Jalpyulttyq Ar-namys kodeksin qabyldaýdy oılastyrsaq qalaı bolar edi?
Qundylyq degen uǵymnyń ózi ata-babalarymyzdyń ómir súrgen dáýirindegi, ózderi tańdap alǵan adamdyq, adaldyq, ádeptilik, ádilettilik, tektilik, mádenıettilik degen jalpy jaǵymdy qasıetterge baǵyshtalǵan, bizge mıras etip qaldyrǵan, dástúr-salt, ádet-ǵuryptan turatyn ómir súrý jolyndaǵy erejeleri. Bul qundylyqtar qasterlenbese, onda qoǵamnyń órkenıetke bastaǵan jolyna, onyń damýyna nuqsan keletindigi anyq.
Meniń zamandastarym – akademık Tóregeldi Sharmanov bastap, memleket, qoǵam qaıratkerleri Qýanysh Sultanov, Myrzataı Joldasbekov, Abaı Tasbolatov, ǵalymdar Myrzageldi Kemel, Aıhan Aqanov, Kamal Ormantaev, Dosmuhamed Kishibekov, Amangeldi Kerimtaev, taǵy da basqa kózi qaraqty, kókiregi oıaý otandastarym qostap, ultymyzdyń baǵa jetpes qundylyqtarynyń quldyrap, juqaryp, ómirdiń barlyq salasynda túr-túrimen bizdiń qoǵamymyzda úlken dertke aınalyp bara jatqandyǵyn ańǵarympazdyqpen baıqap, qundylyqtardyń quldyraýlarynyń bet-perdesin ashyp, aıshyqtap, «Egemen Qazaqstannyń» betterinde ár azamattyń sanasyna jetetindeı etip qoǵamǵa oı saldy.
Qazirgi kezde jarqyn qundy­lyqtarymyzdyń quldyrap bara jat­qandyǵyna, bul jaǵymsyz dert keıbir azamattardyń sanasyna keri áser etip, qoǵamda qundylyqtarymyzǵa qarama-qaıshy kórinister oryn alyp otyrǵandyǵyna halyq kóz jetkizip otyr. Ekonomıkalyq formasıanyń ózgerýine baılanysty halqymyzdyń oı-sanasyn dúnıetutynýshylyq psıhologıasy dendep, adamı qundylyqtarymyzǵa kereǵar is-áreketterge ákelip soqtyrýda.
Qundylyqtarymyz quldyraýynyń sebepterin qarastyrǵanda ony biz burynǵy qoǵamdaǵy josparly-tota­lıtarlyq júıeden birden, kútpegen jerden naryqtyq júıege aýysyp ketkendiginen izdegenimiz durys shyǵar dep oılaımyn. Jalpy, halyqtyń oı-sanasy naryqtyq ekonomıkaǵa daıyn emestiginen birshama daǵdarysqa dýshar boldy. Árqaısymyz óz betimizben kún kórý, ońaı jolmen dúnıe tabýdy oılaýǵa kóshtik. Osy jolda adaldyq joldy attap, jemqorlyq, alaıaqtyq, aldaý-arbaý, urlyq-qarlyq, qýlyq-sumdyq jolymen dúnıe tabý, dańǵazalyq, ataqqumarlyq, maqtanshaqtyq sıaqty jaǵymsyz dertter birqatar azamattardyń sanasyna uıalady da, halyqtyq qundylyqtarymyzǵa keri áserin tıgizip, qoǵam dertine aınala bastady. Ondaılar uly Abaıdyń «Ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq, bes dushpanyń bilseńiz» dep aıtyp ketken ósıetin umyt qaldyrdy.
Al endi ne isteý kerek? Solardy kórip, olarǵa shydap, buqaralyq aqparat betinde aıqaılap aıtyp qana otyra beremiz be? Ne bolmasa olarǵa qarsy turyp, belsendi túrde kúreske shyǵamyz ba? Bul jerde men osy qoǵamdaǵy jaǵymsyz dertterdi adam boıyndaǵy aýrýmen salystyrmaly túrde bylaı aıtqym keledi.
Adam aýyra qalsa emdelý úshin dárigerge kórinedi. Dáriger sol adamnyń aýrýyna dıagnoz qoıyp, emdeý jolyna kirisedi. Kerekti dári-dármekti atap, olardy qashan, qalaı qoldaný kerektigin usynady. Sol emdi qabyldaǵannan keıin adam boıyndaǵy dertinen aıyǵady, qatarǵa qosylady. Memleket pen qoǵam da álemdik damý úderisinde jandy organızm sıaqty. Olardyń boılarynda dert paıda bolsa ol dertti jeke adamdy emdegendeı etip emdeý kerek. Sol dertke jalpymyz dıagnoz qoıyp, el bolyp emdeý jolyna kiriskenimiz jón bolar.
Árbir jeke azamat ata dástúrimizdi saqtap, salamatty ómir súrý jolynda aıanbaı eńbek etse, ol istiń nátıjeli bolatynyn Elbasy aıtyp ta, is júzinde kórsetip te keledi.
Elbasy usynǵan bes ınstıtýttyq reforma qazirgi saıası ekonomıkalyq jaǵdaıda, elimizdiń odan ári órkendep damýyna, zamannyń jańa talaptaryna jaýap beretin, eldiń áleýmettik deńgeıiniń kóterilýine múmkindik beretin, asa mańyzdy memlekettik qujat bolyp tabylady. Solaı bolsa bes ınstıtýttyq reformany iske asyratyndar, 100 naqty qadamdy júrgizip, ony keleshek urpaqqa úlgi retinde qoldanatyndar kimder? Olar qazirgi zamannyń sanaly qoǵam músheleri, el azamattary. Bizdiń árqaısymyz qoǵamdaǵy jıirkenishti dertten arylyp, sanaly ómir súrýge kóshýimiz kerek.
Qazirgi kezde ómirdiń ózi talap týdyrǵandyqtan memleket tarapynan ár sala qyzmetkerleri týraly Ar-namys kodeksteri (erejeleri) qabyldanyp, olar is júzinde atqa­rylyp ta jatyr dep bir jaqtama ózimizdi ózimiz jalǵan sabyrlylyqqa shaqyryp júrgenimiz bar. Odan sol erejesi bar sala qyzmetkerleriniń arasynda zań buzýshylyq, qundylyqtarǵa keri áserin tıgizetin, teris pıǵyldar áli tolastaǵan joq. Osydan-aq ondaı tek kásibı bir top qyzmetkerlerge arnalǵan erejelerdiń tıimsiz ekeni kórinip tur. Sol ar-namys týraly erejeler qabyldanǵan barlyq salalardyń is-qımyldaryn, mindetterin anyqtaıtyn arnaıy zańdar da qabyldanǵan. Olar ar-namys erejelerinsiz-aq ózderiniń is-áreketterin tek ózderiniń qyzmeti týraly qabyldanǵan zań talaptaryna saı adal da, sol zańdardyń sheńberinde atqarýǵa mindetti. Bul jerde olarǵa basshy qyzmetkerlerdiń tarapynan baqylaýdy, qadaǵalaýdy kúsheıtý kerek-aq. Bizdiń kemshiligimiz – sol talaptyń, qadaǵalaýdyń álsirep ketkendigi.
Elbasy atap kórsetken joldarmen álemdegi aldyńǵy qatardaǵy damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin eko­nomıkalyq, tehnıkalyq, ǵylymı teńdestigimen qatar, bizdiń halqymyzdyń oı-órisi, dúnıetanymy, kózqarasy sol ozyq 30 elde ómir súrip jatqan halyqtardan kem bolmaýy kerek. Ata-babalarymyzdyń ómir súrgen kezeńindegi bizge mıras etip qal­dyrǵan qundylyqtar olardyń qun­dy­lyqtarynan birde-bir kem emes. Ke­ri­sinshe, olardikinen birshama ozyq.
Birinshi, Elbasy atap kórsetken 100 naqty qadamnyń salalarǵa arnalǵan 12-qadamyndaǵy jańa etıkalyq ere­jelerdi engizý máselesin tek az ǵana topqa, memlekettik qyzmetkerlerge arnap jeke-jeke kóptegen salalyq «Ar namys» erejelerin qabyldaýdyń ornyna «Jalpyulttyq «Máńgilik El» adamdarynyń Ar-namys kodeksin (erejesin)» daıyndap, sony qoǵam bolyp talqylap, qabyldap, ómirimizge naqtylaı endirý qajet.
Ar-namys kodeksiniń mátinin kórneki qural retinde, bos sózdi ártúrli jarnamalardyń ornyna, jappaı barlyq qoǵamdyq jerlerde, memlekettik, qoǵamdyq uıymdar, ákimshilik ǵımarattarynda, oqý oryndarynyń aýdıtorıalarynda, balabaqshalarda memlekettik rámizderdiń qasyna, kez kelgen adam oqı alatyndaı, oqymaı ót­peıtindeı etip, nasıhat retinde ilip qoıý kerek. Quzyrly organdardyń qyzmetkerlerinen, mekeme basshylarynan ony turaqty túrde ujym bolyp talqylap, qalaı iske asyryp jatqandyǵyn talap etý qajettiligi týyndaıdy.
Ekinshi, bizdiń qoǵamymyzdyń órkendep damýyna keri áser etip kele jatqan jaıdyń biri – bizge jol bas­tap kele jatqan keıbir memlekettik qyzmetshilerdiń kemshilikteri. Olar­dyń kásibı deńgeıiniń, mádenıetiniń, qoǵamǵa, elge, jerge janashyrlyq deńgeıiniń tómendigi.
Bizde memlekettik qyzmetkerler arasynda qalyptasyp qalǵan, halyqtyń kózine kúnde túsip júrgen jaǵymsyz kórinister bar. Qandaı da bir jolmen, shama-sharqyna qaramaı memlekettik qyzmetke ilinse boldy, sol jaıly kresloǵa otyrǵannan ózin bıik ustap, basqalardan aqyldy sanaıdy da, halyq múddesine basqa satydan qaraı bastaıdy. Ózderiniń halyqtyń qyzmetshisi ekendigin umytyp, mindeti kabınette otyryp aqyl aıtý ǵana dep túsinedi, halyqtyń ortasyna shyǵyp, olarmen júzbe-júz kezdesýdi mindetim dep sanamaıdy. Ondaılar Elbasynyń qyzmet atqarý jolynan úlgi almaıtyny ókinishti-aq. Elbasy árqashanda óziniń ómiriniń halyqtyń ómirimen tyǵyz baılanysta ekendigin umytpaı, qaı jerde bolsa da halyqpen kezdesip, áńgimelesýdi umytqan emes.
Bizdiń shekpendilerdiń ishinde halyqpen júzdesýdi umyt qal­dyr­ǵandar az kezdespeıdi. Halyqtan alshaqtaǵannan keıin ózinen ózi, asyp-tasyp, joly kómeskilene beredi de, ózi zań buzý­shylyqqa barady. Ońy men solyn ajyrata almaıtyn osyndaılar qundylyqtardyń quldyraýyna sebepker. Mańdaı terin tókpeı, qýlyq-sumdyq jolmen ońaı oljaly bolǵandar astamshylyqqa, ataqqumarlyqqa, dańǵazalyqqa, maq­tanshaqtyqqa baryp, ońaı jolmen kelgen baılyqty aldy-artyna qaramaı básekelesip shashyp, taıaz oılap, teris minez kórsetedi. Qundylyqtardyń quldyraýynda qarapaıym halyqtyń eshqandaı kinási joq.
Sondyqtan, memlekettik oryndarda qyzmet atqaryp júrgen azamattardyń jumysy halyq taǵdyrymen baılanysty bolǵandyqtan, olar halyqpen tyǵyz baılanysta júrýi kerek. Ol úshin ákimderden bastap barlyq ha­lyqqa qyzmet etetin laýazym ıele­riniń arnaıy jumys kestesine aı saıyn, qashan, qaı ýaqytta, qaı jerde qandaı ujym múshelerimen, qandaı máselemen kezdesý ótkizetindigi týraly keste jasaý mindettelip, sol kestelerdiń oryndalýy basshylar tarapynan qadaǵalaýda bolǵany jón. Eger jyl saıynǵy kádýilgi bir ret esep berýdiń ornyna halyqpen osyndaı kezdesýler júıeli jolǵa qoıylsa, kimniń kim ekeni, onyń qyzmet atqarýǵa qaýqary bar ma, joq pa halyq aldynda belgili bolatyny da dáleldi kerek etpeıdi.
Elbasynyń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan 100 naqty qadamnyń 99-qadamynda «memlekettik organdar men ákimder janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń ókilettikteri men mártebesin zańmen bekitý, memlekettik sheshimderdi qabyldaý ashyqtyǵyn arttyrý» dep qadap kórsetilgen. Meniń maqalada aıtyp otyrǵan osy usynystarym qoǵamdyq keńesterdiń nazarynda bolyp, keńes músheleri óz pármendiligin kórsetse halyq múddesine saı is bolar edi degen oıdamyn.

Batyrhan ÓMİRZAQOV,

otstavkadaǵy mılısıa polkovnıgi, Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdarynyń qurmetti ardageri.

SHYMKENT.

Derekkóz: egemen Qazaqstan