«Bizdiń tarıhshylarymyz arhıvpen jumys istemeıdi eken ǵoı, – dep bastady áńgimesin Beksultan aǵa. – 1916 jylǵy kóterilis degende Uzaq pen Jámeńkeni, myna jaqtan Bekbolatty aıtamyz. Al ult-azattyq kóterilistiń qolbasshylary tolyp jatyr eken. Bizdiń tarıhshylar tarıhqa tek jalaqy alatyn jer dep qana qaraı ma degen toqtamǵa keldim».
Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adamnyń eshqandaı ǵylymı joramalsyz, kezdeısoq ashylǵanyn qazaqtyń baǵy dep biletin jazýshy izdeý-suraýsyz jatqan obalar jóninde de aıtty.
«Raıymbek batyrdyń eskertkishin qoıyp jatyr jer-jerde. Dýlyǵa, saýyt kıgizip qoıady. Al ol tarıhı shyndyqqa janaspaıdy. Raıymbek degen dýlyǵa, saýyt kıgen batyr emes», – dep, onyń da jaı-japsaryn túsindirdi.
Beksultan Nurjekeulyn biz mahabbattyń jarshysy retinde kóbirek biler edik. «Kútýmen keshken ǵumyr», «Bir ókinish, bir úmit» romandary, povesteri, áńgimeleri – bári de mahabbat týraly. Al jańa týyndysy – tarıhı roman. «Áı, dúnıe-aı!» dep atalady. Beksultan aǵaǵa suhbatqa barmas buryn romandy oqyp shyqtyq. Bir demmen oqylatyn shyǵarma eken. Áńgimeni de osy jańa shyǵarmadan bastadyq.
–Beksultan aǵa, áńgimeni jańa romanyńyzdan bastasaq. Bes aı boıy arhıvte otyrǵanyńyzdy aıttyńyz. Bunyń aldynda da azdy-kemdi tarıhı taqyrypqa qalam tartyp júrdińiz. Nege dál 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisti taqyryp ózegi etip aldyńyz? Shyǵarma patshaǵa ásker berýge qarsylyqtan bastalyp, 1991 jylmen aıaqtalady eken. Osyndaı tarıhı shyǵarmany jazýǵa ne yqpal etti, ne túrtki boldy?
–1916 jylǵy ult-azattyq kóterilistiń jaǵdaıyn bala kezimnen estigen adammyn. Ol kezde Jetisýdaǵy úlken ýeziń biri Jarkent ýezi boldy. Meniń atam, Eshmuhambet degen kisi, 1879 jyly týǵan. 1881-82 jyldary bul kisiniń ákesi Turǵandy Kolpakovskııdiń áskeri atyp óltirgen. Sondaǵysy, Turǵan atamyz atpaz bolǵan adam, ózi serileý. Qalısha degen sulý qaryndasy bar eken. El kóship, Beljaılaýdyń Aqtasty degen betine qonystanyp jatqandarynda eki ásker kelip, atyn tartyp almaq bolady. Birin kókparǵa dep saqtaıdy eken, birin báıgege qosady eken, ekeýi de sylanyp turǵan júırik attar ǵoı. Orystar úıge kirip kelgen kezde eki atyn alyp qashady. Analar artynan qýady. Júıriktiń aty júırik, Arshaly betkeıge ótip, adastyryp ketedi. Biraq, «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen bar. Qýǵynshylar qaıda ketti eken dep tóbege shyqqanynda anaý ıttiń balalary jata qalyp atady. Oq tıip, attan qulaıdy. Óskeleń degen sheshemiz, Naımannyń qyzy, erjúrek kisi bolǵan bolýy kerek. Kúıeýin qýyp ketkenin bile sala atqa minip, arttarynan qýady. Barsa, kúıeýi omyrtqa tusynan qan shapshyp jatyr eken, bir orys attyń ústinen qarap turypty. Sonda Óskeleń sheshemiz attan túse sala, anaý orysty at ústinen julyp alady. Qylǵyndyryp, tizege basyp jatqanynda ekinshi orys sheshemizdi myltyqtyń dúmimen urady. Sheshemiz esin jınaǵansha ekeýi de ketip qalǵan. Osy jaǵdaıdyń barlyǵyn atam aıtyp otyratyn. Muqa bolystyń eldi biriktire almaǵanyn, eldiń aýyzbirshiligi bolmaǵanyn aıtatyn. Osy oqıǵany ózimniń «Kútýmen keshken ǵumyr» romanymda bastadym. Ol keńestik dáýir. Ári arhıv materıaldary emes, atamnyń aıtqan áńgimesiniń negizinde ǵana jazyldy. Keıin Muhtar Áýezovtiń «Qıly zamanyn» oqydym, úlken kisilerdiń áńgimelerin tyńdadym. Sóıtip júrgen ýaqytta, osydan on shaqty jyl buryn İlıas Jansúgirovtiń qujattary tabyldy. «Halyq jaýy» atanyp, atylatyn kezinde búkil qujattary tárkilengen ǵoı. Tergeýshi evreı jigiti bolǵan eken, sol «órteldi» dep hattama toltyryp, biraq órtemeı saqtap qalypty. Ózi jalǵyzbasty ǵumyr keshipti, eshkimi joq eken. Almatynyń Qonaev kóshesinde ózi turatyn úıinde sol qujattar sandyqta saqtalyp jatypty. Bir kúni álgi tergeýshi qaıtys bolady. Kórshileri sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵannan keıin úıin qarap, sandyǵyn ashady. Ashsa, bastan-aıaq arabsha jazylǵan qoljazbalar deıdi. Kórshileri memlekettik muraǵatqa telefon soǵady. Arhıvtiń qyzmetkerleri kelip qarasa, İlıas Jansúgirovtiń materıaldary eken. Sony oblystyq muraǵattyń qyzmetkerleri jınaqtap, kitap etip shyǵarady. Muraǵat dırektory sonyń bir danasyn maǵan berip, pikir jazýymdy ótindi. Oqyp otyryp tańǵaldym, keıin «İlıastanýdyń jańa betteri» degen maqala jazdym. «Joldastar» romanynyń alǵashqy nusqasy da bar edi sonda. Ol kisiniń «Jarkent úıezi» degen kitaby shyqqan. Jarkentke orystardyń qalaı kelgeni, Uzynaǵashtyń shaıqasy qalaı bolǵany, 1916 jylǵy kóterilistiń ne bolǵany, onda halyqty qalaı qyrǵany, 1916 jylǵy kóteriliske qatysqan Áýbákirdiń esteligi, Aldabergenniń esteligi, Kódektiń óleńderi, onyń ar jaǵynda Alban kóterilisin tuńǵysh bastaǵan Tazabek Pusyrmanovtyń jazbalary, oǵan Uzaq batyrdyń ákesi Saýryqtyń qalaı qatysqany, bári-bári jazylǵan eken. Osynyń barlyǵy sebep boldy da, arhıvke otyrdym. Bul romandy 2004 jyly bastaǵan bolatynmyn. İlıastyń aıtqanymen ǵana. Sol ýaqytta qolyma Seıdálim Tánekeevtiń jazbalary tústi. Qarasam, ekeýi úılespeıdi. Muraǵattaǵy qordy kórsetken eken, sonda baryp edim, taba almadym. Sonymen ózim kirisip kettim. Bes aı otyrdym. Adam bir nárseniń ústinen túskende eseńgiregendeı bir jaǵdaıda bolady ǵoı. Mende de týra solaı boldy. 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalys týraly kózqarasymyzdyń múldem jetimsiz ekenine kózim jetti. Barlyq qujattyń kóshirmesin eki danadan jasadym. Ol ýaqytta romannyń birinshi bólimi bitken bolatyn. Jyrtyp tastadym da, qaıta jazdym. Óıtkeni, burynǵy kózqarasym múldem qate eken. Qaıta jazyp, ekinshi bólimniń ortasyna kelgende kózim kórmeı qaldy. Sóıtip júrip arhıvten kóshirip alǵan dúnıemniń bireýi joǵaldy. Tastap ketkenimdi, ıa basqalaı joǵaltqanymdy bilmeımin. Ekinshisin qolǵa aldym. Jazamyn, óz jazǵanymdy ózim oqı almaımyn. Sodan adam jaldadym. Kóbi oqı almaı qınaldy. Keıbir áıel balalarda adamnyń qoltańbasyn oqı alatyn erekshe qasıet bolady. Sondaı bir kelinshek kómektesti. Ol da menen mezi boldy. Óıtkeni, qaıta jazamyn, qaıta-qaıta túzetemin. Osylaısha, ıtimiz shyǵyp júrip bitirdik.
Men İlıas Jansúgirovtiń sol kezdegi kóregendiligine, zerdeliligine tańǵaldym. Burynǵy oqyǵandarymyzdyń ishinde tarıhqa barǵan kisi eken. Óte dál barǵan jáne. Bizde tarıhqa degen kózqaras durys qalyptaspaǵan. Tarıhı shyǵarma jazǵan adamdardyń bári oıdan tarıh jasaǵysy keledi. Ol – qylmys. Jáı ǵana qıanat emes, qylmys. Tarıhty burmalaýǵa bolmaıdy. Máselen, Naýryzbaı batyr jekpe-jekte Qaskeleńdi jeńgenine kóziń jetip otyr. Endi Qaskeleńdi aparyp birese Qabanbaımen, birese Bógenbaımen jekpe-jekke shyǵaryp qoıýǵa bolmaıdy ǵoı. Shejirede de, jazba derekte de bar tarıhı shyndyqty burmalaýǵa bolmaıdy. Ensıklopedıada da tur. Ony burmalaý – tarıhqa jasalǵan qıanat. Al sol jekpe-jektegi Qaskeleńniń sezimin, Naýryzbaı sezimin kórsetýge jazýshynyń haqysy bar. Mádenı deńgeıine, bilim dárejesine qaraı ony asha bilýi kerek. Sonda sen tarıhı faktige qıanat jasamaısyń. Al sezimdi jetkizý – óner. Osy sezimdi jetkizý jaǵynan ǵana jazýshy óziniń sheberligin kórsetýge tıis. Al tarıhı faktini eshqashan burmalaýǵa bolmaıdy.
Orbulaq shaıqasyna qatysty da eki túrli derek bar. Qazybek bek Taýasaruly babalarymyzdyń 700 qolmen qarsy shyqqanyn aıtady. Orys dereginde 600 qol deıdi. Tarıhı shyǵarma jazamyn degen adam osy eki derektiń bireýin dáleldeýi kerek. Dáleldeý úshin shyndyqqa kelýi kerek. Orystar tutqyndardyń dereginen alyp otyr. Al Qazybek bek Mataıdyń shejiresinen alyp otyr. Qaısysy durys degenge kelgende, men Mataıdyń shejiresine júginemin. Óıtkeni, ol – qazaqtyń ózi. Ózi qatyspasa da, atasynan jazyp alǵan. Arada 20-30 jyl ǵana ýaqyt ótkende. Al 20-30 jylda adam bolǵan oqıǵa týrasynan jańyla qoımaıdy. Jan-jaqty oılastyra kelgende, nanymdylaýy, týrasy sol 700 adam degenge keledi. Muny tańdap alýǵa jazýshynyń haqysy bar. Biraq, Orbulaq shaıqasynyń jylyn, mezgilin ne bolǵan jerin ózgertýge haqysy joq. Qudaıǵa shúkir, qazir Orbulaq shaıqasy oqýlyqqa kirdi. Muny tarıhtyń úlken jemisi dep bilemin.
QAZAQ IKONANY NEǴYLADY?!
Jańa romandy «Áı, dúnıe-aı!» dep ataǵan sebebim, bul jeke adamnyń taǵdyry emes. Bas keıipkeri – Sháıi degen Albannyń qyzy. 2016 jyly Alban kóterilisine, Torǵaı kóterilisine, jalpy ult-azattyq kóteriliske 100 jyl tolady. Bul qazaqtyń úlken bir tarıhı belesi. Qazaqtyń úlken qaıratkerleri, Ahmet Baıtursynuly, Álıhan Bókeıhanov bastaǵan Alash azamattary 1916 jylǵy kóteriliske shyǵýdyń qajeti joq degen. «Halyq qyrylyp qalady, qarsy shyǵamyz dep qazaqty qyryp almaý kerek» degen ustanymda bolǵan. Keıbireýler osynyń óńin teris aınaldyryp, el aldyndaǵy azamattardyń halyqqa degen qastandyǵy turǵysynda baǵalaǵan. Al myna tarıhty kórgennen keıin solardyń ustanymynyń durystyǵyna kózim jetti. 1916 jyly áskerı qyzmetke barsa, myna qarsylyqpen salystyrǵanda halyq júz ese az qyrylatyn edi. Qazaqtyń jerine qalaı ıelik etsem dep otyrǵan orys patshalyǵynyń qudaıy berdi, «qazaqtar qarsy turdy» degendi jeleý etip, qyryp saldy. Qyrǵanda da aıamady. Fon Berg degen keıipker bar romanda, qyldaı qıanat jasaǵan joqpyn, arhıvten aldym, barlyǵy óz sózi. Qara Ivan degen bir omartashyny qazaqtar aýyldan qýyp jiberipti dep, Kravchenko soǵan kómektesýge jibergen adam. Óltirmegen, urmaǵan-soqpaǵan, ánsheıin aýyldan qýyp jibergen. Soǵan kómekke kelgen. Al tirligi anaý. Túngi saǵat 12-den óte kelip, «kóterilisshilerdi qyrdyq» deıdi. Túngi on ekide el uıqyǵa jatpaı ma, neǵylǵan kóterilisshi?! «70-in qyrdyq, qalǵandary taýǵa qashyp tyǵyldy» degen de sonyń óz sózi. Qashyp tyǵylǵandar – áıelder, bala-shaǵa. Oqıǵa qyrkúıek, qazan aıynda bolǵan. Qyrǵanyn qyryp, qalǵanyn qýyp, úılerin órtep jibergen. Kúzdiń qara sýyǵynda dalada qalǵan adam ózi-aq ashtan, sýyqtan qyrylyp qalmaı ma?! Bul – saıasatty búrkengen sumdyq. Fon Berg onymen toqtamaıdy, kelesi aýylǵa barady, odan kelesi aýylǵa ótedi, sóıtip Qarqaraǵa tańǵa jýyq keledi. Ertesine myńǵyrǵan maly bar, qaısybiriniń omyraýynda patshanyń bergen medali bar, úlken kósh kele jatady. Sol kóshti qyrady. Aman-esen Qytaıǵa ótip ketsek dep kele jatqandardy da kóterilisshi dep, qyryp salady. Ózderin aqtaǵan sıqy tipti kúlkili. «Qazaqtardyń úılerinen ıkonalar shyqty, áıelderdiń áshekeı buıymdary shyqty» deıdi. Sondaǵysy, «orystardy qyryp, tartyp alǵany» degenge keltiredi. Ikonany neǵylady qazaq?! Bul derektiń barlyǵyn qaıdan aldym degenge keleıik. 1916 jylǵy kúzde halyq Qytaıǵa qaraı opyr-topyr qashty. Sýdan ótkende biriniń ústin biri basqan. Sol jerde jıyrma shaqty balanyń batpaqqa qatyp ólgenin aıǵaqtaıtyn derekter bar. Kúzgi sýyqty bilesiń. Súmbeniń sýyǵy belgili. Bul – Qytaıǵa aman-esen ótip ketken Aldabergenderdiń esteligi. Osynyń barlyǵyn İlıas Jansúgirov jazdyryp alǵan. Bizdiń zıaly aǵalarymyz bizden góri kóregen bolǵan. Kózkórgenderdi sóıletip, barlyǵyn jazdyryp alǵan. Biz eshteńeni jazdyryp alǵan joqpyz ǵoı! Ásettiń Yrysjanmen aıtysy degendi alaıyq. Shashýbaı zıalylarymyzdyń ortasynda júrdi. Sol kezde birde-bireýi «Yrysjan degenmen aıtysypty ǵoı, ol kim edi?» dep suramaǵan ǵoı. Yrysjan degen adam ómirde joq, mysaly. Áset te bertinge deıin júrdi, eshkim óz aýzynan jazyp almaǵan. Al Yrysjanmen aıtys – dastan, Ásettiń óziniń shyǵarmasy. Osyndaıdy biz eskermedik. İlıas aǵalarymyz qandaı kóregen bolǵan?! Bolashaq tarıhqa kerek, urpaq bilsin degen.
KÓZİM KÓRGENDE ARHIVTE ÁLİ DE OTYRATYN EDİM
1917 jyly aqpanda Ýaqytsha úkimet ornady, patsha taǵynan qulady. Kerenskıı basqarǵan ýaqytsha úkimet jarlyǵynyń qalǵan qazaqty aman-esen saqtap qalýǵa paıdasy tıdi. Qytaıǵa qashyp ketken halyqty keri qaıtardy. Ol kóshte de ashtyqtan biraz halyq qyrylǵan. Ary bara jatqanda da qatary sıregen. Sol oqıǵany kózben kórgen adamdardyń esteligin oqyp otyrsań tańǵalasyń. «Sýdyń da suraýy bar» deıdi ǵoı, al qazaqtyń suraýy bolmaǵan. Aldabergen Kóripkelovter Jalańashta ómir súrgen Qojabekov degen aǵamyz bolǵanyn aıtady. Shyǵarmamda Samsaly degen keıipker etip aldym. Sol kisiniń kúndeligi bar meniń qolymda. Osy kúndelik kóp kómektesti. 8-9 jastaǵy bala, búkil kórgenin jazady. Ol kezdegi balalardyń aqyl-oıy erek. Sol kisiniń estiliginen oqydym, kele jatqan adamdar aldymen basy qaltyraqtaıdy eken, sóıtip kele jatyp jyǵylady eken, kómekke kelse, júrip ketken. Ashtyqtan álsiregen adamnyń sońǵy qýaty taýsylǵany solaı bolady eken. «Bir kórpeni jamylǵan on adamnyń sol kúıi sýyqtan qatyp qalǵanyn kórdik» dep jazady. Osynyń suraýy joq! 1916 jylǵy qansha halyq qyryldy, esebin kim biledi?! Tipti, 30-jyldardaǵy ashtyqta qansha halyq qyrylǵanyn naqty bilmeımiz. Halyqtyń úshten biri qyryldy deıdi, úshten ekisi qyryldy. 6 mıllıon qazaqtan 2 mıllıonǵa jeter-jetpes qana qaldy. Arhıvte otyrǵanymda bizdiń tarıhymyzdyń osyndaı buryńǵyr, buldyr jaqtary kóp ekenine kózim jetti. Erensiz, asyqpaıtuǵyn, boıkúıez halyq ekenbiz. Tarıhshylarymyz istep jatqan isine ultymnyń, memleketimniń isi dep qaramaıdy eken. Mamandyǵym, jalaqy alyp otyrǵan jumysym dep qana qaraıdy eken. Tarıhshy degen ondaı bolmaýy kerek. Tarıhshy kúni-túni uıyqtamaıtyn adam bolýy kerek.
Qytaıǵa azappen ótip, azappen qaıta beri ótken halyqtyń aldynan Keńes ókimeti shyqty. Jurttyń bári teń bolýy kerek dep urandady. Anadaı qıametti kórip kelgen halyq ol ókimetti qoldamaǵanda kimdi qoldaıdy?! Patsha ókimetiniń qyrǵynyn kórdi, qazaqtyń adam qurly bolmaǵanyn kórdi, endi kelip bárin teń etkeli jatsa, sovet ókimetin jaqtamaı, kimdi jaqtaıdy?! Samsaly aǵamyz óz kózimen kórgenin jazady. Jurttyń kózinshe atamandy atyp tastaıdy. Ol atamannyń balasynyń halyqty qalaı qan qaqsatqanyn kózimen kórgen adam. Endi solardy el aldynda atyp tastap jatsa, qazaq oǵan qalaı senbeıdi?! Arhıv arqyly Ýaqytsha ókimetke qatysty pikirim qalyptasty. Sóıttim de, kóterilisti ǵana jazamyn degen oıymnan aınyp, qaıta jazdym. Osy romanǵa 11 jyl ýaqytym ketti. Ult-azattyq kóterilistiń 100 jyldyǵyna úlgereıin degen oıym da bolǵan joq. Biraq, reti solaı boldy. Eger kózim kórgende muraǵatty áli de aqtaratyn edim.
Tarıhı faktimen qatar, jazýshynyń oıdan shyǵarǵan keıipkeri bolady. Onsyz shyǵarma baılanyspaıdy. Shyǵarmany baılanystyrý úshin sonyń barlyǵyn bastan-aıaq kóretin, úılestiretin keıipkerdi oıdan óziń jasaýyń kerek.
–Sizde ol keıipker Sháıi ǵoı?
–Iá, Sháıi. Samsalynyń bala kezi bar, Tazabektiń mahabbaty bar, Áýbákir bar, Uzaq pen Jámeńke bar, Serikbaı bar, bári de sol zamanda bolǵan tarıhı adamdar. Tarıhta bar adam bolǵannan keıin Áýbákirdiń óziniń esteligi bar, Aldabergenniń óz esteligi bar. Estelik degen – shyndyq.
–Arasynda Arqadan aýyp kelgender bar...
– Ol da tarıhı shyndyq. Mysaly, Ydyrys Kóshkinovterdiń tuqymy. Ydyrys Kóshkinovtiń inisi Áýesqanmen úıine qona jatyp áńgimelesken adammyn. Atyn atamasam da, sony paıdalandym. Bir jaǵy tarıhı fakti, ekinshi jaǵynan damytý úshin oıdan qosylǵan jeri de bar.
Tasashynyń aýzynda bir adamdy jalańashtap asyp ketedi. Ol da arhıvte bar derek, biraq aty atalmaǵan. Men ony Qojaq dep aldym. Kóbinese Qarqara kóterilisi dep aıtylady. Ol durys emes. Negizinde ol Alban kóterilisi. Bul jerde rýdyń, taıpanyń áńgimesin kótereıin dep otyrǵan joqpyn. Tarıhı faktiniń ózi solaı. Eki ýeziń adamdary qatysqan. Jarkent ýezi jáne Vernyı ýezi. Vernyıdan qatysqan – Serikbaı. Qyzylbórik bolysynyń bolys meńgerýshisi. Mekeni – Asy jaılaýy. Eń alǵashqy atys osy Serikbaıdyń aýylynda bolady. Orystan bir adam, qazaqtan eki adam óledi. Ony tek ańshy jigit dep beripti, men at berdim. Serikbaıdyń áıeli Kókshegirdi qostym. Ony qospasań, kúńgirt bolyp qalady. Bárin baılanystyrǵan ýaqytta negizinen Samsaly aǵamyzdyń esteligine súıendim. Keıbireýler «ata-babalarymyzdy Qytaıǵa jer aýdaryp jiberipti» dep júr ǵoı. Onyń bári ótirik. Olardyń barlyǵy Qytaıǵa údere qashqandar. Samsaly aǵanyń esteliginde bári tur. Tarıhty júlgelep ashý ári qyzyq, ári kóp jumysty talap etedi. Bir faktini ashqan saıyn tóbeń kókke jetkendeı bolasyń. Tarıhı shyǵarma jazýdyń qıyndyǵy men qyzyǵy sonda. Keıbir ótirikti áshkereleısiń. Sol kezde saǵan qarsy shyǵatyn adamdar da paıda bolady.
Bir áıeldiń eki balasyn qushaqtaǵan kúıi qatyp qalǵanyn keltirdim ǵoı. Ony da arhıvten aldym. Bir orystyń esteliginde «Qaraqoldan kele jatqanymda bir áıel eki balasymen qatyp qalǵanyn kórdim» dep ánsheıin aıta salady. Al sol áıeldiń, onyń kishkentaı eki balasynyń kóteriliske ne qatysy bar?
–«Basqa basqa, osy úsheýi patshaǵa qarsy shyqpaǵan shyǵar» dep, ony ádemi keltiripsiz...
–Ol baıǵustar eshkimge zıany joq bolǵannan keıin shyqty ǵoı jolǵa. Suraýy joq bolyp qala berdi.
–Aǵa, tarıhty sál qoıa turyp, ádebıetke keleıikshi. Sizdiń bas keıipkerińiz Sháıi 1916 jylǵy kóterilis bastalǵan kezde 16-daǵy bulańdaǵan qyz edi. Teńin taýyp, áne-mine bosaǵa attaımyn dep otyrǵanynda aldymen orystyń qorlyǵyna ushyrady, odan keıin qalmaq zorlap ketti, qazaqtan kórgen qorlyǵy óz aldyna. Kótergen balasy da orystyń balasy bolyp shyqty. Solarmen jaýyǵyp júrip, aqyrynda Tazabeginen de aıyryldy. Biraq, sol Sháıi otyzynshy jyldardyń ashtyǵynda da aman qaldy, repressıany da kózi kórdi, soǵystyń azabyn tartty. Eki balasynan birdeı aıyryldy. Endi esin jıyp, el qataryna qosylyp, úrim-butaǵy ósip-ónip, bir áýlettiń shyraǵy bolyp otyrǵanynda súıikti shóberesi óziniń taǵdyryn qaıtalap, aldymen zorlanyp, artynan qorlyqtan óldi. Osy Sháıini nege sonsha qınadyńyz? Sonsha azapqa tózdirmeı, erterek janyn jaı taptyrý kerek pe edi degen oı keledi. Tarıh óz aldyna, romandy oqyp shyqqannan keıin keıipkerge degen aıaýshylyq sezim qatty janǵa batty...
–Dál meniń jan jaramnyń ústinen tústiń. Osy suraqty ádebıet synshylary qoısa dep edim. Sháıi degen bir áıel emes, Sháıi degen – qazaq. Eger Beksultan bir áıeldiń taǵdyryn jazypty dep qaraıtyndar bolsa, ondaı adam eshqandaı da zertteýshi emes. Sháıi qazaq qoı. Zorlanǵan áıeldiń taǵdyryn oılap qara. Áli jetpegendikten ózi zorlanady, ózi kináli bolady. «Oı, ony pálenshe zorlap ketken ǵoı» deıdi. Sháıini kór de qazaqty kór. Qazaqtyń ne jazyǵy bar edi?! Patsha ókimetiniń óziniń bergen jarlyǵy bar ǵoı, «senderdi áskerge almaımyz, tek salyq salamyz» degen edi ǵoı! Tezek tóreniń sol jarlyqty úıiniń irgesine ilip qoıǵanyn Semenov Tán-SHanskıı de jazady. Patshanyń ózi ýádesin oryndamasa, bul qazaq úshin aspan aınalyp jerge túskenmen teń ǵoı. Balasy áskerge daıyn da emes. Ol ketkende qalaı kún kóretini taǵy beımálim. Sony aıtyp qarsy shyqsa, taıaq taǵy ózine tıedi. Qyrylady. Týra Sháıiniń taǵdyry ǵoı. Orystan qorlyq kórgeninde ne qorǵaıtyn memleketi joq, ne áskeri joq, ne basqasy joq ekenine Sháıiniń kózi qalaı jetse, halyqtyń da kózi solaı jetti ǵoı. Eshkim qorǵamaıdy eken. Patsha ókimetine baǵynyp otyrǵan halyqty sol ókimettiń ózi qyryp jatsa, ol eshkimge keregi joq halyq qoı! Sháıi da osyndaı kúıdi bastan keshti. Ana jaqqa barǵanda qalmaq qorlady. Aldabergenniń esteligin oqysań, janyń túrshigedi. Qalmaqtar qazaqtyń qyz-kelinshekterin alyp ketip, oıyna kelgenin istep, ertesine qan-sóli joq kúıi ákep tastap ketedi eken. Sondaǵy taǵdyryn qarashy, kúıeýi «áıelimdi qalmaq zorlady» dep ony shyǵaryp jibermeıdi ǵoı! Óıtkeni, óziniń kinásin túsinip tur. Qorǵaı almady, qorǵaıyn dese, ózi kúıip ketkeli tur. Esh suraýsyz halyq ekenine kózi jetken. Sondyqtan taǵdyrǵa kóngennen basqa amaly joq ekenine moıynsunǵan. Tazabek te osy.
–Neshe ret óltirgisi keldi, óltire almady. Aqyrynda ózi óldi...
–Ózi óldi. Qaryndasyn da qorǵaı almady, áıelin de qorǵaı almady. Óıtkeni qolynda túk joq. Ózin qorǵaıtyn eshkim joq. Eshkimge keregi joq. Eki orysty óltirdi, onda da qorǵanys úshin. Kegimdi alaıyn degen joq, shabýyl jasaǵan joq, óz basyn qorǵaý úshin ǵana bardy sol áreketke. Qyrǵyzdyń Tazabekke «sen biteý qazaqsyń» dep aıtatyny bar ǵoı. Ol shynynda da biteý edi. Sol biteý kúıi ketti. Sháıi de solaı. Basynan ótken jaǵdaıdy enesi bile me, bilmeı me, sonyń ózine kózi jetpeıdi. Enesiniń «shyraǵym-aý, meniń bilmeıtinim bıt astynda ǵoı» deýi qazaqtyń keremetteı bir úlgi alarlyq ta taǵdyry jáne sonymen birge mańdaıǵa jazǵan aýyr taǵdyry da. Eń bastysy, munda qospa joq, bári arhıvtiń jazbasy. Keńes ókimetine bári rıza bolady. Tazabek te, Sháıi de, bári de. Komandırdiń ózine senip qalady. Keıin bári basqasha bolyp ketedi. Ony da bilmeıdi. Sóıtip, arada jyldar ótkende, 1986 jylǵy kóterilis boldy. Shóberesiniń basynan ótken jaıdy bilgende Sháıi: «Qudaı-aý, eshteńe ózgermepti ǵoı!» – deıdi ǵoı. Ómir boıy aldanyp kelgen ǵoı sonda. Tipti, Sháıini men dep qaraýǵa bolady. 1916 jyldyń aýyrtpalyǵyn kótergen jalǵyz Sháıi emes. Muny bilimdi oqyrman ǵana túsinedi. Men esh shyǵarmamdy jazyp bitkende mundaı baqytty bolǵan emespin.
QOISHYǴARAMEN SHEKİSİP QALYP TA JÚRDİK
–Aǵa, bizde tarıhty jazyp júrgen bir qaýym jazýshylar bar. Qajyǵalı Muhanbetqalıuly «Tar kezeńmen» jıyrma jyl otyrypty. Turaqty jazyp júrgen Qoıshyǵara aǵamyz, Nábıjan aǵalarymyz bar. Tarıhty jazyp júrgen jazýshylardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin atap-atap aıta alasyz ba? Kásibı tarıhshylar jazýshylardy qıalmen, sýretteýmen ketip, tarıhı derekke mán bermeıdi dep kinálaıdy. Siz tarıhshylardy kináladyńyz...
–Tarıhı taqyrypty jazyp júrgen jazýshylardyń ishinde Ánes Saraıǵa jetetini joq dep baǵalaımyn. Óte myqty jazady. «Noǵaıly» degen kitaby shyqty. Qaıda júrip sonda dúnıeni oqyǵanyna qaıran qalasyń. «Kónelikter» degen kitap jazdy. Adam Ata men Haýa Anadan bastap, búginge jetkizdi. Din, dinnen tarıh, odan qazaqtyń rý-taıpasyn shyǵarǵanda jadynyń myqtylyǵyna qaıran qaldym. «Kók túrikter» degen kitaby shyǵyp edi, oqı almaı qor boldym. Mundaıdy jazatyn birde-bir tarıhshy joq.
Qoıshyǵara Salǵarauly «tarıhshy joq, tarıhtyń mamandary ǵana bar» degen sózdi aıtqan eken. Sol sóziniń jany bar. Qoıshyǵara da jaqsy jazady. Kezinde qaısybir máselelerge bola shekisip qalyp ta júrdik. Biraq, oqyǵan adamnyń aty – oqyǵan adam. Keıin kelistik.
Qabylbek Saýranbaev degen raıymbektanýshy bar. 30 jyldaı Raıymbek týraly ańyzdy zerttegen. «Raıymbek batyrdyń shaıqastary» degen kitap ta shyǵardy.
Bizdiń tarıhqa degen kózqarasymyz qyzyq ózi. Jáńgirge de eskertkish ornatamyz, odan zábir kórgen Isataı men Mahambetke de. Qojanasyrdyń qylyǵy, qysqasy...
Biz Beksultan aǵadan óziniń qurdastary týraly da suradyq. Romanynda aıtatyn bir tamasha sózi bar, «Eldiń qamyn oılaıtyn bir ul týsa, ony qabatyn bir ıt qosa týady» deıdi. Tólen Ábdik, Dýlat Isabekov, Qýanyshbaı Qurmanǵalı, Káribaı Ahmetbekov, Aqseleý Seıdimbek, Kádirbek Segizbaev qatarly qalamdastardyń dostyǵy ańyzǵa bergisiz. Ázilderi qandaı! Bir-birine degen peıil-nıeti qandaı! «Qazaqstannyń ár túkpirinen kelgen bizdiń basymyzdy biriktirgen eldik maqsat bolatyn», – deıdi Beksultan aǵa. «Jeltoqsan oqıǵasynan keıin aramyzda ary-beri tolqyǵan jigitter de bolǵan. Biraq, deńgeıles adamdar bir-birin túsinedi. Azamattardy múdde biriktirýi kerek. Eldik, memlekettik múdde basqa múddeniń bárinen bıik turýy kerek», – dedi jazýshy. Laıym solaı bolǵaı dep tiledik biz de.
Áńgimelesken: Juldyz Ábdilda
Derekkóz: kitap.kz
