Prezıdent N.Nazarbaevtyń Birikken Ulttar Uıymynda sóılegen sózinen týǵan oılar
Qazaq tilin qorǵaý, qazaq tilinde sóıleý, qatynas qaǵazdarynyń bárin qazaq tilinde jazý jáne joldaý, quqyqtyq qujattardy qazaq tilinde rásimdeý, bir aýyz sózben aıtqanda, qazaq tilin turmystyq, otbasylyq kúıki kúıden aryltyp, qoǵamdyq qarym-qatynas tiline kóterý kerek dep tynbaı aıtyp, tynbaı jazyp kelemiz. Eger túısiner kóńil, uǵar qulaq pen qulyq bolsa, osy túıtkildi problemalardyń bárin Elbasynyń «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degen qaǵıdaǵa bergisiz eskertpesimen-aq sheshýge bolatyn edi. Biraq ózge tilde sóılep, ózge tilde oılap ósken, solaı tárbıelengen jáne urpaǵyn solaı tárbıeleýge daǵdylanǵan bir qaýym zıaly toptyń sansyrap qalǵan sanasyn jeńýi sozbalaqtana sozylýmen kele jatqan edi. Ózge ústem tildi dúnıeniń kiltindeı sanaıtyn keıbir qandastarymyzdyń qazaq tilin qoǵamdyq qatynastyń tiline, saıasattyń tiline aınalýǵa qudireti jetetin til degenge senbeıtin kózqarastary ózgermegen kúıden áli aryla almaı otyrǵandary da jasyryn emes.
Al endi sol ózimiz qadirine jetýge moınymyz burylmaı júrgen qazaq tili – qazaqtyń tili Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen álemge ún qatty. Onda da qazaqtyń jaǵdaıyn jasa dep emes, álemniń maqsat-múddesin kózdeı, álem halyqtarynyń berekesin, birligin, yntymaǵyn saqtaýdyń, beıbitshilikti nyǵaı­týdyń, ash-jalańashtardy toıyndyrý, jazyqsyz oqqa baılanyp jatqandardyń taǵdyryna jana­shyrlyqtyń zárýligine alań­daǵan peıilin ár júrekke jetkize búkpesiz, ashyq tanytty. Adamdardyń teris áreketterimen kúrdelilenip bara jatqan álemdik problemalardy maqsat-múddeler ortaqtastyǵymen jaqsy jaǵy­na qaraı sheshýdi kózdegen beı­bitshiliksúıgish kózqarasyn tolǵaı sóılep jetkizdi dúnıejúziniń ıgi jaqsylaryna.
Adamdarǵa keregi tynysh zaman, beıbit eńbek qana. Al endi bári­miz úshin tirshiligimizdiń tiregi osy tilekter nege saqtala ber­meıdi? Álem tarıhyna qarap otyr­sańyz, qıly-qıly syltaýlar­men soǵys órti únemi tutandy­rylyp otyrǵan. Sol adam qolymen jasalǵan alapat qyrǵyn­dardan bireýler dańqqa qol jet­kizip, baılyǵyn tasytqan shyǵar. Biraq dańq ta, baılyq ta máń­gilik emes qoı. Dese de, soǵys órtinen, onyń lańdarynan jazyq­syz adamdar mert bolyp, tipti, tutas ulttar jer betinen joıylyp ketkendigine kári tarıh kýá.
Jaratylysynan kóp teperish kórgen ulttyń biri – bizdiń qazaq desek, qatelese qoımaspyz. Aqyn jyrymen kestelegende, «myń ólip, myń tirilgenbiz». Táýelsizdigin alyp, endi «Máńgilik Elge» aınalýdy basty maqsat etken elimiz úshin keregi – beıbit eńbek. Yntymaq buzylyp, onyń sońy túrli janjaldarǵa uryndyryp jatqanyn, soǵys órti tutanyp, jazyqsyz adamdardyń bala-shaǵasyn shubyrtyp týǵan jerinen bosyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Elimiz osyndaı apattardan aman bolýy úshin bizde ǵana emes, sol yntymaq pen tynyshtyqtyń álem halqyna kerektigin Elbasymyz únemi aıtyp keledi. «Men jer betindegi órkenıet taıaýdaǵy otyz jylda soǵystar men qaqtyǵystardyń shıelengen túıinin danalyqpen tarqatý úshin kúsh-jiger taba alatynyna senimdimin. HHİ ǵasyrda adamzattyń eń basty mindeti álemdi soǵys qaterinen múlde aryltatyn jáne onyń sebepterin joıatyn strategıany júzege asyrý bolýǵa tıis», – degen Prezıdentimizdiń eń birinshi óz memleketin atom qarýynan azat etkeni belgili. «Qazaqstan – ıadrolyq polıgondy japqan jáne aýqymy jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqan, sondaı-aq, Ortalyq Azıada ıadrosyz aımaq qurǵan tarıhtaǵy tuńǵysh el». Munyń tarıh úshin ózgelerge úlgi bastama ekendigine sol kezde álem jurtshylyǵy nazar aýdarǵan bolatyn.
Sol Jer-Anaǵa, onyń betinde ómir keship jatqan tirshilik ıeleriniń báriniń ómirine qaýip-qater týǵyzatyn eń basty sýyq qarý atom qondyrǵylaryn beı­bit maqsatqa jumsaýdyń mańyz­dy­lyǵyn Elbasymyz nazarynan tys qaldyrǵan emes. Álem­degi soǵys órti tutanǵan memle­ket­terdiń barlyǵyna baryp, ara­aǵaıyndyqqa júrgen N.Nazar­baevtyń kózdegen maqsa­ty bireý ǵana, ol – adamzat balasynyń tynysh ómir súrýine negiz qalaý, soǵan eki jaqty tireskenderdiń teris pıǵyldaryn ózgertýge alǵyshart jasaý. Mine, dál osylaı ekendigi dúıim jurtqa belgili.
Al endi Jer sharynyń ár túk­pirinde memleketterdiń, ondaǵy buqara halyqtyń tynyshtyǵyn alyp jatqan oqıǵalardyń, jan­jaldardyń, soǵystardyń týýy­na basty sebepter qandaı? Nege adamdar áýeli óziniń, otba­sy­nyń jaıly turmysta ómir súrýine jaǵdaı jasaýdyń ornyna, ózgelerdiń taǵdyryna arala­syp, eki jaqtyń da qaýip-qater­ge ushyraýyna, buıyrǵan nesibe­siniń beı-bereket shashylyp, onyń sońy adam qanynyń tógilýine deıin ákeletinin bile tura umtylady?
Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysta atom qarýy birinshi ret qol­danyldy. Onyń qandaı qaıǵy-qasiret ákelgenin álem jurt­shylyǵy biledi. Sodan bergi ótken ýaqyt aralyǵynda atom qarýyn qoldanbaý, atom qarýyn jasamaý jáne synaqtan ótkizbeý týraly halyqtar atynan qanshama talaptar qoıylǵanymen, ıadrolyq qarýy bar derjavalar qatary óskendigi ókinishti. Jer betindegi tirshilik ataýlynyń ómir súrýin joıatyn mundaı alasapyran qarýdy jasaýdy toqtatatyn merzim jetpedi me? «Hırosıma men Nagasakıdi atom qarýymen bombalaýdan soń 70 jyl ótkende ıadrolyq álem qalyptastyrý isin adamzattyń HHİ ǵasyrdaǵy basty maqsaty etýge shaqyramyn», – degen Elbasy «Jer betindegi árbir adam ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý isine óz úlesin qosa alady jáne solaı bolýǵa tıis», – dep te adamdardy joıqyn qarýdyń qoldanylýyna jol bermeý úshin yqpaldy kúshke ıe bolýǵa úndeıdi. Bul áldeqashannan solaı bolýǵa tıis desek, ondaı qozǵalystarǵa ımperıalyq pıǵyldaǵy memle­ketter asa kóńil aýdarmaı keldi. Endi aldaǵy ýaqytta myna HHİ ǵasyrdaǵy memleketter ara­syn­daǵy úderister, qoıylyp otyrǵan talaptar negizge alynaryna senemiz.
Álem tynyshtyǵyn qashyryp jatqan bir qaýiptiń oshaǵy – terorızm men dinı ekstremızm. Beıbit turǵyndardyń ortasynda jankeshtilerdiń bomba jarýyn qalaı túsinýge, nemen aqtap alýǵa bolady? Mundaı esersoq áreketti qalaı toqtatýǵa bolady degen suraqqa Elbasymyz bylaı degen ýáj aıtady: «Terorızm men dinı ekstremızmniń qaýpi jahandyq aýqymǵa jaıylyp barady. Birikken Ulttar Uıymynyń qoldaýymen halyqaralyq terorızm men ekstremızmge qarsy tura alatyn biryńǵaı álemdik jeli qurýdy usynamyn». Shyn máninde jastardy tereń ıirimine tartýǵa kúsh salyp jatqan bul qaýip­tiń aldyn alýǵa Jer shary­nyń birikken amaly iske qosylmasa, qanat jaıa beretindigi baıqalady.
Adamdar nege mundaı teris pıǵyldylardyń sońyna erip, óz ómirin qıýǵa barady degen suraqqa árkimniń-aq jaýap izdeıtini anyq. Bireýler nasıhattyń qoljaýlyǵyna aınalsa, endi birqatary ómir jolynda kezdesken qıyndyqtardan shyǵýdyń amalyn basqadan emes, taǵy da sol keri yqpaldy kúshterden izdep, eń sońynda qarjylaı járdemmen shyrmaǵan solardyń usynystaryn qabyl­daıdy. Árıne, mundaı teris yqpalǵa erýdiń basqa da qısyn­dary bolatyndyǵy daýsyz.
Osynyń sebepteri men saldaryn taldaǵan Elbasy Nursultan Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen sóılegen sózinde: «Álemdi alańdatyp otyr­ǵan mańyzdy máseleler: terro­rızm, memleketterdiń kúıreýi, kóshi-qon jáne ózge de keleń­siz qubylystar ekonomı­kalyq daǵdarystyń, kedeıshi­liktiń, saýatsyzdyq pen jumys­syzdyqtyń saldarlary bolyp tabylady», – dep basty túıindi túıtkilderdi atap kórsetti. En­di osylardyń bizdiń elimizde qalaı sheshilip jatqandyǵyna oı júgirteıik. Birinshisi – álemdi jaılaǵan daǵdarys tolqyny Qazaqstanǵa da áserin tıgizdi. Ol týraly Prezıdentimizdiń túrli minberlerden sóılegen sózderinde aıtylyp, osy qıyndyqtardan shyǵýdyń durys baǵyttary da kórsetilýde. Qazir belgilengen mejelerge baılanysty birtindep sheshimin taýyp jatqan «100 naqty qadam» Ult jospary halyqtyq qoldaýǵa ıe. Demek, bizde daǵdarystyń aldyn alýdyń, odan kóp qıyndyqsyz shyǵýdyń alǵysharttary bar. Onyń solaı bolatyndyǵyna qazaqstandyqtar bek senimdi.
Kedeıshilikpen, jumys­syz­dyqpen kúrestiń de naqty josparlary jasal­ǵan­dyǵynan, Elbasy belgilegen sol sara baǵyttar boıynsha qan­daı is-sharalardyń pármendi­likpen uıymdastyrylyp jatqan­dyǵynan halyq qulaǵdar. Árıne, el arasynda jumyssyzdyq ta, kedeıshilik te bar. Biraq onyń deni jalqaýlardyń enshisinde der edik. «Qoly qımyldaǵannyń, aýzy qımyldaıtynyn» sanasyna sińirip, eńbek etýge árekettengen jannyń jumyssyz otyrýy ekitalaı. Al kedeıshilik de­ge­nińizdiń jalqaýlyqpen sybaılasyp jatatyndyǵy taǵy da belgili.
Kedeıshilikten, jalqaýlyqtan adamdy aryltatyn, qıynsynǵan isti bastaýǵa táýekelge jeteleıtin qýatty kúsh – saýattylyq. Saýat­syz adamnyń isiniń órisi tar bolady. Óıtkeni, qolda bar baı­lyǵyn qaıda, qalaı jumsasa, qosymsha tabys kózine aınaldyratyn jol-jobany bilmeıdi, bilýge saýaty jetpeıdi. Aýyl sharýashylyǵynda eńbek etetin kásipkerlerimiz endi-endi ǵana malynyń sanyn emes, odan alynar ónimniń molshylyǵyn jasaýǵa negiz qalaıtyn sapa máselesin durys sheshkende ǵana baılyǵynyń artatynyna kóńil aýdara bastady. Eshkiniń sútin beretin on sıyrdan, on sıyrdyń sútin beretin asyl tuqymdy bir sıyr ósirgenniń paıdaly ekendigin túsindi. Munyń ózi mal azyǵyn daıyndaýdaǵy shyǵynnyń azaıýyna, eńbek ónimdiliginiń artýyna eleýli áser etetinin paıymdady. Mine, Elbasy aıtqan saýattylyqtyń aýyldyń áleýetin kóterýge tıgizetin orasan zor paıdasy osy deımiz.
Odan ári oılaı berseńiz, esep-qısaptyń durystyǵy, ózge­lermen paıdaly tájirıbe almasýdyń tıimdi joldaryn zerttep úıre­ný de osy saýattylyqqa kelip tireledi. Jalpy, bizdiń memle­ke­timiz – saýatty memleket, saýat­syzdyq áldeqashan joıylǵan. Biraq myna jańa qoǵamnyń alǵa qoıǵan talaptaryn sheshý úshin saýattylyqtyń árip taný degen formasymen bıikke shyǵa almaısyz. Kásibı biliktilikke úırený úne­mi nazarda bolǵanda ǵana túıt­kildi máseleler óz sheshimin tap­paq.
Bizdiń elimizde EKSPO-2017 kórmesiniń ótkizilmegi, soǵan baılanysty óz jastarymyzdyń arasynda «Bolashaqtyń energıasy» taqyrybynda uıymdastyrylyp jatqan kórmelerdiń yqpaly jas urpaqty jańa ǵylymı negiz­de saýattandyrýǵa jol ashpaq. Biz kórmeniń erteńgi damýy­myz úshin tıgizetin osyndaı ushan-teńiz paıdasy bolatyn­dyǵyn umytpaǵanymyz jón. Prezı­den­timizdiń Birikken Ulttar Uıy­mynyń bıik minberinde turyp: «Bolashaqty eskerip, EKSPO-2017 kórmesi ınfraqurylymy negizinde Astanadan Birikken Ult­tar Uıymy qoldaýymen Jasyl tehnologıalardy jáne ınvestısıalyq jobalardy damytý jónindegi halyqaralyq ortalyq ashýdy usynamyn», – degen syndarly ustanymynyń aıasynda memleketimizde búgingi ýaqytqa jaýap bere alatyn saýattylyqtyń joldaryn ashý órisi jatyr desek, qatelespeımiz.
Elbasymyz Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen álemdik máselelerdi batyl qozǵap, oılaryn qazaq tilinde baıandap, ultymyzdyń da, tilimizdiń de mártebesin ósirdi. Búgingi ýaqyt talabynan týyndaǵan jahandyq qajettilikterdi alǵa tartyp, ótkir usynystar jasady. Nege? Óıtkeni, «Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysy dúnıejúzilik soǵystar men áskerı qaqtyǵystardyń mıllıondaǵan qurbandarynyń qanymen jazylǵanyn umytpaýymyz kerek». Iá, Birikken Ulttar Uıymy – álem tarıhyndaǵy osyndaı alasapyran oqıǵalardyń aldyn alýdy, halyqtyń qaıǵy-qasiretke ushyramaýyn kózdep, yqpaldy áreket jasaýshy mártebeli uıym. Onyń minberinen sóz sóıleýdiń qurmetti múmkindigi mıllıonnyń birine túser jáne onyń bári birdeı álemdik aýqymda óz ana tilinde sóıleı de bermes. Otanymyzdyń tarıhyndaǵy osyndaı syndarly tarıhı kezeńniń baǵasyn bile júreıik demekpiz.

"Qamshy"silteıdi

Derekkóz: egemen Qazaqstan