń 80 paıyzy jyl sońyna deıin aıaqtalady. Óńir basshysy kóbine-kóp mektepter men balabaqshalardy úlgilik joba boıynsha shaqtap salý qajettigin eskertýde. Bul qarjyǵa da únem. Onyń ústine, aýyldaǵy bala sanyn saralamaı saraıdaı mektep salýdyń kimge qajeti bar? – deıdi oblys ákimi.
Bıyl jalpy aýdany 449,1 myń sharshy metr bolatyn 5854 páterlik 65 kópqabatty turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilýde. Aǵymdaǵy jyldyń 9 aıy ishinde 13 kópqabatty úı men 1250 jeke turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. Jyl sońyna deıin taǵy 12 kópqabatty úı tapsyrylady. Bul rette qurylys qarqynyn saqtaý úshin túrli qarjy ınstıtýttaryn tartýǵa úlken kóńil bólindi. Búginde «Ertis» ÁKK UK» AQ nesıe baǵdarlamasymen 7 turǵyn úıdiń qurylysyn júrgizse, «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-pen birge 13 úı salynýda. Sondaı-aq, «Qazaqstan ıpotekalyq kompanıasy» AQ qarjysyna 5 jalǵa beriletin úı qurylysy júrgizilip jatyr. Qazaqstan ıpotekalyq kompanıa­syna aǵymdaǵy jyly 25 mıllıard teńgege turǵyn úı alańynyń qurylysyna arnalǵan 30 jer ýchaskesi bólindi. Kompanıaǵa úlgilik jobalar usyný men ınjenerlik ınfraqurylymmen qamtamasyz etý Óskemen men Semeı qalalarynyń ákimderine tapsyryldy.
Aýyl sharýashylyǵy
Shyǵys óńiriniń aýyl sharýa­shylyǵynyń áleýeti zor. Alaıda, agroónerkásiptik keshendi damy­týdyń qıyndyqtary retinde óndi­ris ınfraqurylymynyń damy­maýy, jemshóp daıyndaý uıym­dary jelisi men óndirýshilerdiń taýarynyń azdyǵy, negizgi jáne aınalym qarajatynyń jetis­peýshiligi, ozyq tehnologıany engi­zýdiń sylbyr júrip jatqandyǵy, bilikti mamandardyń joqtyǵy sıaqty kóptegen keder­gilerdi aıtý­ǵa bolady. Árıne, sońǵy bes jyl­da mal basy men qus ónim­deri, túrlendirý men asyldandyrý jumystary boıynsha kóp ilgerileýshilik boldy. Oblys ákimi osy oraıda keshendi jumystyń kerektigin únemi aıtyp keledi. Jalpy, jumys saparlarynda baıqaǵanymyz, óńir basshysy kez kelgen sala adamdarymen sóıles­kende, sol salanyń tamyryn dóp basatyn joǵary entýzıazmge ıe. Búginde jemshóp daıyndaý úshin sýarmaly jer kólemin arttyrý, sýdy únemdeý tehnologıasyn engizý jumystary qolǵa alyndy. Et óndirýdiń eksporttyq áleýe­tin arttyrý úshin Aıagóz aýdan­ynda jylyna 17 myń tonna et óndirýge qabiletti et kombı­natynyń qurylysy bastaldy. Investısıalyq joba aıasynda 50 myń bas qoıǵa arnalǵan kombınattyń óz bordaqylaý alańy bolady. Keleshekte shyǵys­qazaqstandyq et ónimi Reseı men Qytaı elderine eksporttalmaq. Al Úrjar aýdanynda jylyna 30 myń tonna qus etin óndiretin broıler qus fabrıkasy qurylýda. Bul syrttan tasymaldanatyn qus eti ımportyn azaıtýǵa baǵyt­talǵan sharýa. Sondaı-aq, qus fabrıkasyna Almaty oblysy men Shyǵys óńiriniń ortasynda ornalasqan Úrjar óńiriniń tańdalýy logıstıkalyq jeńildikter týǵyzady.
Jol jóndeý
Elimizdegi respýblıkalyq joldardyń eń uzaq bóligi Shyǵys óńirinde ornalasqan. Sondyqtan, klımaty qatańdaý oblysta jol kútiminiń ózi ońaıǵa soqpaıdy. Keıbir joldar tipti qaraýsyz qalǵan deýge bolady. Sondaı oıdym-oıdym joldyń birine sanalatyn Aıagóz ben Aqsýat arasyndaǵy jol jóndelmek. Óńir basshysy joldyń jaǵdaıymen tanysqannan keıin respýblıkalyq búdjetten 78 shaqyrymdy jóndeýge ótinim joldandy. Aqsýatqa Qalbataý arqyly 216 shaqyrymǵa sozylatyn joldy aınalyp barý tıimdi me, álde Aıagóz arqyly tike tartatyn eki esege qysqa jol tıimdi me?! Jóndeýden keıin atalǵan jolmen júretin kólik legi 200-den 1500 kólikke deıin artady dep kútilýde. Sondaı-aq, Óskemen men Semeı arasyndaǵy 69 shaqyrym, Osınovskıı asýynan Jańa Buqtyrma kentine deıingi jáne demalys úılerine aparar jol bólikteri, Shemonaıha qalasyna kiretin jol jóndeledi.
Óńir basshysy joldy ortasha jóndeýden ótkizýge kóńil bóldi. Naryqtyq jaǵdaıda bul tıimdi. Kúrdeli jóndeýge ketetin qarjy ortasha jóndeýge baǵyttaldy. Sol arqyly bıyl 303 shaqyrym jol ortasha jóndeýden ótti. Onyń ishinde Omby – Maıqapshaǵaı, Óskemen – Rıdder – Reseı Federasıasynyń shekarasy, Semeı – Qaraýyl jáne basqa da baǵyttar bar. Al birqatar shekaralyq beketter men Úlken Naryn – Kúrshim, Kaznakovka ótkeli, Alakól jáne Rahman qaına­r­yna aparatyn uzyndyǵy 31 shaqy­rymdyq jol kúrdeli jóndeý­den ótedi.
Óner órisi
Qurylysy kúndiz-túni jiti baqylanǵan oblystyq drama teatry paıdalanýǵa berildi. Saltanaty kelisken óner orda­synyń ashylýyna Memleket bas­shysy Nursultan Nazarbaev qaty­syp, shyǵarmashylyq ujym men kórermen qaýymdy quttyqtady. Sol jaǵalaýdyń kórkin kirgizgen jańa ǵımarattyń múmkindigi úl­ken. Oblys basshysynyń tikeleı tapsyrmasymen jańa teatrda qazaq jáne orys trýppalarymen birge jastar teatry quryldy. Jastar teatrynda Astanadaǵy «Shabyt» óner ýnıversıteti men Alma­tydaǵy T.Júrgenov atyn­daǵy Óner akademıasyn bitir­gen jas túlekter kelip eńbek etýde. Jas shyǵar­mashylyq ıeleriniń baspana máselesiniń oń sheshilýi de ónerge degen qamqorlyqtyń bir belgisi ispettes. Bıyl jańa teatr ǵı­ma­ratynda respýblıkalyq teatr­lar festıvali ótkizilip, oǵan alys-­jaqynnan kelgen 8 teatr ujy­­my qatysty. Qazaq han­dy­­ǵynyń 550 jyldyǵy men Uly Jeńis­tiń 70 jyldyǵyna, Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń 20 jyldyǵyna arnalǵan mereıtoılyq qoıylymdar da kórermen kóńilinen oryn aldy. Shyǵys Qazaqstanda alǵash ret «Aq Ertis» İ halyqaralyq mýzyka festıvali uıymdastyrylyp, oǵan álemdik deńgeıdegi opera jáne klasıkalyq mýzyka sheberleri qatysty.
Abattanǵan aımaq
Óńirdiń iri qalalary men aýdan ortalyqtarynyń abattandyrylýyna zor kóńil bólindi. Kóshelerdiń retti, jaryq hám jasyl bolýy nazarǵa alynyp, ásirese, Óskemen men Semeı qalalarynyń zamanaýı kelbetin qalyptastyrý boıynsha jumystar bastaldy. Halyqaralyq balalar kúnine bazarlyq retinde elimizdegi erekshe sýburqaq iske qosyldy. Teatr ǵımaratynyń este­tıkalyq kelbetine kórik bergen bul nysannyń ereksheligi mý­zyka yrǵaǵymen birge san túrli qımylmen bıleıtindiginde. Qyzyldy-jasyldy san reńge bó­len­gen sýburqaqta Shámshi ánderi men Qurmanǵazy, Táttim­bet kúıleri, sheteldik áıgili kompozıtorlardyń romanstary shyrqalyp, seıildegen adamdarǵa tamasha kóńil-kúı syılaıdy. Teatr aldyndaǵy dál osyndaı eki sýburqaqqa uqsas keshen qala­nyń Respýblıka alańynda da paıdalanýǵa berildi. Onda úsh birdeı sýburqaq iske qosylyp, ke­shen mańaıy tolyǵymen jaryq­tan­dy­rylyp, abattandyryldy. Osy stıldegi sýburqaq Semeı qalasynyń ortalyq alańynda da ashy­lady. Sondaı-aq, óńirdiń eki qa­lasy Óskemen men Semeıdi qaq jaryp ótetin Ertis ózeniniń jaǵa­laýy jańǵyrtyldy. Taıaýda Óskemen qalasynyń kúninde E.Slav­skıı atyndaǵy jańarǵan jaǵa­laý qala turǵyndarynyń ıgi­ligine berildi. Onda jazda velosıped, qysta shańǵy tebýge arnalǵan arnaıy jolaqtar, kóshe trenajeri bar. Jaǵalaýdaǵy samaladaı jarqyraǵan shamdardyń sáýlesi ińir qarańǵysynan bas­tap Ertistiń erke aǵysymen san qubylady. Oblys ortalyǵynda «Gaga­rın býlvary» da tolyǵymen qaı­ta jóndeýden ótip, balalarǵa arnal­ǵan «Ǵarysh» oıyn alańy salynyp, turǵyndarǵa jaıly demalys ornyna aınaldy. Komendantka men Úlbi ózenderiniń jaǵalaýlary da kúrdeli jóndeýden ótetin bolady.
P.S:
Shyǵys óńiri balyq resýrs­taryna baı. Ertis baseıniniń úlesine elimizdegi balyq aýlaý kórsetkishiniń 21 paıyzy tıesili. Sol sebepti oblysta balyq sharýashylyǵyn damytýdyń keshen­di jospary jasalýda. Má­selen, Ulan aýdanynda bekire balyǵyn ósirip, onyń eti men ýyldyryǵyn óndirý jobasy bastaldy. 1,6 mıllıard teńgege júzege asyrylyp jatqan joba boıynsha kelesi jyly jylyna 45 tonna bekire eti, al 2018 jyl­dan bastap 4 tonna ýyl­dyryq óndirilmek. Zaısan aýdanynda da baǵaly balyq ósirýge baǵyttalǵan birqatar jobalar qolǵa alyndy. Orman resýrstaryn ıgerý, aǵash óńdeýge baılanysty tyń jobalar júzege asyrylady. Sondaı-aq, stıhıaly saýda oryndaryn joıý, elimizdegi biregeı etnoaýyldy halyqtyń tegin tamashalaýyna jol ashý, áleýmettik jáne sporttyq nysandardyń aınalasyna turǵyn úıler salý jobasyn qolǵa alý, Óske­men qalasynyń negizgi kúre­joldarynyń biri sanalatyn Sát­baev dańǵylyn keńeıtý syndy jumys­tar da óńir basshysynyń qysqa ­merzimde atqarǵan hám atqarmaq isteriniń bir parasy. Sonymen birge, bıyl óskemendik áıgili «Torpedo» hokeı klýbyna kóp kóńil bólinýde. Klýbty damytý maqsatynda onyń tarıhı ataýy qaıtarylyp, qarjylyq-materıaldyq jaǵdaıy oń sheshi­min tapty jáne basqarýshy qura­myna bilikti menedjerler shaqy­ryldy. Aıta ketken lázim, Shy­ǵys óńiri keleshekte hokeıdiń otany­men birge fýtboldyń da dúldúl­derin tárbıelemek. Qazirgi kezde oblys ákiminiń tapsyrmasy bo­ıynsha fýtbol akademıasyn qurý jumystary júrgizilýde. Oǵan bilikti ıspandyq fýtbol mamandary tartyldy.

Derekkóz: egemen Qazaqstan