Úkasha ata týraly derekter

Áýlıeniń kenine aınalǵan qart Qarataýdyń qoınaýy kıeli oryndarymen erekshe. El esinde ańyz bolyp qalǵan kıeli orynnyń biri – Úkasha ata esimimen baılanysty. Úkasha ata degende eń áýeli jurttyń esine taý basyndaǵy qudyq eske túsedi. Munda kelgen árbir adam birinshi Úkasha atanyń qabiri ornalasqan kesenege kirip quran oqıdy. Onan keıin baryp taý basyndaǵy qudyqtyń basyna baryp sý alady. Keremetke toly qudyq pen sahabanyń qabiri jatqan kesene jaıly ańyz-áfsana burnaǵy ýaqytta jyr-dastandar arqyly keńinen taraldy. Al Keńes úkimeti tusynda rýhanı tarıhymyzǵa qatysty áýlıelerdiń esimderin, olardyń eńbegin, tarıhtaǵy alar orynyn maqsatty túrde joıýǵa tyrysty. Táýelsizdiktiń tańy atýmen joǵymyz tabylyp, óshken esimderimiz qaıta tirilip jatyr.

Qarataý bókterinde Islam dinin taratýshy Úkasha sahabanyń kesenesi men qudyǵy ornalasqan. Kesene men qudyqtyń eki arasy shamamen alǵanda bir shaqyrymdaı. Qazirgi ýaqytta Úkasha ata qabiri basyna turǵyzylǵan kesene tarıhı-mádenı eskertkish retinde memleket qaraýyna alynǵan. [1] Qorǵalý ereksheligi jaǵynan jergilikti eskertkish bolyp tabylady. Ońtústik Qazaqstan ensıklopedıasynda Úkasha ata mazary – sáýlet óner eskertkishi. Qaratýdyń kúngeı betinde, Ógiz taý shatqaly mańyndaǵy qyratta, Túrkistan qalasynan 42 km jerde. Shamamen 6-7 ǵasyrlarda ómir súrgen, Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambarǵa zamandas bolǵan ıslam dininiń ókili – Úkasha ataǵa arnap turǵyzylǵan... Keseneniń batys jaǵynda 200 m jerde Úkasha ata qudyǵy bar [2. 512] delingen.

Úkasha ata el arasynda ańyz tulǵa retinde tanymal. Ol jóninde arnaıy jazylǵan tarıhı zertteý eńbegi joq. Jazylǵan kitaptardyń kópshiligi kásibı mamandardyń qatysýynsyz shyqqan. Bul másele bizdiń dalamyzǵa ıslam dinin taratýshy tulǵalar Úkasha sahaba, Arystan bap, Ysqaq bap, Qorasan bap, Ábdijalıl bap, Qoja Ahmet Iasaýı t.b. tulǵalarǵa qatysty bolǵanda tipti kúrdelene túsedi. Úkasha sahaba jóninde halyq aýyz ádebıeti men jazba derekterde aıtylatyn málimetterdi bir júıege keltirý ózekti máselelerdiń qataryna jatady.

Qazaq tarıhynyń kóptegen máselelerine zertteý jumystaryn júrgizgen Sh. Ýálıhanovtyń kitabynan Úkasha sahaba jaıly mynadaı málimet oqımyz. «Rodonachalnıkam Sredneı ordy byl tovarısh, sahaba Mýhammada ızbrannogo». Prorok po otkrovenıý arhangela Gavrııla, ýznav o skorom svoem ostavlenıı pravlenıa sego tlennogo mıra, chtoby tam, v edeme, na lone gýrıı, otdyhat vechno ı vechno, prızval svoıh drýzeı ı tovarısheı ı skazal ım ob etom, prosá proshenıa, eslı on sdelal komý-nıbýd ız-nıh obıdý. Vse plakalaı ı govorılı:// «Ty drýg allaha, mog lı ty sdelat obıdý!». Tolko odın sahaba, po ımenı Okse, obávıl pretenzıý, chto prorok prı osade kakogo-to goroda bezvınno ýdarıl ego v spıný. Mýhammed deıstvıtelno vspomnıl svoıý oshıbký ı v vozmezdıe predlojıl emý spıný. Abýbekr, Omar, Osman, Alı ı drýgıe velmojı tshetno otgovarıvalı Oksý ostavıt bezrassýdnoe svoe namerenıe Okse nıchego ne hotel slýshat ı, prı obshem proklátıı naroda, podoshel s pletú k sváshennoı spıne lúbımsa allaha ı prosıl ego obnajıt telo. Prorok snál svoe verhnee plate. Okse togo ı nýjno bylo: on znal, chto na spıne ızbrannogo estbojıa pechat, prılojıvshıs k kotoroı smertnyı delaetsá nedostýpnym adskomý ognú. Okse vmesto ojıdaemogo ýdara tolko naklonıl golový, poseloval ı otoshel proch. No za neýdovolstvıe, prıchınennoe ım proroký, ı po ... obshestvennogo proklátıa bog obrek ego ı ego potomkov brodnájnıchestvý, blagoslovıe, vprochem, vmeste s tem na dovolstvo ı bezbednost Ot nego [Okse] proısqodıt... rodonachalnık ýısýneı ı vsego naroda» [3.273-274] (Ýálıhanov Sh.Sh. Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy 1 tom. Predanıa ı legendy bolshoı kırgız-kaısaskoı ordy. Alma-Ata 1984. 273-274 str) aıtylyp otyrǵan Okse esimine kitaptyń sońynda mynadaı túsinikteme beriledi. Okse (ıskajennoe ot arabskogo ımenı Ýkkasha) – ıstorıcheskı nevernaıa legenda o proısqojdenıı kazahov ot Akkashe ı Anesa, prıvedena ý G.N.Potanına (Ýálıhanov Sh.Sh. 396 bet)[3.396]deıdi. Iaǵnı Okse bul Ýkasha sahabanyń burmalanǵan esimi deıdi.

Potanınge úńiler bolsaq qazaq-qyrǵyzdardyń shyǵý tegi týraly jazǵan materıalynda mynadaı derek aıtyp ótedi. «Koren etıh nashıh kazakov ot týrkov (týrkler) mongolskogo znaka (mogol súmbılı) ı mýsýlmanskoı very, ýzkogo roda (ýýz), voılochnoıýrtochnye ız treh ýokskıh plemen. Posle togo bylı narodom to kochýıýshım, to osedavshım (Kongar). Vo vremena proroka Mýhammeda nashı predkı Akashe, syn Nazıra ı Anes, syn Malıka, a takje Ahtam-sofy ı Imam-baır bylı prıverjensamı proroka. [4.120] (Grıgorıı Potanın. Trýdy po etnografıı ı fólklorý. 6 tom. Astana, 2007. 120 str) Ary qarata Potanın osylardan órbigen urpaqtar 32 baýly ózbek atanyp kóbeıgendigin jazady. Potanın Úkasha atanyń shyǵý tegin Túrki ekendigin kórsetedi. Ádette bizdiń dalamyzǵa kelgen Islam dinin taratýshylardy arab ne parsy delinedi. Potanınniń málimeti el arasynda aıtylyp kele jatqan eski áńgimelerdiń jıyntyǵy ekendigi anyq.

Bizge ańyz bolyp jetken Úkasha ata jaıynda HİH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyr basynda ómir súrgen Shádi tóre Jáńgiruly, Máshhúr Júsip Kópeıuly, Júsipbek Shaıqyslamuly biraz derekter qaldyrdy. Bul kisilerdiń shyǵarmalarynda Úkasha atanyń esimi Ǵakasha dep beriledi. Máshhúr Júsip Kópeıuly «Haziret Ǵakasha sahaba An haziretimizdiń on jeti orynda týyn kóterip edi» [5. 66 b]. Máshhúr Júsip Kópeıulynyń taǵy bir jazbasynda Ǵakasha, Imambaıyr, Quttyqoja, Erqoıan bastaǵan Túrkilerden quralǵan 90 adamnan turatyn atty ásker paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) jasaǵyna kelip qosyldy degen málimet beredi. Ǵakasha paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) senimdi sahabalarynyń birine aınalyp, janynda júredi. Bul derek málimeti Úkasha atanyń shyǵý teginiń Túrki ekendigin kórsetedi.

Shádi tóre Jáńgiruly Rasýl Ǵalaıhissalamnyń aqyrǵy ósıeti degen áńgimesinde «Sol ýaqytta Ǵakasha atty bir sahaba, ádeppen bir sóz aıtty qol qýsyryp», - deıdi. [6. 106]. Júsipbek Shaıqyslamulynyń eńbeginde Akasha esimimen berilgen.[7] Úsh avtordyń shyǵarmasynyń mazmuny, qurylymy jaǵynan alǵanda ózara aıyrmashylyq kezdespeıdi. Úsh avtordyń shyǵarmalary paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) Mustafanyń qaıtys bolar aldyndaǵy sońǵy ósıetine baılanysty jazylǵan. Shyǵarmada Ǵakasha sahabanyń esimi negizgi keıipkerlerdiń biri retinde baıandalǵan. Bul shyǵarmalar bizge eń aldymen, Ǵakasha sahabanyń eshqandaı da ańyz emes tarıhı tulǵa, paıǵambardyń jaqyn serigi, qasynda birge júrgen aıaýly sahaba bolǵandyǵyn anyq kórsetip otyr. Taý basyndaǵy qudyqtyń paıda bolýyna qatysty suraqtyń jaýabyn da osy shyǵarmalaradan alamyz. Úkasha atanyń paıǵambarymyzdyń sahabasy bolýmen qatar shyǵý tegine baılanysty qundy málimet bar. Onyń shyǵý tegi Túrki ekendigin kórsetedi. Keńes úkimeti ornap, qazaq álipbıi kırıllısaǵa kóshkenge deıin el bul tulǵany Ǵakasha deıtin bolǵan.

Keńes úkimeti kezinde din máselesin zertteýge tıym salyndy. Bul taqyrypty zertteýshiler negizinen dindi áshkereleý úshin ǵana jazatyn. Sondaı mazmundaǵy shyǵarmanyń biri O. Dastanovtyń 1967 jyly shyqqan «Áýlıeli jerler týraly shyndyq» kitaby. Avtor «Ýkasha-ata» kim? degen taqyrypty kóterip: Ýkasha týraly dindi ýaǵyzdaýshylar bylaı deıdi: «Muhamed paıǵambardyń tapsyrýymen kelip, Ýkasha (Ǵakasha) ıslam dinin taratady». [8. 41] Ári qarata Úkasha ata jaıly tarıhı ańyzdy tarqatyp aıtyp, onyń shyn máninde negizsiz ekendigin tujyrymdaǵan. Bul jerde kitap avtorynyń pikirin, dúnıetanymyn, ne sebepti kitaptyń bulaı jazylǵandyǵyn taldap, synaǵaly otyrǵan eshkim joq. Eńbekte óte mańyzdy eki másele bar birinshisi Ýkasha men Ǵakasha esimi bir adamǵa tıesili ekendigi, ekinshisi Ýkasha ata mazarynyń búgingi kúni basyna baryp el túneıtin Úkasha ata zıraty ekendigin anyq kórsetedi. Úkasha ata qudyǵyna baryp sý alý dástúriniń ateısik qoǵamnyń ózinde úzilmeı, jalǵasyn tapqandyǵy kórsetilgen.

Elimiz táýelsizdigin alǵaly beri tarıhı taqyrypta jazylǵan kitaptardyń sany kóbeıdi. Kásibı tarıhshylardan góri áýesqoılar men jýrnalıserdiń, basqa sala mamandarynyń tarıhı tulǵalar týraly kitaptary men kitapshalary baspadan molynan shyǵyp jatyr. Ońtústik óńirdegi áýlıeli oryndar men tarıhı tulǵalar jóninde jazylǵan kásibı tarıhshynyń eńbegin tappaǵanmen, sol tulǵalardyń urpaqtarynyń bolmasa shyraqshylardyń aıtýy boıynsha jazylǵan kitapshalardy jıi kezdestirýge bolady. Úkasha ata týraly jazylǵan sondaı kitapshanyń biri jazýshy-jýrnalıst Áset Ássandı qurastyrǵan «Úkasha ata áýlıe qysqasha tarıhy» kitaby.[9] Bul kitapta Úkasha ata týraly eskiden kele jatqan ańyz-áńgimeler toptastyrylǵan. Úkasha atanyń shyǵý-tegine qatysty azǵana málimet berilip, Túrki jerine kelip, din taratý jolyndaǵy eńbegi jaıly ańyzdardy bir izge túsirip, júıeli baıandap shyqqan. Biraq bul ańyzda Úkasha atanyń shyǵý tegine baılanysty naqtyly málimetter kezdespeıdi.

Tarıhshy Muhtar Qoja «Úkasha ata atty kıeli oryn Túrkistan qalasynan 60 shaqyrym jerdi, Sert aýylynyń soltústik jaǵyndaǵy Qarataý eteginde jatyr. Ańyz boıynsha Úkasha ata Muhammed paıǵambardyń sahabasy eken. Ony jaý jeńe almaǵan, eshbir pendeniń oǵy ótpeıdi, qylyshy kespeıdi eken. Jaýlary aıla jasap onyń áıelin aldap sahabanyń osal jerin bilip alypty. Úkasha ata tek tań namazyn oqyǵan kezde qorǵansyz bolady eken. Ony bilgen kápirler Úkasha ata tań namazyn oqyp otyrǵan kezde kelip basyn qylyshpen shaýypty. Jansyz basty perishteler domalatyp qyrdyń etegine jetkizipti. Sol jer qaq aıyrylyp qudyq bolyp Úkasha ata basy oǵan túsip jer asty ózen arqyly Muhammed paıǵambarǵa jetipti. Sahabanyń qany tamǵan jerdiń betine sazdan uzyndyǵy 21 m belgi soǵylǵan. Zıaratqa barǵandarǵa áýlıeniń shyraqshylary Úkasha atanyń basy domalap túsken qudyqty, atanyń túıesiniń izi qalǵan tasty kórsetedi. Zıaratshylar osy qudyqqa kezekpen shelek salyp sý alýǵa áreket etedi. Sý bireýlerge beriledi, bireýlerge qansha márte shelek salǵanymen bir tamshy sý ilinbeıtini bar. Muny shelek tastap otyrǵan adamnyń kúnásine balap túsindiredi» - deıdi. [10.48] (Qoja M. Ońtústik Qazaqstannyń áýlıe jerleri. Shymkent, 2013. 48 bet)

Sonymen joǵaryda keltirgen derekterdi taldaı kelip mynadaı qorytyndy alýǵa bolady. Úkasha sahaba bizdiń dalamyzǵa Islam dinin alǵash alyp kelgen tarıhı tulǵa. Ol paıǵambarymyzdyń senimdi serikteriniń qatarynda bolǵan. Shyǵý tegi jaǵynan Túrki taıpalarynyń birinen shyqqan. Qazaq shejiresiniń bastaýynda turatyn Ánes sahabalarmen birqatarda turady. Al Keńestik dáýirde halyqtyń tarıhı sanasynda Ǵakasha sahaba esimi umytylyp, Úkasha ata, Úkasha áýlıe esimimen saqtalyp otyr.

1. Úkasha ata tarıhı eskertkishi týraly qujattar. «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq murajaıynyń muraǵaty

2. Ońtústik Qazaqstan ensıklopedıasy. Almaty 2005. 512 b

3. Ýálıhanov Sh.Sh. Bes tomdyq shyǵarmalar jınaǵy 1 tom. Predanıa ı legendy bolshoı kırgız-kaısaskoı ordy. Alma-Ata 1984. 273-274 str

4. Grıgorıı Potanın. Trýdy po etnografıı ı fólklorý. 6 tom. Astana, 2007. 120 str

5. Máshhúr Júsip Kópeıuly. Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 8 tom. Almaty «El shejire» 2008. 66, 72,58-62 bb

6. Shádi Jáńgiruly. Nazym Sıar Shárıf. (qurast., baspaǵa ázirlegen O. Qudyshuly) Almaty 1995. 3, 106,103-109 better

7. O. Dastanov. Áýlıeli jerler týraly shyndyq. Almaty 1967. 41-44 bb

5. Máshhúr Júsip Kópeıuly. Shyǵarmalary 3 tom. Pavlodar q. 2003. 175-192 better

8. Babalar sózi. Kóptomdyq shyǵarmalar jınaǵy. 11 tom. Almaty 71-88, 272-275

9. Úkasha ata áýlıe. Qysqasha tarıhy. Shymkent. 2007. 12-27 bb

9. Á. Qalmyrzauly. Teberik dúnıe. Shymkent. 1997.33-35 bb

10. Qoja M. Ońtústik Qazaqstannyń áýlıe jerleri. Shymkent, 2013. 48 bet