Qazaqta «Otyndy shap­qanǵa jaqtyr, maldy tapqanǵa baqtyr» degen maqal bar. Osy jaǵynan kelgende, Baqbergen Qaraqov — mal baǵýdyń, paıda tabýdyń jolyn meńgergen, obly­sy­myz­dyń Baıǵanın aýdanynda uzaq jyl sharýashylyq basqarǵan, kópshilik esi­min jaqsy biletin belgili maman. Sondyqtan, zeınet­kerlikke áldeqashan shyqsa da, eńbekten qalmaı, shet júrip, alys qonystanyp, sharýa qojalyǵyn basqaryp kele jatqan aýyl sharýashylyǵy salasy sheberiniń jaıylym týraly maqalasy kópshilikke oı salar dep oılaımyz. Elimizdegi bos jatqan egistik, jaıylymdyq jerlerdi ıgerýdiń ózekti problemalaryn taıaýda Qostanaı óńirine sapary kezinde Elbasymyz da aıtqan edi.
Ár aıdyń óz oty bar
Qazaqstannyń barlyq jeriniń 80-85 paıyzy nemese 187 mln. gektar jeri jaıylymdyq. Osy jerlerge shyǵatyn birneshe júz­degen tabıǵı ósimdikter bar. Biraq, olardyń kópshiligi malǵa qoldan berer shóp retinde shaýyp alýǵa kelmeıdi, ónimsizdeý, sırek jáne alasa, tek mal jaıýǵa ǵana keledi. Jeriń sondaı jaıylym-jaılaý bolǵannan keıin, sharýań da mal baǵý bolary haq. Mal ba­ǵý bolǵanda, maqsat – osy keń jaı­laý­dy ıgere baǵý. Áıtse de, tap qazirgi shaqta sol jaıylymdy tolyq ıgerip mal baǵa almaı otyr­myz.
Qoldaǵy bardy, óz qundy­ly­ǵymyzdy baǵalamaı, ózgege kózsiz elikteý buryn da, qazir de basym. Meniń oıymsha, bul – adasý. Eý­ropa bolǵymyz keledi, durys, bo­­­laıyq. Biraq, naǵyz Eýropa bol­ǵyń kelse, sol jaıylys­qa Eýro­padaǵydaı shóp shyǵar. Biraq, olaı bizdegi búkil jaıylys álemine shóp shyǵara almaısyń. Tabıǵatty túbegeıli ózgertý ázir adamnyń qolynan kelip turǵan joq… Biraq, naǵyz nıettenip eńbektense, ata-baba uńǵyl-shuńǵylyna deıin to­lyq meńgergen jaılaýdy ıgerý bú­gingi urpaqtyń qolynan keler edi.
Ata-babamyzdyń jaıylymdy ıgerýi álemdik ǵylym. Al qazirgi tirlik «Jibekti túte almaǵan jún etedi» degenniń kebi. Bolmasa biz­diń jerden anaǵurlym nashar, tis shuqyrǵa qyltanaǵy joq jerdi meken etken ózge halyqtar óz jerinen jerip, aýyp kóship jatqan joq qoı. Tolyq meńgerse qaı istiń de qory, jamany joq. Qazaq balalaryna «Bárine birdeı toı joq, biriń toıshy bolsań, biriń qoıshy bol» degen. Malshy bolǵannan keıin maldyń órisin, jaıylysyn taýyp jaıa bilý kerek, sonda sharýań ońala beredi. «Túgin tartsań maıy shyǵady» degen maqal osydan shyqqan.
Jaılaý týraly aıtsaq, jerimiz­diń kóp jeri jaıylym bolǵannan keıin, ol baılyq naǵyz óz ret-jónimen, qajetti tártibin buzbaı, tolyq, uqypty ıgerilýi kerek. Biraq, biz mal baǵýdy qor sanaıtyn jaǵdaıǵa jettik. Bul qalaı? My­saly, jylqy baǵý qorlyq bol­ǵany ma? Jylqy baqqan adam qaı zamanda qor bolyp edi? Elimizdegi osy keń jaıylymdy tolyq ıgerse, qazaq eli daǵdarys degendi bil­mes edi.
Meniń oıymsha, bolashaqta eýropasha mal baǵýdan kópshilik el­der bas tartatyn bolady. Sebebi, jaılaýda óndirilgen et, eýropasha óndirilgen etten 60-70 paıyz­ǵa arzanǵa túsedi. Jáne ol – kók­jasyq, jasandy et emes, dári. Ke­shegi qazaqtar osyny bilgen já­ne jaq­sy ıgergen edi. Demek, qa­zaq­tyń búgingi urpaǵy da sol ata-baba qoldanǵan ádisti tolyq meńgerýi kerek.
«Kemshilikten qoryqpa, talapsyzdan qoryq» deıdi halqymyz. Bul jerde talap qajet. Qazaq ja­ıy­lysty óli shóp, aq ot, qara ot dep keneýine, ósimdikterdiń ósý merzimine, maýsymǵa qaraı bólgen. Munyń ózi ulan-ǵaıyr jerlerdi alyp jatyr. Osy keń jaıylym, uly jaılaýdy jylqy malymen ǵana tolyq ıgerýge bolady. Óıt­keni, aıaqty malmen mejelegen jerine jete alasyń. Jylqy – ta­bı­ǵatynda azyǵyn tappaı jatpaıtyn, yq-pana izdemeıtin mal, ósimtal túlik.
Jaıylym – qazaqtyń ómir tirshiligi, óte arzan, sapaly, et, sút, jún óndiretin óndirisi desek qa­­te­­lespeımiz. Meniń oıymsha, tek bizdiń óńirde 120-ǵa jýyq maldyń azyǵy bolatyn ósimdikter ósedi. Osy ósimdikterdiń árqaısysynyń qadir-qasıeti jóninde, ómirlik óz tájirıbeme súıenip kitap ta jazdym. Onyń bárin bul jerde aıtyp jatý artyq bolar.
Jaıylymdy jylqy túligimen ǵana ıgeremiz degen soń, onyń ne­gizgi jeıtin shópterin ǵana qys­qa­sha aıta keteıin. Jazǵyturym qar erigende shóptiń bári jer betine shyǵady. Mal tańdaǵanyn jeıdi, qalaýyn ózi biledi. Buny óli shóp dáýiri deıdi.
Óris tańdaý jaz ortasynan bas­talady, bul kezde 2-3 aıǵa tótep berer turaqty jaıylym tań­da­lady. Jylqyǵa ebelekti jaıylym táýir. Ebelek – asa juǵymdy, sapaly azyq. Jazǵy eki-úsh aı boıy jylqynyń aınymas azyǵy osy shóp. Bile bilgenge ár aıdyń, mez­gildiń bólek oty bar. Bizde qara otty jerler kóp.
Ǵylymda olardy asa qajetti mal azyǵy dep sanamaıdy. Mal azy­ǵy dep aldyn ala shaýyp, mal­­­dyń aldyna ákelingen shópti aıtady. Menińshe, ol da tolyq azyq emes, sebebi, maldyń tańdaý múm­kindigi joq.
Sýly jer – nýly jer
Ata-baba dástúri men mal ósirý­den alshaqtamaıyn dep, keshegi kezde Baıǵanın aýdanynyń qıyr shetinen jer úlesimdi alǵan bolatynmyn. Keıin balam sol jerden sharýashylyq qurdy. Jerdi al­dyq, sharýashylyq quryldy, endi óndiristi júrgizý kerek. Óndiris bolǵanda, bul jerdegi kásip tek mal ósirý bolýǵa tıis. Ózge sha­rýa isteýge múmkinshilik joq. Mal isherge de, adam isherge de sý joq. Sý óte tereńde, 600-650 metr­den shyǵýy múmkin burǵy­lap qaz­sa. Qol­daǵy malymyz 18 bıe, eki aıǵyr, bir at, olarǵa kúnige 220 lıtr sý kerek. Men 220 lıtr sý úshin mıllıondaǵan teńge qar­jy­ny qaıdan tabamyn? Qalaı eseptesem de, quıylyp, aǵylyp tur­ǵan shyǵyn. Elektr qýaty taǵy joq, ony 35-40 shaqyrym jerden óz kúshimmen qalaı tartyp jet­kizemin?
Janymyzdan «Qazaqtúrik­mu­naı» JSHS mekemesi munaı óndirdi, olarda sý da, skvajına da bar. Surasaq, sý túgili, esiginen qaratpaıdy. Olaı-bylaı aıtyp kórip edik, bizdi tyńdar eshkim bolmady. Onyń jóni bylaı ǵoı deıtin jan taǵy tabylmady. Sotqa berip edim, meniki zańdy bolǵanymen, solardyń sózin sóılep, jyǵyp ber­di. Sóıtip júrgende, 17 jyl ótti. Sharýamyz kúızelýge aınal­dy. Mynadaı jaǵdaıda qalaı órkendeımiz dep, renjip júrdik. Solaı júrgenimizde, qudaı aıdap ótken jyly «Qazaqtúrikmunaı» JSHS mekemesine basshy bolyp Qudaıberdi Oraq degen azamat keldi. Baryp ótinishimdi aıttym. Bir sózge kelgen joq, qujatyma qol qoıdy da berdi. İs bitti. Sý da, jaryq ta boldy. Teledıdar ke­­­­­lip, telefon ornap, bir kúnde «kom­mýnızm» ornady da qal­dy. 17 jyl boıy bolmaıdy dep júr­­­­­gen sharýa bitip, malshy­nyń shalǵaıdaǵy tumshalanǵan ómiri jaınady da ketti. Osyǵan osy kezge deıin kedergi bolǵan ne, zaman ba edi? Joq, adam edi. Osyndaı kóz­qaraspen elimizdegi en jatqan jaıylymdy qalaı ıgeremiz? Ká­sip­kerlik joldaǵy men sıaqty talaı adamnyń osyndaı jaǵdaıda júrgenine meniń esh kúmánim joq. Eger osy kedergiler joıylsa, joǵaryda aıtylǵan jaıylymdy ıgerýge, sonyń nátıjesinde mol et, sút óndirýge jol ashylady. Tek eńbek ete bil!
Alaıda, eńbegiń janý úshin halqyna bolsyn dep qol ushyn beretin Qudaıberdi Oraq syndy basshy kerek. «Myń qosshydan bir basshy» dep qazaq beker aıtpaǵan.
Endi keń-baıtaq jaıylymdyq jerlerdi halyq ıgiline qalaı paıdalanýymyz kerek, sol jóninde birer sóz.
Biz – búgingi zamannyń atalary men ákeleri er balalarymyzdy jasampazdyq iske tárbıeleı almadyq. Bul – bizdiń úlken kem­shiligimiz. Er-azamat túzde eńbek etýge jaralǵanyn umyttyq. Óki­­­nishke qaraı, búgingi erkek úıkúshik, boıkúıez bolyp aldy. Olardyń otbasy, oshaq qasynan uzamaýy osyndaı usaqtalýǵa ákel­di. Er-azamat nege jer sypyryp neme­se qoǵamdyq kólikterde kondýktor bolyp júredi? Bolmasa, sadaqa-toıda qazan basynda tamaq asyp, bazarda arba ıterip júrý er jigitt­iń isteıtin isi me?
Elbasymyz Uly Dala eli atap otyrǵan eldegi ushan-teńiz jaıy­lymdy kim ıgeredi? Álde bul baılyǵymyzdy baıaǵy tyń ıgergen zamandaǵydaı syrttan bireý kelip ıgerip bere me? Men bul jer­de er-azamattarǵa renjımin. Qazaqta «Áıel erge qaraıdy, er jerge qaraıdy» degen maqal bar. Búgingi azamattarymyz nege jerge qaraıdy, sol dalada muz jastanyp, qar jamylyp eńbek etpeı me?
Jaıylym qýyp, jylqy baq
Keń-baıtaq jaıylymdy ıgerý­diń bizde alǵysharttary bar. Qazir olardyń kópshiliginiń ústin basyp, táýelsizdik jyldary salynǵan temirjoldar ótip jatyr. Tipti, «Beı­neý – Jezqazǵan» syndy jańa temirjol boılarynda úlken stansalar men beketter ornap qalǵan jerler bar. Solardyń ma­ńyndaǵy kóp óńirlerde ata-babalarymyz jasap ketken shegendi qudyqtar áli jatyr. Alǵashqy kezde osy qudyqtardy paıdalanyp, usaq jylqy tabyndaryn damytýǵa bolar edi. Bul úshin jeke kásipkerlerge memlekettik qoldaý kórsetip, osy jumystardy júrgizýge nesıe qarjy bólý kerek. Olar qudyqtardy qalpyna keltirýdiń qamyn jasasyn. Jaıy­lym bastarynan shaǵyn qostar sal­syn. Osy kóp qarjy tileıtin qıyn jumys pa? İs ońǵa bassa, mu­ny jylqy tabynynyń paıdasy birer jylda artyǵymen óter edi. Men jaıyly­myn paıda­­lanýǵa bolatyn jerlerdiń kópshiligin bile­min. Biraq, olardyń barlyǵyn moıynyma alyp sóılegenim yń­ǵaısyz bolar, munyń birsy­py­ra­syn ár aýdannyń, ár oblys­tyń kóziqaraqty azamattaryna qaldyraıyn. Men tek qana Aq­tóbe oblysy Baıǵanın aýdany je­ri­niń ústimen ótetin temirjol boıyndaǵy jaıylymdyq jerler týraly – sóz qozǵamaqpyn. Me­­niń oıymsha, Tassaı stansasy, Saǵyz, Seńkibaı beket­­teri, Kór­saı stansasy, Toqsan­baı, Jarqum beketteri mańyndaǵy baıyr­ǵy qudyqtardy paıdalanyp, jylqy ósirýge ábden bolady. Aqtyqy – Berkin áýlıe shyńyraýy Tassaı stansasyna 30 shaqyrym, Shıqudyq shyńyraýyna 21 shaqy­rym, Ashybulaq – Sultan úbbi shyńyraýy men Aqsaı –Jumaǵalı ahýn qudyǵyna 32 shaqyrym jerde tur. Jetiqudyq, Belasar qudyǵy, Kóltaban, Qaınar, Tasastaý, Kók­saı, Altyqudyq, Ordabaı, Qyzyloı, Kúltaı, Shaǵyr, Izendi, Sáńkibaı, Saryoı, On qudyq, Otyz qudyq, Tushshy Kóltaban, Qos qudyq, Múlkaman, Úıek, Alty­qudyq, Qyrǵyn, Kóksaı, Shıoba, taǵy basqa qudyqtar osy temirjol bo­ıynan qashyq emes.
Bular – osy jerlerdi qonys etken bir kezdegi qazaq baılarynyń qu­dyqtary. Sondyqtan da, biren-saran baılardyń attary osy kezge deıin jer ataýymen qosa aıtylyp, jazylady. Bul jerlerdegi sý kózderi arada qansha ýaqyt ótse de, sol kúıinde buzylmaı tur. Tek arshyp tazalaý kerek. Kóp­shi­ligi áktastan shyqqan. Mysaly, Berkin shańyraýynyń tereńdigi – 44 metr, túgel áktas. Biz ataǵan qu­­dyq­­tardyń árqaısysy kezinde myń, myń jarym jylqy sý ishken qudyqtar.
Men jylqy sharýashylyǵy shyǵyny az, asa tıimdi, jumsalǵan qarjyny keler jyly-aq eselep óteıtin sala dep esepteımin. Má­selen, bir bıege kúnige 10 lıtr sý kerek, qalǵan azyǵyn qysy-ja­­­zy óristen ózi taýyp jeıdi. Jyl ishinde álgi bıeden sútin aıt­paǵanda, 100-120 myń teńge turatyn qulyn alynady. Búginde bundaı ónim beretin eshbir óndiris orny joq.
Jylqy etiniń sapasy tańdaı qaqtyrady, sebebi, birneshe júz­degen dári shópti óristen tańdap júrip jeıtin mal. Bul sharýanyń tez órken jaıýy úshin áýelgi kez­de ıen dalada mal baǵatyn malshy­larǵa azdy-kópti memleketten qol­daý kerek.
Kóp shyǵynǵa urynbaı, te­mir­­­­jol stansalary, beket­teri ma­­­ńyndaǵy ár qudyqqa 25-30 bıe­den bir otbasyna baqtyrsa, qanshama adam nápaqa tabady? Bul arzan jylqy etin óndirýge jol ashady. Men aıtyp otyrǵandaı qudyqtar ár óńirde bar. Keshegi ke­ńes kezinde alys jaıylymdarda qazylǵan qanshama shahtaly qudyqtar paıdalanylmaı tekke tur. Osylardyń bárin esepke alyp, kádege jaratýdyń jolyn qarastyrǵan durys.
Jazǵy ebelekten keıingi jylqy jaıylysy qara ot, buıyrǵyn men jýsandar. Bular kelesi jazǵy­turymǵa deıingi jylqynyń óz­germes jaıylymy bolyp esep­teledi. Árıne, jaıylymnyń, tebin­­niń tozýyna baılanysty oryn almastyryp otyrý kerek bo­lady. Jylqy túligi úshin qysta qaýipti jaǵdaı – shóptiń basyna muz túsýi. Muzdaq kóp ýaqyt tu­ryp qalsa, bıeler ish tastaıdy. Son­­dyqtan kúz, qys kezderinde aýa raıyndaǵy jylymyqtardy meı­linshe eskerip júrgen durys. Muzdaqtan qutylýdyń joly jyl­qyny sortań jerge jaıý. So­syn ashshyly, jýsandy jaıylys­tarda muzdaq bolmaıtynyn táji­rı­beli jylqyshy bilýge tıis.
Meniń maman retindegi boljamym boıynsha, tek osy temirjol boıynda mıllıon bas jylqy ósirýge bolady. Osy isti búkil qa­zaq bolyp qolǵa alyp júzege asyrsaq, Elbasymyzdyń «Nurly Jol» baǵdarlamasyna qosylǵan súbeli úles bolar edi.

"Qamshy"silteıdi

Derekkóz: egemen Qazaqstan