Ótken juma kúni Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Mýzeıinde «Til janashyry» qurmet belgisin tabystaý rásimi ótti. Gazet sol ataqqa ıe bolǵan ár salanyń mamandaryn osyǵan deıin júrgizip kelgen «Til tilekshisi» aıdarymen oqyrmandarǵa tanystyrýdy jalǵastyrady.
Jaqsylyǵy bir qaýym eldi qýantyp qana qoımaı, eldiń ıgiligi úshin jasalǵan ár istiń saýaby da bolaryn esten shyǵarmaǵan jandar jaıly jıi aıtyp ta, jazyp ta júrýge tyrysamyz. Sondaı halqynyń aldynda perzenttik paryzyn óteýge sert bergen jandardyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń orynbasary Jaqyp Asanov. Ol óz isiniń bilgiri, bilikti maman, qalamy qarymdy zańger retinde baǵalaýǵa turarlyq qasıetteri jeterlik. Sonymen qatar, tabıǵatynan belsendi, yntaly jáne patrıot azamat retinde memlekettik til máselesine erekshe mán berip keledi. Qandaı laýazymdarda qyzmet etip júrse de memlekettik tildiń mártebesin ósirýge, ony dáripteý men nasıhattaýǵa zor úles qosýda. Jaqyp Qajymanulynyń «eń mańyzdysy jeke adamnyń jaýapkershiligi» degen sózdi jıi qaıtalaıtynyn baıqadym.
Ol únemi: «Memlekettik tildiń damý máselesi elimiz úshin árdaıym basty nazarda. Táýelsizdigimizdiń maqsaty da sol – tilimizdi, dinimizdi, salt-dástúrimizdi saqtap qalý emes pe? Qudaıǵa shúkir, qazaq tiliniń jaǵdaıy birte-birte jaqsaryp kele jatyr dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Memlekettik organdar birtindep resmı túrde qazaq tiline kóshýde. Qazir qazaqsha bilmeseń, jumysqa ornalasý qıyn. Keleshekte mundaı talap kúsheıe bermek. Memlekettik tildi árbir Qazaqstan azamaty bilýge, meńgerýge mindetti. Sebebi, bárimiz Qazaq elinde turamyz. Al ómirde jetistikke jetemin, bilimimdi keńeıtemin degen adamdar, ásirese, jastar úshin, eń aldymen aǵylshyn tili, tym bolmaǵanda, orys tili óte qajet. Sebebi, álemdegi 7,5 mlrd. halyqtyń teń jartysy aǵylshyn tilinde, al 250 mln.-ǵa jýyq adam orys tilinde sóıleıdi. Bul tilderdiń Birikken Ulttar Uıymynyń jumys tilderi bolýy bekerden-beker emes. Qytaıdyń uly oıshyly aıtqan eken: «Bir til bilseń – bir adamsyń, eki til bilseń – eki adamsyń», dep. Prezıdenttiń «úshtuǵyrly til» ıdeıasyn qoldaımyn. Sondyqtan, meniń pikirim: memlekettik tildi bilý – árbir qazaqstandyqtyń mindeti, al shet tilin bilý – jetistiktiń, tabystyń kilti.
Jaqyp Asanov Parlament qabyrǵasynda júrgende osy til máselesine baılanysty eki depýtattyq saýal joldaǵan.
Birinshisi – qazaq tilin bilý deńgeıin baǵalaý júıesi jaıly. Bul másele týraly Jaqyp Asanov: «Kóptegen damyǵan elderde til bilý deńgeıin anyqtaıtyn baǵalaý júıeleri engizilgen. Mysaly, shet tilin úırenip júrgen jastardyń «IELTS júıesi boıynsha meniń deńgeıim 5» nemese «TOEFL júıesi boıynsha aǵylshyn tilin 6-ǵa bilemin» dep bir-birimen jarysyp, maqtanyp aıtyp júredi. Ol bal neǵurlym joǵary bolsa, onyń sol eldegi múmkindikteri de keńeıedi. Sondyqtan, osy tilderdi úırenip jatqan azamat búgin bes bal alsa, kelesi joly – alty, birer jylda baryn salyp jeti bal alýǵa tyrysady. Sondyqtan, biz de osyndaı naqty krıterıılerdi qoldanysqa engizsek» degen usynys engizgen.
Til máselesine qatysty ekinshi saýaly: memlekettik basqarý júıesindegi azamattardyń til bilý deńgeıin arttyrýǵa baılanysty. «Bárimizge belgili, kóptegen memlekettik qyzmetshilerimiz tilderin áli qazaqshaǵa «syndyra» qoıǵan joq. Al memlekettik tildiń abyroıyn arttyrý, onyń mártebesin kóterý, eń aldymen, solarǵa júktelgen» degen saýaldyń birqatar depýtattar arasynda qarsylyq týǵyzǵanyn da kóziqaraqty oqyrmandarymyz baıqaǵany anyq. Sondyqtan, qazaq tilin ıgeremin degen qyzmetkerlerdi qazaq tiliniń qaımaǵy buzylmaǵan Qyzylorda oblysyna jiberý tájirıbesin engizsek degen usynysyn júzege asyrýǵa kirisken Jaqyp Asanov ony keıin júzege de asyra bildi. 2010 jylǵy maýsymda Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda memlekettik qyzmetshilerdiń qazaq tilin tez ári sapaly úırenýiniń joly retinde «tildik ortaǵa tereń boılaý» («metod glýboko pogrýjenıa v ıazykovýıý sredý») ádisin usyndy. Búgingi kúni Bas Prokýrordyń orynbasary qyzmetinde Jaqyp Qajymanuly atalǵan ádisti prokýratýra qyzmetkerlerine qatysty qoldanyp, osy arqyly nátıjege de qol jetkizdi. 2014-2015 jyldarda 26 prokýrordyń qazaq tilin jetik meńgerýine yqpal etti.Atap aıtqanda, memlekettik tildi bilý deńgeıi tómen 6 prokýratýra qyzmetkeri respýblıkamyzda til máselesi tolyǵymen sheshilgen Qyzylorda oblysyna 3 aıǵa issaparmen jiberilip, osy ýaqyt ishinde qazaq tilin jaqsy ıgerip ketýine jaǵdaı jasaldy. Sonymen qatar, Qyzylorda oblysyna jibermeı-aq, ózderi jumys jasaıtyn óńirdegi qazaq tili keńinen damyǵan aýdandarǵa issaparǵa jiberý arqyly 20 prokýrordyń memlekettik tildi meńgerýine múmkindik ashyldy.
2011 jylǵy sáýirde Jaqyp Asanov depýtat áriptesteriniń qazaq tilin tezirek meńgerýine qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda «100 slov ı vyrajenıı na kazahskom ıazyke» atty Parlament depýtatynyń sózdigin qurastyrdy. Parlament quramy kópultty bolǵandyqtan, atalǵan 100 termın qazaq tiliniń dybystyq erekshelikteri eskerilip, latyn translıterasıasymen birge jazyldy. Mundaı qadamdar qoǵamdyq ortaǵa óz yqpalyn tıgizgendigi anyq. Bas Prokýrordyń orynbasary Jaqyp Asanovtyń jetekshiligimen 2014 jylǵy mamyr aıynda prokýratýra organdarynyń qazaq tilin jetik meńgergen qyzmetkerleriniń arasynda «Memlekettik qyzmette – memlekettik tilmen» atty respýblıkalyq baıqaý ótkizildi. Sondaı-aq, onyń tikeleı aralasýymen Astana qalasyndaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda «Til týraly» Zańnyń qabyldanǵanyna 25 jyl tolýyna arnalǵan «Til – tatýlyq tiregi» atty respýblıkalyq vedomstvoaralyq baıqaý ótkizildi. Bekitilgen shartqa sáıkes quramynda 2 ózge ult ókili bar 8 ortalyq memlekettik organnyń komandalary qatysqan baıqaý joǵary deńgeıde uıymdastyrylyp, qatysýshylar men zalǵa lyq tolǵan jankúıerlerdiń kóńilinen shyqty.
Jaqyp Qajymanuly syndy adal ári jaýapkershilik júgin arqalaı otyryp eńbektený – árbir otandasymyzdyń armanyna tezirek qol jetkizýdiń basty joly. Osyndaı úlken arman ıeleri kóbeıip, el ıgiligi úshin qyzmet atqaryp jatqan jandar qatary arta bersin dep tileıik.
Deerekkóz: egemen Qazaqstan
