جاقىندا وتاندىق انيماسيالىق تۋىندى «قازاق ەلى» ءمۋلتفيلمىنىڭ ترەيلەرى كان فەستيۆالىندە تانىستىرىلعان بولاتىن. اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا، فيلم رەسەي، گەرمانيا، اقش جانە ءباا ماماندارىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان. «قازاق ەلى» تاريحي ءمۋلتفيلمى تۇڭعىش رەت شىمكەنتتە ءتۇسىرىلىپ، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا ارنالعان بولاتىن. «ساق» كينوستۋدياسى ءمۋلتفيلمدى ءتۇسىرۋ ءۇشىن 2D جانە 3D تەحنولوگياسىن پايدالانعان. «قامشى» پورتالىنىڭ وقىرماندارىنا سول «قازاق ەلى» تولىقمەتراجدى انيماسيالىق فيل­ءمى­ءنىڭ سەناريسى، اكتەر ءساعادىلدا ۇسىبالىمەن بولعان سۇحباتتى ۇسىنامىز.

-اعا، ەندى بۇگىنگى اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان «قازاق ەلى» ءمۋلتفيلىمىن ازىرلەۋ تۋرالى يدەيا قايدان كەلدى؟

-جالپى انيماسيالىق فيلم جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس مينيسترلىكتىڭ وزىنەن تۇسكەن. اتاپ ايتقاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن ۇسىنىس بولدى. مينيستر ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى سەناريي جازۋعا بايگە جاريالادى. سول بايگەگە ۇسىنىلعان سەنارييلەردىڭ ىشىنەن مەنى تاڭداعاندارىن ايتتى. سەناريي وتە قىسقا مەرزىمدە جازىلىپ شىققانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ويتكەنى، بايقاۋ بىلتىر اقپان ايىندا جاريالانسا، سەناريي سول جىلى ناۋرىز مەرەكەسىنە دەيىن جازىلىپ ءبىتتى.

- بۇل ىسپەن (سەناريي جازۋمەن – رەد.) قاشاننان بەرى اينالىسىپ ءجۇرسىز؟

-ەندى بۇعان دەيىن مىناداي سەنارييلەر جازىپ ەدىم، ولار وسىنداي فەستيۆالدەرگە قاتىستى دەپ ايتا المايمىن. جالپى باستاعانىما ءبىراز جىل بولعان. ءتۇسىرىپ تە بايقادىق. قاراجاتتىڭ جەتپەۋىنە بايلانىستى شىعا الماي قالدى، اياقسىز قالعاندارى دا بولدى. ءبىراز سەنارييلەر جازىپ، وسىنداي ءساتتىڭ ءتۇسۋىن كۇتىپ جۇرگەم. جالپى بۇعان دەيىن ۇلكەن ەكرانعا جارق ەتىپ كورىنگەن نارسە جازعان ەمەسپىن. مەنىڭ تەاتر ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىنگى ەڭ العاشقى جۇمىسىم كينوستۋديادا بولدى. ودان كەيىن وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر، «تاماشا» ويىن-ساۋىق وتاۋىندا ىستەدىم. بۇل جەرگە ءبىرىنشى سەناريست رەتىندە باردىم. سوسىن رەداكتور بولدىم. اكتەرلىققا وسىلاي جەتتىم. جالپى سەناريي جازۋ ارنايى وقىماسا دا، اكتەرلاردىڭ، شىعارماشىلىققا بەيىم ادامداردىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس.

-ەندى انيماسيالىق ەڭبەكتىڭ سەنارييى تۋرالى ايتساڭىز؟

-بۇل انيماسيالىق فيلمدە نە كورسەتكىمىز كەلەدى؟ باستى ۇستانىمىمىز قازىرگى كەزدە ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن بىرلىك يدەياسى. بىرلىك بولعاندا عانا مەملەكەت ىرگەسى مىقتى بولادى. ەندى ارينە، تاريحي وقيعالارعا شىنايى كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق، بۇل جەردە التىن وردانىڭ ىدىراپ ءبولىنۋى. بۇل جەردە ول بولىنبەسە، بۇدان ۇلكەن مەملەكەت بولۋىمىز مۇمكىن ەدى. ءقازىر ارا-جىك بولىپ، بولەك ۇلت بوپ سانالاتىن جاقىن قانداستارىمىز ءبىر عانا ۇلتتىڭ اتاۋىندا جۇرە بەرەر مە ەدى. بۇل پروسەستى ءبىز ءبولىنۋ رەتىندە كورسەتكىمىز كەلمەدى. مۇنىڭ بارلىعى سىرتقى تىلسىم كۇشتەردىڭ اسەرىنەن بولعان. ءقازىر سول كەزدەگى سوعىستاردى اشاتىن بولساق، سوعىستاردا وزىمىزگە بەلگىلى تۇلعالار، وزىمىزگە جاقىن سانايتىن تۋىستارىمىز بىر-بىرىنە قىلىش كوتەرگەن. ونى ايتساق، قازىرگى جاس بالالاردىڭ ساناسىنا «مىناۋ بىزگە جاۋ بولعان ەكەن عوي» دەگەن وي كوكەيىندە قالماۋى كەرەك. سوندىقتان مۇنىڭ ءبارى تىلسىم كۇشتىڭ اسەرىنەن بولعان ماسەلە دەپ كورسەتتىك. بارلىق جاعدايداعى اق پەن قارا اراسىنداعىنى كورسەتتىك. بالالارعا تاريحتان تاعىلىم الاتىنداي دۇنيە ۇسىنعىمىز كەلدى. اقتى قىزىر اتانىڭ بەينەسىندە، ال قارانى بەيمالىم، بەيتانىس ادام رەتىندە بەينەلەدىك. وسى ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس جەردەگى ادامدارعا اسەر ەتىپ، حاندىقتاعى ءابىلحايىر مەن كەرەيدىڭ وشتەسۋىنە الىپ كەلەتىنىن كورسەتتىك. تاريحي وقيعالاردى ءبىز ەندى ەرتەگى ارقىلى ايتۋعا تىرىستىق. ونىڭ ۇستىنە جىلىندا دا كۇمان بار عوي. بۇل وقيعانى كەي دەرەكتەردە 1458 جىلى بولعان دەسەدى، ءبىراق حاندىق 1465 جىلى بولعان دەپ كورسەتەدى. كەيىن اراسىندا داۋ كەتپەسىن دەگەن ويمەن ءبىز ول كەزدەگى وقيعالاردى سەنارييدە تىلسىم كۇشتەردىڭ قۇرالى رەتىندە كورسەتتىك.

-بۇعان دەيىن «قازاق ەلى» كينوسى ءتۇرلى قىسقارتۋلارعا ۇشىراپ ەدى. وسى قىسقارتۋ ماسەلەسى مۋلتفيلىمدە بولمادى ما؟

-تاريحشى اعامىز جامبىل ارتىقبايەۆتىڭ كەڭەسى وتە جاقسى اسەر ەتتى. بەتباقدالانىڭ ورتاسىندا «تاڭبالى تاس» جانە «تاڭبالى نۇرا» دەگەن تاس بار. سونى مەن قانشالىقتى دەرەك اقتارىپ كورسەم دە حح عاسىردىڭ بەرگى جاعىندا، ءححى عاسىردىڭ تۇسىندا، ءوزىمىز ەس بىلەتىن ارالىقتا ونى بارىپ كورگەن، «مىنە، ونىڭ قازىرگى جاعدايى مىناداي ەكەن» دەپ تولىق ماعۇلمات بەرەتىن ءالى ەشكىم جوق ەكەن. عاسىردىڭ ورتاسىنداعى 30-جىلدارى بارعان ادامنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا سول ايدالاداعى تاس جان-جاعىنان جاۋ تۇگىلى سول جەردى مەكەندەيتىن ادامنىڭ ءوزى كەلىپ-كەتۋى قيىن جەردە بۇكىل رۋلاردىڭ تاڭبالارى بەلگىلەنگەن. مۇنى الكەي مارعۇلان بىلاي تۇسىندىرەدى: «قازاقتىڭ اراسىندا ءسال ءبىر رۋدان، يا بولماسا ءارقايسىنىڭ اراسىندا داۋ-داماي بولىپ قالعان جايدايدا، ول ماسەلە سول جەردە تاڭبالى تاسقا بارىپ شەشىلەدى». دەمەك ول ۇلكەن قاسيەتتى جەر. قازاق بىرلىكتى سول كەزدەن باستاپ قاسيەت ساناعان. مەن وسىنى سەنارييگە ارقاۋ ەتىپ پايدالاندىم.

ال انيماسيا جاساعان ۋاقىتتا ايدالاداعى بەتباقدالانى، وعان بارۋ جولىنداعى قيىندىقتار ماسەلەلەرى رەجيسسەرلاردىڭ شەشىمىنە بايلانىستى تىس قالىپ قالدى. ويتكەنى ول ۋاقىت پەن قاراجاتتى قاجەت ەتتى. سوندىقتان كوپ نارسەنى توتەدەن جالعاۋعا تۋرا كەلدى، كوپ وقيعالار شەتتەپ قالدى. جالپى جانىبەك پەن كەرەيدىڭ كەزىندەگى وقيعالاردى قامتۋعا تىرىستىم.

-جالپى مەملەكەت كوزقاراسى قالاي بولدى؟ قانشالىقتى قولداۋ بولدى؟

-بۇل جەردە كورسەتۋ-كورسەتپەۋ پروسەسى قاتاڭ تۇردە ءمينيستردىڭ ءوزىنىڭ قاداعالاۋىندا تۇردى. سەنارييدەن حابارى بولدى. ەڭ ءبىرىنشى كورسەتىلىمىن دە مينيستر قارادى. ءتىپتى، ەلباسىنىڭ دا حابارى بار دەپ ەستىدىم.

-مۋلتفيلم تولىق قاشان دايىن بولادى؟

-نەگىزى بۇل ماعان قويىلاتىن سۇراق ەمەس. ءبىراق ءبىز بىر-بىرىمىزبەن بايلانىسىپ تۇرامىز. شىندىعىندا ءبىز ۋاقىتىندا ۇلگەرە المادىق. مۇنداي جوبا ءبىر جىلدا جاسالا سالاتىن جوبا ەمەس. دەگەنمەن ازاماتتار ءبىر جىلدىڭ ىشىندە تولىق دايىنداپ شىقتى. ازىرگە وزىمىزدە قىمباتتاۋ بولعاندىقتان، دىبىستالۋ جاعى شەتەلدە رەتتەلۋ كەرەك بولىپ، ازىرگە سول عانا قولدى بايلاپ تۇر. قازىرگى ۋاقىتتى ۇستاپ تۇرعانى سول عانا. اراسىندا مينيسترلىكتەن قويىلعان، جاسالىنعان كەيبىر ەسكەرپەلەردى، قىسقاراتىن، كەمشىلىكتەرى مەن ارتىقتاۋ كەتكەن تۇستارىن تۇزەتىپ، 19 مامىردا كورەرمەنگە ۇسىنامىز.

ء-مۋلتفيلىم تولىق دايىن بولعان سوڭ كورەرمەنگە قالاي جول تارتپاق؟ ساتىپ الاتىن تەلەارنالار بار ما؟

-«قازاق ەلى» انيماسيالىق ءفيلىمى 19 مامىردا قازاقستاننىڭ بارلىق كينوتەاترلارىندا پروكاتقا شىعادى. مەن تىكەلەي قاتىسقان ءبىرىنشى ءتۇپنۇسقاسىن قازاقشا جاسادىق قوي.  ەندى ورىسشا دا دىبىستالىپ جاتىر. ەكى تىلدە كورسەتىلەدى. قالعان جۇمىستارىن پروديۋسسەر ءسابيت ءابدىحالىقوۆ ءبىلۋى كەرەك. تاعى رەسەيدەن، باسقا دا بىرنەشە مەملەكەتتەردەن ۇسىنىس جاسالعان كورىنەدى. رەتى كەلىپ جاتسا بۇل ءمۋتفيلمدى شەتەلدە دە كورسەتەمىز دەگەن جوسپار جوق ەمەس.

-وسى مۋلتفيلم ءۇشىن جاسالعان بارلىق ەڭبەك، كۇش، قارجى اقتالادى دەپ ويلايسىز با؟

-مەنىڭ جەكە ازاماتتىق كوزقاراسىم رەتىندە ايتسام، ەگەر ونىڭ جارناماسى، بارلىعى جاقسى جۇرسە، اقتاۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسىن، جاس بالالارعا مەملەكەتتىك ىرگەتاسىن قالاۋداعى تاريحتى كورسەتۋ ماقساتىندا جاسالعان دۇنيە عوي. سوندىقتان مەملەكەت بۇل انيماسيالىق ءفيلمنىڭ پروكاتىنان شىعىندى وتەپ بەرۋىن تالاپ ەتە قويماس دەپ ويلايمىن.

مۇندا ەكىنشى ماسەلە بار، بىزدە كينوپروكاتتان قارجى تولىق قايتارىپ الامىز دەۋ قيىن ماسەلە. مۇندا قازاقستاننىڭ وزىنە دە باعىنبايتىن ءبىر جەرلەرى بار. قازاق ءتىلى نۇسقاسىنداعى فيلمدەر جاقسى كورسەتىلمەيدى. مىسالى، «دجۋنگلي كىتابى» ءفيلمىنىڭ پرەمەراسىنان كەيىن بالالارىمدى الىپ بارسام، مۇمكىندىگىنشە ونى قازاقشاسى بارىن ايتپايدى. قاي جەردە، قاي زالدا، ساعات قانشادا ەكەنىن ءوزىڭ شۇقشيىپ ىزدەپ تاۋىپ الاسىڭ. سول جەردە ءبىراز ادامعا جولىعىپ قالىپ ايتسام، «ءبىز قازاقشاسىن ەستىگەن جوقپىز. بىلمەدىك. امالسىز ورىسشا نۇسقاسىنا كىردىك» دەگەندى ايتادى.

-جالپى قانشا قارجى جۇمسالۋدا؟

-مەن قالاماقىمدى الدىم. ءوزىم قاناعاتتانامىن (كۇلەدى). ال، جالپى جۇمسالعان قارجىنى بىلمەيمىن، قۋانىشقا وراي. بىلسەم دە اقپاراتتى بولىسە الماۋىم مۇمكىن ەدى. ءبىراق تەڭگەمەن بولىنگەن اقشا جەتپەي، كەي ماسەلەلەر دوللارمەن شەشىلىپ، «ساق» ستۋدياسىنا قارجىلاي قيىندىقتار اكەلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.

-«قازاق ەلى» ءمۋلتفيلمىن ازىرلەۋگە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتار تۋرالى قىسقاشا ايتساڭىز.

-بۇل جەردە ەڭ ءبىرىنشى «ساق» ستۋدياسىن ايتىپ ءوتۋ كەرەك. بۇل ستۋديانىڭ «قوشقار مەن تەكە»، «مۇڭلىق پەن زارلىق»، «مومىن مەن قاراقشىلار» اتتى مۋلتفيلمدەرى قازاق انيماسياسىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىسى قاتارىنا قوسىلىپ، شەت ەل ماماندارىنىڭ دا جوعارى باعاسىنا يە بولعانىن بىلەسىزدەر. ودان سوڭ ءمۋلتفيلمنىڭ باس رەجيسسەرى باتىرحان داۋرەنبەكوۆ، ستۋديا ديرەكتورى نۇريددين پاتتيەۆ، پروديۋسسەرى ءسابيت ءابدىحالىقوۆ سىندى ازاماتتاردى ەرەكشە اتاۋعا بولادى. جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەن وسى كىسىلەر.

ء-ىرى جوبالاردىڭ سەنارييلەرىنە قادام باستادىڭىز. الدا وسى دەڭگەيدەگى باسقا دا جوسپارلارىڭىز بار ما؟

-مەنىڭ يدەيالارىم كوپ. قاعازعا ءتۇسىرىلىپ قويعاندارى دا بار. ءقازىر «جىبەك جولى» دەگەن جەكە ستۋديامىزدا ءبىراز ازاماتتارمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. بۇيىرتسا، ۇلكەن ءبىر سەنارييمەن اينالىسۋدامىز. ءبارى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.

-اڭگىمەڭىزگە راحمەت! ەڭبەكتەرىڭىز جانا بەرسىن!

سۇحباتتاسقان: اقبوتا مۇسابەك قىزى