QR Prezıdenti janyndaǵy Strategıalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory, saıasattanýshy Erlan Qarın 13 qarashada Fransıa astanasynda oryn alǵan lańkestik oqıǵalar, álemdegi lańkestik uıymdardyń qyzmeti, maqsat-ustanymdary týraly kaz.tengrinews.kz–ke pikir bildirdi. Nazarlaryńyzǵa saıasattanýshymen bolǵan suhbatty usynamyz.
Sizdińshe Parıjde bolǵan oqıǵanyń negizgi sebepteri ne?
- Bul teraktilerde kimniń jáne qandaı maqsatpen jasaǵanyn aıtpaǵanda, áýelden fransýzdardyń radıkal toptardyń nysanynda bolyp kelgenin túsiný kerek. Negizgi eki máseleni atap ótý qajet. Birinshiden, Fransıa sırıalyq daǵdaryspen baılanysy bar el. Qarsylasqan toptar Fransıany qaqtyǵystyń bir tarapy dep te qarastyrýy múmkin, sebebi Parıj opozısıanyń belgili bir bóligin qoldaıdy, Asadtyń (Sırıa prezıdenti Bashar Asad - Avt.) bılikten bas tartqanyn qalaıdy; onyń ústine, Fransıanyń ózi de qarýly qaqtyǵysqa qatysyp jatyr.
Esińizde bolsa, fransýz prezıdenti Olland taıaýda BUU Bas assambleıasyna qatysýynda fransýz áskerı áýe kúshteriniń DAISH-tyń pozısıalaryna áýe soqqylaryn jasaǵanyn qasaqana málimdedi. Sondyqtan, osy turǵyda, árıne, Fransıa túrli terrorlyq toptardyń nysandarynyń biri. Sondyqtan, osyndaı shabýyldardyń jasalatyny áýelden-aq boljandy. Kóptegen sarapshylardyń pikirinshe, bul ýaqyttyń enshisinde bolǵan. Biraq bul tek naqty Sırıamen baılanysty emes, sonymen qatar, Fransıanyń túrli óńirlerdegi, onyń ishinde Taıaý Shyǵystaǵy geosaıası prosesterdiń túrli salalaryndaǵy belgili bir rolimen baılanysty.
Ekinshiden. Fransıa azamattary qaqtyǵys aımaqtaryna baryp jatyr. Sırıa men Irak terıtorıasynda qazirgi ýaqytta soǵysyp jatqan sheteldik sodyrlardyń Eýropa elderinen keletinin, basym bóliginiń Fransıa azamattary ekendigi týraly da erteden aıtylyp keledi. Túrli málimetter boıynsha, Sırıa men Iraktyń terıtorıasynda Fransıanyń kem degende 700-den 1500-ge deıin azamaty soǵysyp jatyr, osy shamada Belgıa azamattarynyń da soǵysyp jatqany aıtylady, Germanıadan, Avstrıadan, Danıadan jáne taǵy basqa elderden budan az bolsa da azamattar soǵysyp jatyr. Sondyqtan osyǵan baılanysty Sırıa men Iraktyń terıtorıasynda soǵysyp jatqan jas eýropalyqtardyń mashyqtanyp, keıin aıdap salýmen qarýdy óz eline qaratýǵa tyrysatynyn, Fransıa terıtorıasynda qandaı da bir teraktiler uıymdastyrǵysy keletinin kóptegen sarapshy aıtyp júr. Onyń ústine mundaı jaǵdaılar boldy da.
2012 jyldyń naýryzynda Týlýzada bolǵan terakt esińizde me? Bul da Fransıany dúr silkindirgen eń iri teraktilerdiń biri boldy. Sol kezde bul qatygez jáne rezonans týǵyzǵan qylmys boldy - Fransıanyń 22 jastaǵy azamaty Mohammed Mera alǵashqyda qalada skýtermen júrip fransýz áskerılerin atyp, keıin evreılerdiń mektebine kirip baryp, balalar men muǵalimdi atyp tastaǵan. Mohammed Mera Fransıanyń Marsel qalasynyń týmasy. Buǵan deıin ol Aýǵanstan, Pákistanǵa baryp, sonda birshama ýaqyt bolǵan, sol jaqta ol daıyndalǵan bolýy da múmkin. Sodan keıin ol dál osy Fransıa terıtorıasyna jıhad jasaý úshin keldi. Muny nelikten aıtyp jatyrmyn deseńiz, mine, olardyń kópshiligi osyndaı jolmen ózderin kórsetýge tyrysqan. Onyń ústine, túrli radıkal dinı-ekstremıstik toptar, Ál-Kaıeda men basqalary keleshekte Fransıany basqynshylyq jasaıtyn oryn dep biledi. Ál-Kaıedanyń, DAISH-tyń túrli qujattarynda Ispanıa men Fransıa terıtorıasynyń Andalýsıa degen ortaq ataýmen beriletini tegin emes. Tipti osy toptardyń arasynda bul óńirlerde kimniń kóptigi týrasynda ózara qarsylastyq ta bar. Sondyqtan bul teraktiler - ózderiniń osy terıtorıada ekendikterin kórsetý maqsatyndaǵy áreketter. Eger osy sóz ras bolsa, Parıjdegi teraktiler ózge óńirlerdegi radıkal toptardyń belsendi bola bastaýyna belgi retinde áser etýi múmkin. Osy turǵysynda Parıjdegi teraktiler shyn máninde kek nemese ósh alý, qandaı da bir qarsylyq áreketter bolmaýy da ǵajap emes. Bul jańa strategıanyń bastaýy bolýy múmkin.
Al, muny kimniń jasaǵany - DAISH pa, joq pa - munda da suraqtar bar. DAISH ekenine kópshilik senimdi me?
- Sebebi báriniń aıtatyny DAISH. Árıne, bul top osy teraktilerge qatysy bar ekendigin málimdedi degen málimet taraldy. Biraq munda da ekiushty máseleleler bar. IGIL, ISIS nemese DAISH - bul negizinen ózderi baqylap otyrǵan terıtorıada operasıalar jasaýǵa baǵyttalǵan uıym. Iaǵnı bul baqylap otyrǵan terıtorıasyn keńeıtkisi keletin áskerılengen top. Al Ál-Kaıeda men onymen birikken toptar shalǵaıdaǵy jaýǵa soqqy jasaý týraly strategıasyn árqashan málim etip keledi, ıaǵnı "jaýdy" óz terıtorıasynda soǵatyn, sáıkesinshe, AQSH-ta, Eýropada jáne ózge elderde teraktiler uıymdastyrýdyń qajet ekenin málimdegen. Bul túrli ádister, sondyqtan, ádette terrorlyq shabýyldar basqa jerlerde bolsa bul DAISH-tyń emes, Ál-Kaıedanyń strategıasyna jáne stıline sáıkes keledi, sebebi dál osy topta Eýropadan keletin sodyrlar kóp, sóıtip, olar ózderin osy jolmen kórsetýge tyrysady. Osyndaı qaısybir uıymdy alsańyz da ishki básekelestik faktory bolady - ózin-ózi tanytýǵa jáne áser etý úshin talasatyn fraksıalar arasynda. Aıtpaqshy, 2012 jyldyń naýryzynda Týlýzada bolǵan teraktini Ál-Kaıeda múshesi jasasa da, bul osy toptyń operasıalyq ortalyǵymen kelisilmegen, sondyqtan teraktini Ál-Kaıedanyń fýnksıonerleriniń biri josparlady jáne ol osy arqyly ózin-ózi kóbirek tanytqysy kelgen dep esepteledi. Sondyqtan uıymnyń jaýapkershilikti óz moınyna alatyny jaıly mátin bir saǵattan keıin Ál-Kaıeda aqparat resýrsynan óshirildi. DAISH-te de túrli toptar qarsylasady, olardyń árqaısysy túgeldeı uıymnyń strategıasyna áser etkisi keledi.
Eýropadan shyqqandardyń kóbisi nelikten DAISH-te?
- Sebebi kóp. Áleýmettik problemalardyń túgeldeı bir kesheni. Onyń ústine, eýropalyqtardyń ózi de bul qaýipti nazarǵa ala qoımady. Parıjdegi terakt - bul qate strategıanyń saldary, osy strategıany sırıalyq qaqtyǵys beleń alyp jatqan sátte óz kezeginde túrli elder qoldanyp júrdi, onyń ishinde Eýropa elderi. Jas eýropalyqtardyń birinshi tolqyny sol jaqqa kete bastaǵan kezde eýropalyq úkimetter bastapqyda bul problemany moıyndamaı otyrdy, eki kózqaras bolǵandyqtan keıde tipti kóz jumdy. Birinshiden, sol ýaqytta Sırıadaǵy qaqtyǵys bılik pen opozısıanyń qarsylasýy retinde, qarýly opozısıanyń legıtımdigin joǵaltqan lıderdi yǵystyrǵysy kelýi retinde kórinis tapty. Sáıkesinshe, osy toptarǵa túrli elderden keletinder opozısıaǵa qoldaý kórsetip jatqandaı boldy, olardyń quqyǵy bar, shekteı almaımyz delindi - osyndaı da kózqaras boldy.
Ekinshiden, Sırıada shyn máninde kóterilis toptary emes, radıkal ekstremıst toptary áreket etip, kóterile bastaǵany jaıly belgi paıda bolǵanda, sáıkesinshe, sol jaqqa radıkal ıdeologıasyn qabyldaǵan jas eýropalyqtar ketip jatyr degende kóptegen memlekette "bul da jaqsy - el ishinde radıkaldanýyna qaraǵanda, sol jaqqa ketkeni jaqsy, el ishinen góri sol jaqta baqylaýymyzda bolady" degen de beıresmı pozısıa boldy. Iaǵnı, el ishinde olardy baqylaı almaımyz, al Aýǵanstanda, Sırıada olardy kem degende baqylaı alamyz degen pozısıa. Osyndaı da kózqaras boldy.
Mine, osylaısha, álemde sońǵy ýaqytta bolyp jatqan oqıǵalar, bul Parıjdegi teraktiler ǵana emes, ǵalamshardyń ózge bólikterindegi oqıǵalar, ókinishke qaraı, mundaı kózqarastyń qatege uryndyrǵanyn dáleldep otyr, sebebi bul radıkaldanýdyń azaıýyna emes, kerisinshe, myna jaǵdaılarǵa uryndyrdy: a) adamdar qaıta oralyp, óz eline soǵys ákelýge tyrysýy múmkin; b) jalpy alǵanda el ishindegi uıqydaǵy radıkal bólikterdiń belsendi bolýyna jaǵdaı jasaýy múmkin, olar tipti Ál-Kaıedamen de, DAISH-pen de baılanysty bolmaýy da múmkin, osy uıymdardyń múshesi bolmaýy da múmkin, biraq olar ózderin belgili bir jahandyq jıhadtyń ıdeıasyna qatysy bar dep eseptep, óz betinshe uıymdastyra berýi múmkin.
Qalaı oılaısyz, endi ne bolady, jaǵdaı qalaı sheshiledi? Qazir aqparat kóp. Kelesi terrorlyq shabýyldardyń bolatyn oryndary jaıly habarlar tarady, DAISH ókilderiniń adamdar azyq-túlik alýǵa bazarǵa barsa da qorqýy kerek degen qandaı da bir eskertýleri boldy ma? Álemdik qoǵamdastyq buǵan qatysty qandaı sharalardy júrgizedi?
- Árıne, Parıjdegi terakt terorızmge qarsy is-qımyl boıynsha birigýdiń jáne shoǵyrlanýynyń jańa máselesin qurady. Birikken túrde saıasattyń sekúrıtızasıasy ótedi - bul kezde birinshi planǵa qaýipsizdik problemasy shyǵady jáne barlyq bastamalar qaýipsizdik maqsattarymen baılanysty bolady. Bul rıtorıka men trendti osyndaı qatermen betpe-bet kelip kórmegen basqa elder de ala bastaıdy, sebebi: birinshiden, ortaq trendte bolý úshin; ekinshiden, ishki jańa tártipti bekitý úshin. Taǵy bir másele - jahandyq koalısıa ókilderiniń DAISH-ke qarsy áreketteri belsendi bola bastaıdy. Fransıa áskerı-áýe kúshteriniń ortalyǵy sanalatyn Rakka qalasyndaǵy DAISH pozısıalaryna áýe soqqylaryn jasaǵanyn habarlap úlgerdi. Iaǵnı bul Sırıa men Iraktaǵy qarýly qaqtyǵystardyń qarqynynyń ósýine ákeledi.
Parıjdegi terakt terorızmmen, DAISH-pen kúres tártibin kúsheıtedi, biraq másele árkimniń bul problemany óz betinshe túsinýinde. Jalpy strategıany qurastyrýǵa kedergi keltiretin belgili bir saıası astarlar bar. DAISH-pen kúresýdiń qajettiligin bári aıtady, biraq eshkim shyn máninde kúresip jatqany joq, sebebi DAISH eshkimniń de basty maqsaty emes.
Reseı she?
- Reseı de solaı. Reseı, máselen, ózge toptardyń pozısıalaryna soqqy jasap jatyr. Sebebi, DAISH - bul BAQ-ta eń kóp aıtylǵan toptardyń biri, sondyqtan kópshiligi DAISH-ty Sırıa men Irakta múshesi eń kóp uıym dep esepteıdi. Biraq, bul sol jaqta soǵysyp jatqan qarýly toptardyń biri ǵana. Al Máskeý bul uıymdardy jaqsy nemese jaman dep bólmeý kerek dep, barlyǵy da terrorlyq uıym dep, sáıkesinshe bárine birdeı áreket bolýy kerek dep esepteıdi. Bira,q batys elderi ol jaqta radıkal toptarymen qatar, oryndy toptar bar dep áli de esepteıdi. Al negizinde osy barlyq top sol qaıshy pikirlerdi paıdalanyp, nyǵaıýyn jalǵastyryp jatyr. Jalpy alǵanda, Parıjdegi teraktiler batystyń, Eýropa elderiniń Sırıadaǵy soǵysqa budan da belsendi túrde qatysýyna ákeledi. Al, bul qaqtyǵysqa syrttan qanshalyqty el tartyla beretin bolsa, olar sonshalyqty belsendilikpen soǵysty óz elderine jetkizedi. Sebebi, bul terorızm, osy zamannyń terorızmi - bul assımetrıalyq soǵys.
Sonda siz radıkaldar óz elderine jappaı kete bastaıdy dep oılaısyz ba?
- Joq, bulaı emes. Qazir jańalyqtarda terakt bolǵan jerde sırıalyq pasporttyń tabylǵany aıtylyp jatyr, biraq ol áli rastalǵan joq, dáleldenbegen. Terakt jasaǵan adamdar DAISH múshesi bolmaýy da múmkin dep oılaımyn. Olardyń ishinde bireýleri Sırıada, Irakta bolǵan da shyǵar. Sońǵy ýaqytta terorızmniń qaqtyǵystar aımaǵynan ımporttalýy múmkin ekendigi týraly kóp aıtylyp jatyr jáne osyndaı qylmystar bolyp jatqanda, ádette bári muny Aýǵanstanmen, Sırıamen, Irakpen baılanystyra bastaıdy, sol elderden adamdar arnaıy kelip, qylmys jasaýy múmkin degen aldyn ala paıym jasaıdy. Biraq shabýyldardy el ishindegi toptardyń jasaýy odan da qaterli. Sebebi álemdegi shıelenis, terorızm problemasynyń qaıtalanýy barlyq eldegi, sonyń ishinde Eýropa elderindegi uıqydaǵy radıkal toptardyń belsendi bolýyna alyp kelýi yqtımal.
Sizdiń oıyńyzsha bizdiń elimizde sondaı teraktilerdiń bolmaýy úshin qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha sharalar qajetti deńgeıde júrgizilip jatyr ma?
- Bizde 90-jyldardan bastap-aq antıterrorlyq júıe qalyptasqan. Sol jyldardan beri bul júıe árdaıym jetildirilip keldi, ásirese sońǵy jyldarda sáıkes jumystar atqaryldy, arnaıy qyzmetter men memlekettik organdardyń jáne qoǵamdyq uıymdardyń kúshin biriktirýge baǵyttalǵan jańa qujattar, jańa strategıalar qabyldandy.
Biraq terorızm de ózgeriske túsedi, radıkal toptar da óz ádisteri men strategıasyn ózgertedi, sáıkesinshe, jumys osy turǵyda júrgizilýi tıis. Sońǵy birneshe jyldyń statısıkasyna kóz júgirtsek, terrorlyq qater deńgeıiniń óskenin, álemdegi terrorlyq shabýyldardyń sany artqanyn baıqaýǵa bolady. 15-20 jyl buryn álemde 500-600 terrorlyq shabýyl jasalatyn, qazir jyl saıyn 10 myń shabýyl jasalady. 2014 jyly álemde 13 myń terrorlyq shabýyl boldy. Qazirgi ýaqytta Sırıada BUU-nyń málimetinshe, álemniń 100-de asa eliniń 25 myń sodyry soǵysyp jatyr. Biz qazir Parıj týraly kóp aıtyp jatyrmyz, 1,5 aı buryn Bangkokte birneshe jarylys boldy, olardy Sırıa men Irakqa qatysy bar radıkal toptardyń jasaǵany belgili boldy. Iaǵnı adamdar soǵys vırýsyn odan ármen taratyp, jańa toptardy quryp jatyr.
Bolǵan oqıǵaǵa baılanysty qazaqstandyqtar dúrlikpeı-aq qoısa bola ma?
- Dúrligýdiń qajeti joq, biraq bosańsymaý kerek. Qıyn zamandar kele jatyr, álem jahandyq qarsylasýdyń jańa kezeńine ótti. Onyń ústine bizdiń Ortalyq-Azıa óńiri osy qaqtyǵystardyń oshaǵyna (Aýǵanstan, Sırıa, Irak) jaqyn jerde. Jalpy barlyǵymyz da álemniń jahandanǵanyn túsinetin shyǵarmyz. Birde-bir el mundaı oqıǵalardan ózin qaýipsiz sezine almaıdy jáne osyndaı oqıǵalar barlyq jerde bolýy múmkin. Qaýipsizdik pen eskertý júıeleri qandaı deńgeıde bolsa da, álemde mundaı qaýip, qaıtkenmende, kúsheıdi.
