Profesor Amankúl Aqbasovanyń ǵylymı álemi
Paıǵambar jasynan asqan adamnyń keı sátterde pendeshilik ataýlydan irgesin aýlaqtatyp ótken ómirdiń ǵajaıyptaryn sonshalyqty ińkár da, qımas sezimmen oı eleginen ótkizetin kezderi bolady. Tonnyń ishki baýyndaı bolyp, talaı-talaı qımas kúnder men túnderde syr shertisken Ásker Isaqov aǵa­men Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde on bir jyldaı qyzmettes boldyq. Bir qaraǵanda tomaǵa-tuıyqtaý kórinetin Ásekeń kóńili asyp-tasyp, sharyqtaǵan kezderi jan syryn jaıyp salatyn. Ol kisini «Ásaǵa» deıtinmin. Keıinnen redaksıadaǵylar «Ásaǵalap» ketti. Búgin sonaý bir jyly Ásaǵa aıtqan syrdy esime túsirip otyrmyn…
Jetpis jetinshi jyldyń kóktemi bolsa kerek. Redaksıada birge qyz­met etetin jerlesi Mamytbek úıine qonaqqa shaqyrady. Úlken qonaǵy Baýyrjan Momyshuly ekenin es­kertedi. Bul Almatyda Baýkeń jaıly ańyz-áńgimeler, qańqý sózder jeldeı esip turǵan kezi edi: «Ne deısiń, unamaǵan adamyn úıinen qýyp shyǵady eken», «Áıel ataýlyǵa juldyzy qas kórinedi», «Baýkeńniń kóńilinen shyǵý qıynnyń qıyny deıdi ǵoı», «Sóziń unamasa uryp jiberýden de taıynbaıdy deıdi»…
Oljasty jetektegen Ásaǵa men Amankúl qonaqqa keshigip keledi. On­shaq­ta adamǵa arnalǵan shaǵyn das­tarqannyń tórinde Baýyrjan Mo­myshuly otyrady. Qonaqtardyń na­zary keshigip kelgen ekeýge aýady.
– Dostarym – Ásker jýrnalıs, Amankúl ǵalym, – dep tanystyrady Mamytbek (M.Qaldybaev tany­mal ǵalym, jazýshy. Baýyrjan Momysh­uly jaıly jazylǵan áldeneshe kitaptyń avtory, baýyrjantanýshy iliminiń negizin qalaýshy).
– Áı, ǵalym qyz, nemisshe bilesiń be? – dep synaı qaraǵan Baýkeń tóte­sinen saýal qoıady. Qonaqtar nemis­ter jóninde áńgimelep otyrsa kerek.
– Nemistiń tilin neǵylaıyn aǵaı, – dep jaýap beredi Amankúl múdir­mesten qasqaıyp turyp. – Aldymen ana tiliniń, qazaq tiliniń kósegesin kógertip, saqtap qalýdy oılaıyq ta… Mundaı jaýap kútpese kerek, otyrǵandar dem­derin ishten alyp, jym-jyrt bolady. Baý­keńnen shataq shyǵyp ketpeýin tilese kerek. Bir sát siltideı tynyshtyq ornady.
– Áı, ǵalym qyz, kel, seniń ornyń myna jer, – degen Baýkeń oń jaǵynda otyrǵan kisini ornynan turǵyzyp jiberdi. Bul bir tamasha kesh edi. Baýkeń jadyrap, Amankúlmen ashyq-jarqyn áńgime-dúken qurdy. Qaısar qyzǵa óz qolymen dám usynyp, álde­neshe ret bıge de shyqty. Otyrǵandar kóbine-kóp ekeýiniń áńgimesine qulaq túrýmen boldy. Eki dos – Mamytbek pen Ásker qonaqtarǵa qyzmet etti. Kesh sońynda Baýkeń Oljasty aldyna alyp otyrdy. Osy qolaıly sátte Amankúl ulyna bata surady.Anań­daı qaısar ǵalym, ákeńdeı abyroıly azamat bol, qulynshaq! – degen batyr ata sábıdiń aýzyna tú­kirip, mańdaıynan ıiskedi…
Óz basym Amankúl Jaqanqyzyn qyryq jylǵa jýyq ýaqyttan beri biledi ekenmin. Keı-keıde Ásaǵa úıine ertip baratyn. Aǵanyń jaryn «jeńeshe» deıtin qazaqpyz ǵoı. Aǵamyzdyń aqjaılaý úıinde jeńe­shemizdiń syrbaz sybaǵasynan talaı-talaı dám de tattyq. Onyń boıynan ǵalymdyq qarapaıymdylyq lebi esip turatyn. Ýaqyt óte kele Amankúl Jaqanqyzynyń buralań-bultarysty ómir soqpaqtaryna, tańǵajaıyp san-salaly ǵalymdyq qyrlaryna tánti bolyp, rızalyq se­zimine bólengenimizdi jasyrýdyń qajeti bola qoımas. Kim ne dese, o desin, barshamyz shúbásiz moıyndaýǵa tıisti bir ǵana aqıqat bar: profesor, óz salasynyń akademıgi Amankúl Aqbasova búkil ǵumyryn ǵylymǵa arnap kele jatqan qazaqtyń qaıtpas ta qaısar qyzdarynyń al­dyńǵy leginde júr. Muny ol ǵylym jolyndaǵy máńgilik ustanymymen, shyqqan bıik­terimen, alǵan asýlarymen, ashqan ǵylymı jańalyqtarymen, talantty tamasha shákirtterimen, ulaǵatty ustazdyǵymen aıqyn dáleldep keledi.
Ǵylym muhıtynda jelkenin kergen Amankúl Jaqanqyzynyń ómir joly ózindik órnegimen erek­she­lenedi. Orta mektepti 1964 jyly altyn medalmen bitirgen. Amankúl Almatydaǵy Qazaq memle­kettik ýnıversıtetiniń hımıa fakýl­tetine emtıhansyz-aq oqýǵa qabyldandy. Stýdent oqýdy úlken izdenispen jaqsy oqydy. Úshin­shi kýrstan bastal­ǵan óndiristik prak­tıkasyn Óske­menniń qorǵasyn-myrysh kombınatynda, odan keıingi jylǵy praktıkasyn Jezqazǵannyń mys kombınatynda ótkizdi. Kýrs, dıplom jumystaryn da osy salaǵa arnady. Sonyń jarqyn kórinisteriniń biri – Qazan qalasynda ótkizilgen jas hımık­terdiń Búkilodaqtyq ǵylymı konferensıasyna qatysyp, sonda ja­saǵan baıandamasy óte jo­ǵary baǵalandy, konferensıanyń altyn medalimen jáne aqshalaı syılyǵymen marapattaldy. Sodan da bolar, ýnıver­sıtetti úzdik bitir­gen Amankúl aspıran­týraǵa qaldy­ryldy. Onda ol tústi metal­lýrgıa sa­lasyndaǵy zertteý jumys­taryn odan ári jalǵastyryp, úsh jyl ishin­de kan­dıdattyq dısertasıasyn ja­­zyp shyq­ty da ony oıdaǵydaı qor­ǵady.
Ádette, qoǵamdyq ǵylymdar salasynda úsh jylda kandıdattyq dısertasıalaryn qorǵaıtyn aspıranttar jıi kezdesedi, jaratylys­taný ǵylymdary salasynda mundaı jaǵdaı óte sırek. Jas ǵalym Aman­kúl Aqbasovanyń izgi armany – tústi metalýrgıadaǵy zert­teý jumystary edi. Ýaqyt óte kele onyń da sáti tústi. Ol QazMÝ-diń ana­­lıtıkalyq hımıa kafedrasyna jetekshi maman bolyp oraldy. 1979-1980 jyldar aralyǵynda Lensovet atyndaǵy Lenıngrad tehnologıalyq ıns­tıtýtynda betkeılik-belsendi zattekter fızıka-hımıasy boıynsha qaıta daıyndaý fakúltetinde biliktiligin kóterdi.
Zertteý jumystarynyń nátıje­leri men ashqan jańalyqtary Aman­kúl Aqbasovanyń «Tústi metal­lýr­gıadaǵy myshák qosyndylary bar tehnologıalyq eritindilerdi óńdep, paıdalanýdyń shıkizat qoryn únemdeýge jáne ekologıa­ny jaqsartýǵa tıgizer tıimdi áseri» degen taqyrypta tehnıka ǵy­lym­darynyń doktory dárejesin alý jóninde dısertasıa qorǵaýyna negiz boldy. Dısertasıa Máskeýdiń D.I.Mendeleev atyndaǵy hımıa-tehnologıa ınstıtýtynda 1991 jyly qorǵaldy. 1995 jyly Joǵarǵy attes­tasıalyq komısıanyń sheshi­mimen oǵan profesor ǵyly­mı ataǵy berildi. Osy jyly Aman­kúl Jaqanqyzyna respýblıka Jara­­tylystaný ǵylymdary aka­de­­mıasynyń akademıgi qurmetti ataǵy, sondaı-aq, Ekologıa ha­lyq­tyq akademıasynyń akade­mıgi ataǵy berildi. Sondaı-aq, Aman­kúl Aqbasova álemdik ǵy­lym­ǵa qosqan úlesi úshin 2012 jy­ly Reseı Jaratylystaný akade­mıasynyń korespondent-múshe­ligine qabyldanyp, Honorus causa of Academy of National History Halyqaralyq akademıasynyń qur­metti ǵylym doktory dárejesine ıe boldy. Kórnekti ekolog-ǵalym 1995 jyldan beri M.H.Dýlatı atyn­daǵy Taraz memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń dısertasıalyq ke­ńe­siniń turaqty múshesi bolyp keledi, al 1999-2003 jyldary Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ult­­­tyq tehnıkalyq ýnıversıteti ja­­nyndaǵy «Geoekologıa» jáne «Ekologıa» mamandyqtary boıyn­sha doktorlyq dısertasıalyq ke­ńestiń múshesi boldy. Tanymal ǵalym Amankúl Jaqanqyzynyń jetekshiligimen 2 doktorlyq, 2 RhD doktorlyq, 11 kandıdattyq jáne 15-ten astam ma­gıstrlik dısertasıalar qorǵaldy. Ǵalym-akademıktiń 350-den astam ǵylymı eńbekteri jaryq kórgen, onyń ishinde 3 monografıa (1-ýi Germanıada shyqqan), 5 oqýlyq, 15-ten astam oqý quraly, 4 termınologıalyq sózdik, 1 ekolo­gıalyq ensıklopedıa bar. Sondaı-aq, ol 20-dan astam avtorlyq kýálik pen ónertabys patentteriniń avtory.
Profesor Amankúl Aqbasova 1993 jyldan beri Qoja Ahmet Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetinde qyzmet etip keledi. 2008 jyldan beri Ekologıa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory. Amankúl Jaqanqyzynyń ınstıtýt dırektory retinde atqa­ryp otyrǵan qyzmeti erekshe nazar aýdarady. Ol eń aldymen ıns­tıtýttyń STRK MEK 17025-2007 standartyna sáıkes «Ekologıalyq baqylaý jáne hımıalyq taldaý» zerthanasyn akredıtteýden joǵary deńgeıde sátti ótkizdi. Qazirgi kezde A.Aqbasova basshylyq etetin ıns­tıtýt 53-ten astam sharýashylyq kelisimsharttarmen respýblıkanyń túrli óndiris oryndarynda monıtorıń, ekologıalyq tólqujattar, jobalar jasaý sıaqty ǵylymı-prak­tıkalyq jumystar atqarýda.
Ǵylym áleminde ózindik aıshyqty orny bar ulaǵatty ustaz Amankúl Aqbasova qandaı qurmet-qoshemetke de ábden laıyq. Ashqan jańalyqtary men jetken jetistikteri elimizde ǵa­na emes birqatar shetelderde de moıyn­dalǵan. Profesor Amankúl Aqba­sova basqaratyn ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń qyzmetkerleri tú­begeıli zertteýlermen aınalysýda. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵy­lym komıteti jarıalaǵan ǵylymı jobalar baıqaýlarynda birneshe mem­lekettik granttardyń jeńimpazy ata­nyp, ǵy­lymı jetekshilik jasaý­da. Mundaı tabysqa qol jetkizý ońaı emes. Elimizde ózin-ózi aıqyn dá­lel­degen, bolashaǵy kemel ǵylymı jo­balarǵa basa nazar aýdarylyp, qar­jylandyrylady. Amankúl Aq­ba­sovanyń ǵylymdaǵy tamasha tabys­tary mereıin ósirip, zor qur­met­ke bóleýde. Sońǵy jyldary res­pýb­lıka «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqy­tý­shysy-2012» ataǵyna ıe boldy, 2012 jy­ly ónertabysty damytýǵa qosqan úlesi úshin A.Nobel medalimen (Reseı Ja­ratylystaný akademıasy), 2013 jy­ly «Eńbekpen jáne bilimmen» Halyq­aralyq ordenimen (Halyqaralyq Kon­­sor­sıým, Múnhen, Germanıa), 2013 jyly Reseı Jaratylystaný aka­de­mıa­synyń «Ǵylym men bilim­ge eńbek si­ńir­gen qaıratker» meda­limen, 2015 jy­ly parıjdik kitap salo­nynyń Al­tyn medalimen (Parıj, Fransıa) marapattaldy.
Onyń óne­geli ómir jolynyń qyr­lary adam janyn shýaqqa bóleıdi. Jas­tary ulǵaıyp, zeınetkerlikke shyqqan ákesi Jaqan men anasy Aq­kúlásh uldary, oblystyq ishki ister basqarmasynyń podpolkovnıgi Aman­jol men oblystyq orman-to­ǵaı sharýashylyǵynyń bas dırektory Baqytjannyń qolynda turýǵa ke­lisimderin bermedi, tula boıy tuń­ǵyshtary Amankúlge óz taǵ­dyr­laryn senip tapsyrdy. Oǵan da talaı-talaı jyldar ótti. Aıaýly anasy men ǵylymmen alańsyz aınalysýyna barlyq jaǵdaı jasaýǵa tyrysqan, qıyn sátterde qasynan tabylyp, janyna jalaý bolǵan adal azamaty, jýrnalısik abyroıyn asqaq ustaǵan asyl qosaǵy Áskerdi qasıetti Túrkistan topyraǵyna arý­lap qoıdy. (Jýrnalıs Ásker Isaqov – Ásaǵa ómiriniń sońǵy onshaqty jylynda ýnıversıtette ustazdyq etip, dáris oqydy, bolashaq jýrnalıs kadrlaryn daıarlaýda ózindik izin qaldyrdy). Qazir jasy toqsannyń tórteýinen asqan súıikti ákesi Jaqan aqsaqal qaısar qyzynyń rýhanı demeýshisi hám tilekshisi.
Kezinde batyr ata Baýyr­jan Momyshuly bata­syn bergen, qazir qyryqtyń qyr­qa­syna shyq­qan Oljas Áskeruly M.V.Lo­monosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetin kıbernetıka salasy boıynsha úzdik bitirdi. Bul kúnderi ol Máskeý qa­la­synyń tur­ǵyny, Reseı-Koreı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Taıaý ýaqytta doktorlyq dısserta­sıasyn qorǵaýǵa daıyndalyp júr­gen jaıy bar. Al, bastapqyda Almaty medısına ınstıtýtyn úz­dik bitirip, QazMÝ-diń bıologıa fa­kúltetin de úzdik támamdaǵan Gaýhar Áskerqyzy anasynyń izimen ǵylym álemine qulash urdy. Qazir elimizdegi tanymal ǵalymdar sanatynda, tehnıka ǵylymdarynyń doktory. Taıaý kúnderi jetpis jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan tehnıka ǵylymy salasyndaǵy sanaýly qazaq qyzdarynyń biri de biregeıi, óziniń qaıtpas ta qaısar qasıetimen ǵylym áleminde shyrqaý bıikke kóte­rilgen akademık-professor Aman­­­kúl Jaqanqyzy Aqbasovanyń soq­­­tyqpaly-soqpaqty qıa joldarda jemisti eńbegi jalǵasyn taýyp keledi.

Derekkóz: egemen Qazaqstan