Qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerleriniń biri Qoǵabaı Sársekeevtiń esimi men shyǵarmashylyǵy oqyrmandar qaýymyna kópten málim. Onyń «Qyzyl jalaý», «Aqyrzaman», «Úsh arys» romandary men «Kilt», «Qarasha qazdar», «Qus qanaty» atty kitaptaryna kirgen áńgime-hıkaıalary, «Portretter», «Tórt taǵan», «Úsh tanym» jınaqtarynda basylǵan esse-maqalalary men oı tolǵamdary bizde eń kóp oqylatyn ádebıettiń qataryn quraıdy. Onyń bas­ty bir sebebi – jazýshynyń qazaq halqy ómiriniń eń bir kezeńdi dáýirlerine arnap, zamannyń ózekti máselelerin zerttep jazýynda ǵana emes, sonymen birge, ult taǵdyry men halyqtyń oı-sanasyn qozǵarlyq jaılardy tolǵap aıta bilýinde, sol arqyly oqyrmanynyń ishki sezim kúıine áser ete alýynda, bir sózben aıtqanda, jazýshynyń ultjandylyǵynda. Qalamger shyǵarmashylyǵyn sıpattaıtyn osy erekshelikti tanýda «Qazaqıa» týyndysynyń orny úlken.
Bul kitap – Qoǵabaıdyń el tarıhy, qazaq ultynyń taǵdyry, onyń ózindik tynys-tirshiligi jaıly oılarynyń, shyǵar­malarynyń ıdeıalyq órisi men kórkemdik qalpy týraly áńgimeleriniń jáne onyń sońǵy jyldary jazǵan pýblısısıkalyq týyndylarynyń basyn biriktirgen úlken eńbek.
Kitap atyn avtor «Qazaqıa» qoıypty. Bul – qazaq eli degen sóz. Kitap mazmuny eldiń keshegisi, búgingisi, bolashaǵy týraly oıǵa qurylǵan.
Alash qozǵalysynyń tarıhyn zertteýi, «Úsh arysty» jazýy Qoǵabaıdyń ómiri men oı-órisiniń baǵytyn ózgertip jiberdi. Alash ıdeıasy onyń boıyna da, oıyna da sińdi. Ol sol arqyly qazaq ómiri men tarıhynyń problemalaryn qozǵaýǵa kóterildi. Ult-azattyq kóterilisi týraly oı-pikirdiń aldyn da, sońyn da qadaǵalap qarady. Sóıtip, bizdiń búgingi Ulttyq memleketimizdiń týýy sol bir tusta kóterilip, qolymyz jetpeı qalǵan halyq arman-tileginiń jańasha kórinisi ekenin dáleldedi. Muny esseleri men oı tolǵamdarynda tolyqtyrdy. Osynyń bári jazýshynyń táýelsizdikti alýmen shektelmeı, onyń negizin túgendeý, táýelsiz halyqtyń sana-sezimin jetildirý týraly oılaryna jalǵasady. «Muny ulttyq negiz dep alǵan jón. Oıansaq, osy tusta oıanaıyq» deıdi ol. Bul sózde endigi istelýge tıisti isterdiń kóptigine meńzeý bar. Jazýshy oılary onyń elshildik tabıǵatynan týyndaıdy. Ol jazýshylyq konsepsıasyn Alash jolyna baǵyttaıdy. Pirim dep Qoja Ahmet Iasaýıdi, ustanymym dep Abaıdy, tanymym dep Ybyraıdy, arym dep Ahmetti, namysym dep Mirjaqypty, rýhym dep Álıhandy tańdaıdy. «Ómirbaqı qaýzap kele jatqanym – qazaq taqyryby. Jasyrmaıyn – qazaq dese ishken asymdy jerge qoıamyn… Baılyǵym – qazaqtyǵym!.. Qazaqtyń baılyǵy – bettegi ary! Uıat – qazaqtyń ekinshi aty! Qazaq – ımanym joldasym deıtin halyq. Qazaqtyń tózimi namysyna tıgende taýsylady. Ár qazaq tekti, qany taza ult. Qazaq túıilmeıdi, túıilse – sheshilmeıdi. Qazaqtyń qaıraty qaıraqtaı qatty, qaısarlyǵy bolattaı berik. Qazaqtyń keńdigi dalasymen, peıili aspanymen ólshenedi. Qazaqtyń syrty momyn, ishi jalyn. Qazaq tutansa, sónbeıtin ot. Qazaq az, az bolsa da saz. Qazaq – qazaqqa tirek. Qazaq aıtpaıdy, aıtsa qaıtpaıdy. Qazaq qonaǵyn qudaıyndaı kútedi, úlkenin syılap, kishisin qadyr tutady, besigin qur­metteıdi, otty attamaıdy, sútti tók­peıdi, nandy baspaıdy. Qazaq – baýyrmal jurt. Endeshe, osynyń bári baılyq emes pe?» – dep jazady ol («Qazaqıa», 17-18-b.). Osynda jazýshy túsinigindegi qazaqtyń minez-qulqy, ustanymy tolyq kórsetilgen.
Osydan bastap Qoǵabaı ult ustazda­rymen úndes sýretkerge aınaldy. Keshe elimiz táýelsizdik alǵan tusta qolǵa ustaǵan qarýymyz – sol arystardyń júrekti jaryp shyqqan jalyndy, eldik sózderi bolsa, Qoǵash sol tusta elimen birge bolyp, búgin sol isti aǵalar úlgisimen jalǵastyrǵan edi.
«Qazaqıanyń» bir taraýy qaıta shyǵa bastaǵan «Qazaq» gazetine arnalypty. Kezinde Ahmet pen Mirjaqyp Orynborda shyǵarǵan «Qazaq» gazeti (1913-1918) qazaqtyń azattyq jolyndaǵy kúresi men eldik tirshiligine jol siltegen alǵashqy qazaq baspasóziniń biri, ári biregeıi bolǵany kópke málim. Gazettiń shyǵýyna arnap maqala jazǵan Ahań baspasózi joq halyq kózi joq soqyr, qulaǵy joq sańyraý, tili joq mylqaý dep atap edi. «Qazaq» halqyna til de, kóz de, qulaq ta bola bildi. Damýdyń mesheý kúıinde uıqyda jatqan qazaqty oıatyp, azattyq jolyndaǵy kúreske, táýelsizdikke úndedi.
«Alash ıdeıasyn ýaǵyzdady, ultshyl­dyqqa úgittedi» degen syltaýmen Keńes ókimeti «Qazaqty» 1918 jyly jaýyp tas­tady. Biraq qazaqtyń ulttyń oıa­nýynyń, Táýelsizdik jolyndaǵy kúresin biletin aǵa urpaq pen sol dáýir­diń shyndyǵyn zerttegen ǵalymdar gazet­ti umyta qoıǵan joq-ty. Shyn halyq­tyq oıǵa eshýaqytta ólim joq. Alash ıdeıa­sy elimiz táýelsizdik alǵan tusta, HH ǵasyrdyń 90-jyldarynda qaıta jań­ǵyrdy. Sol kezde keńestik ıdeo­­lo­gıa jaý sanaǵan oı-pikirler táýel­siz qazaqtardyń ańsaǵan, kútken úmi­ti eke­nin kórdik.
Alash ıdeıasymen sýsyndap, el táýel­sizdigin ańsaǵan Qoǵabaı Sársekeevtiń osy tusta «Qazaq» gazetin jaryqqa shy­ǵaryp, kezinde Ahańdar kótergen el­shildiktiń sózin jalǵaýy – shyn mánindegi erlik edi. Óıtkeni, ol muny jalǵyz, esh­kimniń kómeginsiz iske asyrdy. Ony qar­jylandyrýǵa memleket te, jekeshil bıznes adamdary da qulshyna qoıǵan joq. Qarajatsyz belgilengen shtat ta bolmaıtyny túsinikti. Osyndaı jaǵdaıda Qo­ǵabaı óz kúshine ózi senip, óziniń shaǵyn sharýasyn osyǵan yńǵaılap, redaktordyń da, qatardaǵy jýrnalısiń de qyzmetin óz moınyna alyp, gazet shyǵarýǵa bel býdy.
«Qazaq» jabylǵanda onyń 265 sany shyǵyp toqtaǵan eken. Sodan 88 jyl ótkende Qoǵabaı onyń 266-sanyn shyǵardy (2006 jyly 22 naýryzda). Jańa basylymǵa arnalǵan sózinde ol: «Qazaq» gazeti qaqqan táýelsizdik qońyraýynyń úni urpaqtan urpaqqa jetip, endi derbes el bolǵan qazaq memleketiniń rýhy búginderi álemdik bedelge ıe boldy. «Qazaqtyń» basty jetekshisi bolǵan Álıhan Bókeıhanov, gazettiń tól uıymdastyrýshy-redaktory Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatov jáne basqa da arystarymyzdyń armany qalǵan jerde qaıta jańǵyryp, jurtymen tutas jasasa, maqsattyń oryndalǵany, tarıhı tereń, halqymen shynaıy, myń ólip, myń tirilgen «Qazaq» gazeti qalǵan taǵdyryn elimen birge júrip jasamaqqa nıet etti. «Qazaq» bylaıǵy tusta ultynyń qoǵamdyq-saıası oı damýy men ádebı, mádenı ómiriniń shejiresi bolýdy basty muratym deıdi. Bul – uly ustanymy. Baǵyt-baǵdary da osy jol», dep jazǵan edi.
Sodan beri «Qazaq» 10 jyl boıy shyǵyp kele jatyr. Qoǵabaıdyń isi kózi ketken soń da jalǵasqany ǵanıbet. Onyń betinde Táýelsiz eldiń ózekti problemalary, ult taǵdyry jáne onyń dástúri, tili, dini, el tirshiligine táýelsizdik rýhyn engizip, ony kóterýdiń joldary, taǵy basqa zaman men qoǵamnyń ózekti máseleleri talqyǵa tústi. Oıly usynystar, syn pikirler aıtyldy. Bári de eldiń qamy úshin! Qazaqtyń zıaly qaýymy, jalpy oqyrman jurt gazettiń shyǵýyn da qýana qarsy alyp, ol kótergen máselelerge ún qosty.
Qazaq eli men «Qazaq» gazetiniń eń jaqyn tilekshisi, qazaq kórkemsóziniń jana­shyry, qazaqtar «Geraǵa» dep atap ketken qazaqstandyq nemis jazýshysy, marqum G.Belger qazaqtyń abyroıy men bolashaǵy jolyndaǵy eń ıgi tilegin osy tusta da tógile, aǵynan aqtaryla aıtypty. «Birneshe kún boıy bas kótermeı, «Qazaqtyń» 31 sanyn bastan-aıaq zerdelep, negizgi jarıalanymdardyń astyn syza oqyp shyqqan soń, oǵan qosa Qoǵabaıdyń bes-alty kitabyn paraqtaǵannan keıin rýhanı kókjıegim keńeıip, biraz nárseniń baıybyna barǵandaımyn. …«Qazaq» – Qazaq eline, qazaq jurtshylyǵyna, qazaqqa jany ashıtyn, búıregin buryp turatyn, ózge «buratana» halyqtarǵa óte-móte qajet, sybaǵaly, salmaǵy aýyr, mazmuny men túri úndes kelgen gazet bolyp shyqty… Qazaqtyń rýhanı ómirine, ótkenine erekshe nazar aýdaryp, mán berýi, qazaq tamyryna barynsha tereń úńilýi, qazaqtyń rýhyn áspetteýi, qazaqtyń órkenıet keńistigindegi ornyn zerdeleýi, qasıetti kóne arýaqty tiriltýi, qazirgi qazaqtyń shýlatyp namysyn oıatýy, qazaqtyń tilin, dilin, dinin meılinshe qasterleýi, «tilde, pikirde, iste birlik» qaǵıdasyn tý qylyp ustaýy – mine, gazetti gazet qylyp turǵan osyndaı abyroıly, temirqazyq ustanymdar», dep jazady G.Belger. Ol gazetti qoldaý qajettigine kóńil aýdaryp, oǵan jazylýshylardyń kóbeıýin tileıdi. Qazaqtyń namysyn qaırap, olardy gazetke jappaı jazylýǵa úndeıdi. «Qazaq» gazetin qalyń qazaq jurty izdep júrip oqýy kerek emes pe? Namys qaıda? Rýh qaıda?», – deıdi ol.
Munyń bári gazettiń jańa isterge, jańa oılarǵa bastama bolyp, qazaq ultynyń taǵdyry men bolashaǵy jaıly áńgimeni órbitýge sebep bolyp otyrǵanyn kórsetedi.
Qoǵabaıdyń sońǵy jyldary jazǵan pýblısısıkalyq maqalalarynyń aýqymy keń-tin. «Qazaqıada» osylar jınaqtalǵan edi. Ol kitap atyn el aty retinde usynyp, ony jan-jaqty dáleldeýge tyrysady, onyń tirshiliginiń san-salasy jaıly oılaryn halqymen bólisedi. Sóıtip, kitapta qazirgi zamannyń ótkir problemalary keń qozǵalady. Shetel kásipkerleriniń Qazaqstan óndirisin ıgerýinen týǵan qaıshylyqtar, olarda isteıtin ult ókil­derine qaǵajý kórsetýiniń faktileri, jat jurttyń ishke enýiniń ár qıly joly, qazaq álipbıiniń máseleleri, táýelsizdik jáne ony ornyqtyrýdaǵy qazaq eliniń tutastyǵy, búgingi kúndegi jastar tárbıesi týraly oılar, t.b. jaılar Qoǵashtyń ótkir qalamynan problemalyq sıpat alyp shyǵady. Olar jazýshynyń oı-talqysynan ótip gazet arqyly elge usynylady. Ol «Qazaqstandyq ult» ataýy ata-baba rýhymen birte-birte san ǵasyrlyq baılanysymyzdy joıyp, jańa kosmopolıttik bolashaq qalyptastyratyny eshkimge qupıa emes. Kosmopolıt – álem azamattary bolýǵa umtylý. Tamyrsyz aǵash, ósimdik bolmaıdy. Adamnyń da tamyry bar», dep jazady.
«Úsh tuǵyrly til» týraly talasta jazýshy ustaǵan pozısıa da kóńilge qonymdy. Shet tilderdi úırenýge eshkim qarsy emes. Qazirgi qoǵamdyq damýda shet tilderin bilý asa qajet. Biraq úsh tildi qatar úıretýdi balanyń ulttyq tili qalyptaspaı turǵanda bastaý tym erte. Bala ana tilin tolyq meńgerýi, taza sóıleýi, jazýy úshin ol bas­taýysh synyptarda tek qana ana tili oqytylýy kerek, shet tilderin (sonyń ishinde orys tilin de) úıretýdi sodan keıin bastaý kerek degendi kezinde uly ustaz, pedagog Ahmet Baıtursynov ta aıtqan.
Qoǵabaı da, onyń gazeti de alash arys­tarynyń murasyn, olardyń ult táýelsizdigi ıdeıasynan týyndaıtyn qundy oı-pikirlerin nasıhattaýdan jalyqpaǵanyn bilemiz. Bul turǵyda avtordyń «Qazaq – joqshy, joǵyn izdegen qýǵynshy», «Mem­­lekettik til – bazyna, qazaq tili – qazyna», «Qysta qarjy shyǵaryp muz qala salý durys pa?», «Nur-Otan» sóıledi», «Ózińnen týmaı ul, qulaǵyn kespeı qul bolmaıdy», «Sózdi sóz, oıdy oı túrtedi», «Bes buraý», «Dana halyqtyń urpaǵy bola alyp júrmiz be?», «Qazaqqa kazıno kerek pe?», «Qaýip etkennen aıtamyz», t.b. maqalalary oqyrmanǵa oı salar sıpatymen erekshelendi.
Qazaq rýhanıatynyń máseleleri, qala qurylysy mádenıeti de Qoǵabaıdyń synshyl qalamynan tys qalǵan emes. Ol synaý úshin synamaıtyn. Ár istelgen istiń táýelsizdik rýhyna saı kelýin, halyqtyń mádenı damýynyń faktory esebinde tanylýyn qalaıtyn. Sol turǵydan qarap, kóńilge qonymsyzdary bolsa, sony eskertýdi umytpaıtyn. Jazýshynyń qa­zaq tarıhynyń kórnekti tulǵalary Ál-Farabı, Abylaı han, Ábilqaıyr han, Shaqshaq Jánibek, Sypyra jyraý, Asan qaıǵy, Álıhan, t.b. týraly jazǵan esseleri de qazaq tarıhynyń rýhanı baılyǵymen birge, solardan qalǵan ósıet, ulttyq is pen oı jónindegi máselelerdi qozǵaıdy. Olar óz zamandastary týraly áńgimelerge jalǵasady.
Kitapta Qoǵabaıdyń ómiri men shy­ǵar­­mashylyǵy jaıyndaǵy derekter de berilgen. Olar jazýshy eńbeginiń ult­jandylyǵyn asha túsedi. Qashan da tosyn minezimen, batyl oılarymen kózge túsetin Qoǵashtyń ózi 70 jasqa tolǵanda, eshkimge salmaq salmaı, «Ózge emes, ózim aıtam óz jaıymdy» dep maqala jazǵany bar edi. «Qazaqıa» osy maqalasymen ashylǵan. Bul da jarasyp tur.
Qoǵabaı – tilge baı jazýshy. Onda tapqyrlyqpen túıip aıtylǵan oılar kóp ushyraıdy. Onyń kóbi maqal-máteldegi, naqyl, sheshendik sózder sıaqty elesteıdi. Kitapqa osyndaı tapqyr sózder úlgisiniń birazy usynylǵan. «Ult azat bolsa ǵana maǵynaly tirshilik bolady», «Kisini Alla demese – ońady, adam súıese – solady», «Til býynsyz, aýyz tyǵynsyz», «Besi­gin umytqan kisiniń kókiregine jel sóz kirdi deı berińiz», «Erteńin oılaǵan jurt jalqaýlanbaıdy», «Sóz ótirik, is jansyz bolmasyn», «Ulylyq halyqtyń az-kóbine qaramaıdy», «Búgingi qazaqqa han emes, qan kerek», «Qazaqtyń úlesi qazaqpen aralasqan jurttyń bárinde de bar», «El eseımese, etek jıylmaıdy», «Rýhsyz halyq – shoǵy joq ot», «Qazaqqa qazaqtyń ǵana jany ashıdy», «Qazaqqa qazaqsha qyzmet qylmaǵan qazaq – qazaqtyń qasy», «Qazaq qazaq isine qazaq bop kiriskende ǵana qazaq isi ońǵa basady», t.b. Bul sózderdiń árqaısysynda úlken maǵyna, tereń oı jatqany birden baıqalady.
Osynyń bári Qoǵabaı Sársekeevtiń «Qazaqıa» kitaby onyń kórkem týyndy­laryndaǵy oıshyldyq, syrshyldyq sıpattardy damytqan, jazýshynyń ultjan­dylyǵyn aıqyn tanytqan, táýelsizdik alǵan qazaqqa eń kerek kitap ekenin moıyndatady. Qoǵash óziniń jazýshylyq qyzmetin qazaq­tyq, azamattyq turǵydan osylaı bekite túsip edi. Átteń, dúnıe… Qoǵashty bizge kóp kóripti. Men qazaqqa jany ashıtyn, qazaq bolǵysy kelgen qazaqqa «Qazaqıany» taýyp oqýǵa keńes berer edim.
«Qazaq» gazeti men «AıQAP» jýrnalyn jańartyp shyǵarý, buryn solardyń betinde kóterilgen qazaq ómiri men tarıhynyń keleli máselelerine jańa kózben qaraý, jańasha taǵylym Qoǵabaı shyǵarmashylyǵyna ózgeshe óń berip, bıikke kóterdi. Keıin bul «Deshti Qypshaq», «Qazaq sharýasy» kitaptarynda jańa óris tapty. Olarda qazaqtyń tarıhy men HH ǵasyrdyń basynda ult zıalylary kótergen qazaq sharýasynyń kúıi jańa jaǵdaıdaǵy el ómirimen jalǵasa taldanǵan. Jazýshynyń tyń oılary jańa kózqarasy bar olardy keńirek taldaý – aldaǵy kúnniń, synnyń mindeti. Qazaq múddesin jyrlaǵan osy kitaptar turǵanda Qoǵabaı halqymen birge jasaıdy.

"Qamshy"  silteıdi

Derekkóz: egemen Qazaqstan