Jańa jyldan bastap áleýmettik nannyń baǵasyn naryq retteıtin bolady. Buǵan deıin nan baǵasyn Úkimet baqylaýda ustaǵan edi. Biraq naryqtyń talaby, qazirgi qarjylyq jaǵdaı nan baǵasynyń da erkin aınalymǵa túskenin durys dep sanaıdy. Árıne, qazirgideı daǵdarys kezinde nannyń baǵasy erkin aınalymǵa tússe, burynǵyǵa qaraǵanda, qymbattamasa arzandamasy málim. Al bul rette Úkimet áleýmettik jaǵynan az qamtylǵandarǵa tıisti kómek kórsetpek.
Qazirgi kúni nan baǵasyn turaqty ustap turý úshin mem­le­kettik búdjetten arnaıy sýbsıdıa bólinip otyr. Máselen, 2014 jyldan beri qaraı bul maqsatqa memlekettik búdjetten 17 mlrd. teńgege jýyq qarjy jumsalǵan. Quzyrly organ ókilderiniń aıtýynsha, qazirgi astyq óndirýshilerdi sýbsıdıalaý júıesi saladaǵy bá­se­ke­lestikti tejeýde. Óıtkeni, memle­kettiń kómegin ádette iri kásip­oryndar ıelenedi. Olar óz kezeginde óndiristi jańǵyrtýǵa asy­ǵar emes. Osylaısha, nan baǵa­syn jasandy ustap turý tıim­siz, deıdi jýrnalısermen kez­desýinde Aýyl sharýashylyǵy mın­ıs­trliginiń jaýapty hatshysy Arman Evnıev. Onyń málim­deýinshe, bıdaıdyń ózindik quny 30 paıyzdan kóp emes. Qalǵany janar-jaǵarmaı, elektr energıasy, kólik shyǵyny, taǵy basqalar.
«Biz bul máseleni únemi sha­rýa­lardyń esebinen nemese búd­jettik sýbsıdıa arqyly sheship otyrdyq. Endi aldaǵy jyl­dan bastap nannyń baǵasyn naryq ózi retteıdi. Árıne, ár qaladaǵy baǵa ártúrli. Menińshe, báse­kelestik kóp bolsa, tipti baǵa tómen­deýi de múmkin. Salany báse­ke­lestik qutqarady. Biz kásipker­lerge qoldaý kórsetýimiz qajet. Mysaly, Eýropany alyp qara­ıyq. Olar nannyń túr-túrin óndi­redi. Al biz bıdaı óndirý boıyn­sha álemde jetinshi oryndamyz. Soǵan qaramastan, Kári qurlyq­ta­ǵydaı nannyń túr-túrin óndirip jat­qa­ny­myz shamaly», dedi A.Evnıev.
Bul sheshimdi Astyq ón­di­rý­shiler qaýymdastyǵy da qol­dap otyr. Bıdaı óndirýshi elder qatarynda jetinshi orynda tur­saq ta, nan zaýyttaryn ashýǵa qulyqty kásipkerlerimiz az. Osy­nyń saldarynan sala turalap tur, deıdi mamandar. «Nan ba­ǵasyn erkin aınalymǵa jibersek, salanyń jańa tynysy ashylady. Birneshe jyldyq tájirıbesi bar adam retinde aıtamyn, ınves­tı­sıa tartýǵa, joǵary tehnolo­gıa­lardy engizýge, ónim túrlerin art­tyrýǵa sep bolady», deıdi Qa­zaqstannyń astyq jáne nan óndi­rý­shileri odaǵynyń prezı­denti Ev­genıı Gan. Sondaı-aq, ol nan baǵasynyń nendeı máse­le­lerge súıenip túzetiletinin de aıtty.
«Nan baǵasy ónimdi óndirýge ketken shyǵyn kólemine qaraı túzetiletin bolady, ıaǵnı elektr energıasy qunynyń ósýi, jalpy tarıfterdiń ósýi degendeı máseleler qarastyrylady. Negizi nan óndirisi de ózge de óndiris túrleri sıaqty ekonomıkalyq úderis bolyp tabylady», dedi E.Gan. Sarapshy atap ótkendeı, Úkimet birneshe jyldar boıy nan baǵasyn ustap turý bo­ıynsha saıasat ustanyp keldi, osy rette bul saıasattan memlekettiń bas tartýy óte oryndy, sebebi, qazaqstandyqtardyń nanǵa shyǵyny 3-5 paıyz aralyǵynda jáne bul ózge shyǵyndarmen para-par kelmeıdi.
«Áleýmettik nan baǵasyn ustap turý tendensıasyn ózimizben birge súıretip kele jatqanymyzǵa biraz boldy. Nan baǵasy Keńes Odaǵy kezinen bastap Úkimettiń nazarynda keldi. Búginde bizde jolaqysy 80-100 teńge bolǵan jaǵdaıda, nan baǵasy 60 teńgeni qurap otyr, árıne, bul durys emes, dep túsindirdi sarapshy. Iaǵnı, aqıqattan qashyp qutyla almaısyń, qymbatshylyq baıqalyp, kóptegen qyzmet baǵasy kóterilip ketkende, nan baǵasyn burynǵydaı ustap turý aqylǵa qonymsyz jáne bızneske belden basqan kedergi deıdi olar.
Statısıka departamentiniń málimetinshe, elimizde sońǵy ýaqytta qalyptasqan jahandyq daǵdarysqa baılanysty tamaq ónimderiniń keıbiri qymbattady. Muny eskergen Ekonomıkany jańǵyrtý jónindegi memlekettik komısıa halyqtyń osal tobyna áleýmettik kómek kórsetý boıynsha sheshim qabyldaýda. Bul rette, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń departament basshysy Arman Ómirbaev qazirgi qoldanystaǵy zańda ótemaqy tóleý tetikteri qarastyrylǵanyn aıtady. Eger nan baǵasy qymbattasa, onda eń tómengi kúnkóris deńgeıi de qaıta qaralady. Onyń deńgeıi kóterilse, áleýmettik kómekterdiń kólemi de ulǵaıtylady. Resmı málimetterge súıensek, árbir qazaqstandyq nan satyp alýǵa kúnine ortasha eseppen 76 teńge jumsaıdy eken. Al jylyna 45 kılo nan tutynady. Iaǵnı, halyq­tyń eń tómengi kúnkóris deńgeıinde bir kúngi nan úshin tólenetin aqsha 76 teńge. Osydan kelip, áleýmettik kómek mólsheriniń az bolyp otyrǵanyn eskerýimiz kerek.
Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda nannyń baǵasy qymbattaǵan jaǵdaıda eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń kólemi ózgeretin bolady. Bul ataýly áleýmettik kómek alýshylar sanyn ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. 2015 jyldyń 1 qazanyndaǵy aqparatqa sáıkes, AÁK-ti tabysy kedeılik sheginen tómen 34,7 myń azamat alyp otyr, AÁK-tiń bir adamǵa shaqqandaǵy kólemi orta eseppen 2407 teńgeni quraıdy. Ótken jylǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda AÁK alýshylardyń sany 32,2 paıyzǵa qysqarǵan, sáıkesinshe, AÁK-tiń jalpy tólem kólemi 967,6 mln. teńgeden 752,5 mln. teńgege deıin azaıǵan.
Sol sebepti 2016 jyldan bas­tap nan baǵasyn naryq retteıtin bolǵan jaǵdaıda, áleýmettik az qamtylǵandarǵa áleýmettik nandy satyp alýǵa arnalǵan arnaıy ótemaqy berilmek. Oǵan qansha qarjy jumsalatyny da eseptelipti. Quzyrly organdardyń málimetinshe, áleýmettik jaǵdaıy tómenderge nan satyp alý úshin bólinetin qarjy 2 mlrd. teńgeni qurap otyr. Al bul nan baǵasyn ustap otyrý úshin ketken 17 mlrd. teńgeden áldeqaıda az ekeni anyq.
Jalpy, nan ónimderin sýbsıdıalaýdy toqtatý aıaq astynan shyǵarylǵan, «esten tandyrar» jańalyq emes. Oǵan Úkimet tarapy baıaý qysqartýmen, birtindep kelip otyr. Máselen, 2008 jyly bıdaıdyń tonnasy 42 myń teńge kezinde 600 gram salmaǵymen birinshi surypty unnan jasalǵan nannyń ózindik quny 47 teńge bolatyn. 2015 jyldyń qazanynan bastap, nandy sýbsıdıalaý kólemi taǵy 2,5 myń teńgege qysqartyldy. Al 2016 jyldyń qańtar aıynan bastap Ekonomıkany jańǵyrtý máseleleri boıynsha memlekettik komısıasy bul kategorıany naryqtyq jaǵdaıǵa aýystyrý týraly sheshim qabyldady.
Nan baǵasyn naryqqa berý týraly másele qoǵamda talqylanyp jatqandyǵyna oraı, keshe Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Saparhan Omarov astanadaǵy nan óndirisinde ózindik orny bar birden-bir kásiporyn «Astanalyq nan» JSHS-da jýrnalısermen jolyǵyp, máseleniń mán-jaıyn túsindirdi.
«Sizder bul baǵdarlamany jaqsy bilesizder. Baǵdarlama 2009 jyly bastalyp, osy kúnge deıin jalǵasýda. Alǵashqy sátte astyqty qaıta óńdeıtin kásiporyndar úshin astyq naryqtan tómen baǵamen memlekettik qordan bólinip keldi. Odan keıin barynsha naryqtyq ádiske kóshý qajettiligi týyndaǵannan keıin 2013 jyldan bastap astyqty qaıta óńdeıtin kásiporyndar satyp alatyn astyq qunyn sýbsıdıalaý qolǵa alyndy. Máselen, astyqty qaıta óńdeıtin kásiporyndar as­tyqty naryqtan belgili bir somaǵa satyp alady. Al aıyrmasy belgili bir baǵaǵa deıin memleket esebinen sýb­sı­dıalandy. Bastapqy sátte sýbsı­dıa kólemi astyqtyń 1 tonnasy­na 18 myń teńgeni qurady. Al aǵymdaǵy jyldyń qańtarynan ol 14 myń teńgeni qurady», dedi vıse-mınıstr.
Vıse-mınıstrdiń atap ótýinshe, jergilikti atqarýshy organdar men naýbaıhanalarǵa toqsan saıyn bólke baǵasyn 1,4 teńgege qymbattatýǵa múmkindik berilgen. «Bastapqyda sýbsıdıa kólemi tonnasyna 18 myń teńgeni qurasa, aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıynda onyń kólemi 5 myń teńgege deıin tústi. Al bul rette nan baǵasy ózgerissiz qaldy. Jalpy, bul baǵdarlamany júzege asyrý úshin aǵymdaǵy jyly 11,5 mlrd. teńge bólingen bolatyn. Buǵan deıin jyl saıyn shamamen 6-7 mlrd. teńge bólinip kelgen. Aǵymdaǵy jyly soma úlken. Sebebi, buǵan deıin baǵdarlama 4-5 aı kóleminde júzege asyrylsa, al bıyl baǵdarlama 9 aıǵa sozyldy», dedi S.Omarov. Onyń sózine qaraǵanda, osy sebepti memlekettik komısıa aldaǵy jyldan nan baǵasyn sýbsıdıalaýdan bas tartý týraly sheshim qabyldaǵan. Sebebi, áleýmettik nandy baı da, kedeı de satyp alady. Endigi ýaqytta áleýmettik turǵyda az qamtylǵan otbasylarǵa áleýmettik kómek tetigi engizilmek. Bul shara memleket qarajatyn biraz únemdeýge de múmkindik beredi.
«Barlyq naýbaıhanalarǵa nan baǵasyn kóterýge múmkindik berildi. Biraq, kóptegen oblystar bul múmkinshilikterin paıdalanǵan joq. Sondyqtan da, olarǵa 2016 jyldyń 1 shildesine deıin jergilikti búdjet qarjysy esebinen nan baǵasyn retteýge múmkindik beriledi», dedi ol.
«Astanalyq nan» kásipornynyń dırektory Abdrahym Tólendıev te bul máseleniń óte oryndy ekenin, nan baǵasyn kóterý kásipkerlikke kómektesip qana qoımaı, as atasynyń qadir-qasıetin túsinýge de septigin tıgizetinin atap ótti. Onyń aıtýynsha, búginde nan baǵasynyń arzan bolýy saldarynan qanshama kásiporyndardyń óndirisi turalap, keıbireýler tipti, jabylýǵa májbúr bolǵan. Máselen, osydan úsh jyl buryn sýbsıdıaǵa qatysty memorandýmǵa 30 kásiporyn qol qoısa, odan keıingi jyly 14-ke, al bıyl bar bolǵany 12 kásiporynǵa azaıǵan. Bul degenimiz, sýbsıdıalaýdyń tıimsizdigin, al odan kásiporyndardyń óndiristik qýaty azaımasa, kóbeımegendigin ańǵartady deıdi kásipker. Sondaı-aq, ol búginde bir kúnde bir adam bir bólke nan jemeıtinin, al onyń baǵasyn otbasyna shyqqanda qaltaǵa sonshalyq aýyr tımeıtinin alǵa tartty. Aldaǵy ýaqytta nan baǵasy un baǵasyna oraı qoıylatynyn jetkizgen kásipker, bul máseleden eshqandaı saıası astar izdemeýge shaqyrdy.

Derekkóz:egemen Qazaqstan