قازاق رۋحانياتىنىڭ كەڭ ورىسىندە وزىندىك ءىزى بار، ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەپ، سالتىن تۇگەندەۋگە بار عۇمىرىن ارناعان تۇلعالار بولادى. سولاردىڭ ءبىرى – جازۋشى، جۋرناليست، قوعام قايراتكەرى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ارشاگۇل تويباي. قاسيەتتى ناۋرىز مەرەكەسىمەن بىرگە تۋعان قالامگەردىڭ تاعدىرى دا، تالعامى دا ۇلتتىڭ تامىرىمەن تەرەڭ ساباقتاس.
      ارشاگۇل سەرىك قىزى تۋعان كۇنىن كوكتەمنىڭ كەلۋىمەن، تابيعاتتىڭ جاڭارۋىمەن بىرگە قارسى الادى. بۇل – ونىڭ ءومىر جولىنىڭ دا سيمۆولىنداي. ويتكەنى ونىڭ بۇكىل عۇمىرى ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاڭعىرۋىمەن ۇندەسىپ جاتىر.
1992 جىلى 15 ناۋرىزدا ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە ناۋرىز مەرەكەسى مەملەكەتتىك مارتەبەگە رەسمي تۇردە يە بولدى. ال 1926 جىلى كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان تىيىم سالىنعان بۇل ۇلى مەيرام اراعا 62 جىل سالىپ، تەك 1988 جىلى عانا قايتا اتالىپ ءوتتى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعى. ۇلت جادىن قايتا جاڭعىرتۋ، ۇمىت بولعان قۇندىلىقتاردى ءتىرىلتۋ – ۋاقىتتىڭ باستى تالابى ەدى.
ءدال وسى كەزەڭدە ناۋرىز مەرەكەسىن حالىققا كەڭ كولەمدە ۇسىنۋ ءىسى قولعا الىندى. قازاق تەليەۆيزياسىنىڭ باس رەداكتورى دۋلات يسابەكوۆ بىرنەشە رەداكسياداعى تاڭداۋلى جۋرناليستەرگە مەرەكەگە ارنالعان سەناريي جازۋدى تاپسىردى. ول كەزدە ناۋرىز تۋرالى جۇيەلى دەرەك تە، دايىن ماتەريال دا جوقتىڭ قاسى بولاتىن. وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان، ارشاگۇل تويباي بۇل ىسكە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كىرىستى. سەناريي جازۋ بارىسىندا بىرنەشە ۇمىتكەردىڭ اراسىنان ونىڭ ەڭبەگى ۇزدىك دەپ تانىلىپ، دۋلات يسابەكوۆتىڭ تاڭداۋى ءدال وسى ارشاگۇلگە ءتۇستى. بۇل – ونىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن شىعارماشىلىق قارىمىنىڭ ايقىن دالەلى. ىزدەنىمپاز جۋرناليست بۇل جۇمىسقا تەرەڭ دايىندىقپەن كەلدى. ەتنوگراف-عالىم جاعدا بابالىقوۆ سىندى ماماندارمەن كەڭەسىپ، ارحيۆتەردى اقتارىپ، ناۋرىزدىڭ تۇپ-توركىنىن زەرتتەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن يسا بايزاقوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، مەرەكەنىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن جان-جاقتى اشۋعا ۇمتىلدى. ناتيجەسىندە، ول ۇيىمداستىرعان 24 ساعاتتىق ارنايى تەلەحابار – جاي عانا مەرەكەلىك باعدارلاما ەمەس، ۇلتتىق رۋحتى قايتا تىرىلتكەن تاريحي جوباعا اينالدى. سول حاباردا تايقازان قايناپ، اقساقالدار باتا بەرىپ، جاستار ۇلتتىق ويىندار كورسەتىپ، حالىقتىڭ ۇمىت قالعان ءسالت-داستۇرى قايتا جاڭعىردى. باعدارلامانىڭ ەڭ اسەرلى ساتتەرىنىڭ ءبىرى – اقىن مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ اناسى ناعيما اجەنىڭ 103 جاسىندا بەرگەن اق باتاسى بولدى. سونىمەن قاتار، باعدارلاما قوناعى رەتىندە اتاقتى سپورتشى مۇستافا وزتۇرىك قاتىسىپ، مەرەكەنىڭ رۋحىن اسقاقتاتا ءتۇستى. وسىنداي تاعىلىمدى كورىنىستەر كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ، ۇمىت بولعان ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن ساعىنىشتى قايتا وياتتى. وسىلايشا، ارشاگۇل تويباي ۇيىمداستىرعان العاشقى قادامدار تاۋەلسىز قازاقستانداعى ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا بەرىك نەگىز قالادى. تاڭ شاپاعىنان ءتۇن ورتاسىنا دەيىن تولاسسىز جالعاسقان تەلەمارافون – قازاق حالقىنىڭ قايتا تۇلەگەن رۋحىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءمادينا ەرالييەۆانىڭ اسەم ۇنىمەن اشىلعان حابار، نۇرعيسا تىلەندييەۆ باسقارعان «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ كۇمبىرى، ەلدىڭ ارداقتى تۇلعالارىنىڭ قاتىسۋى – ءبارى دە ۇلتتىڭ جۇرەگىن تەربەپ، رۋحىن كوتەردى. بۇل – ناۋرىزدىڭ جاي عانا مەرەكە ەمەس، حالىقتىڭ ءوز تاريحىمەن، سالت-داستۇرىمەن قايتا قاۋىشقان ۇلى ءساتى ەكەنىن دالەلدەگەن تاريحي كەزەڭ ەدى.
          ارشاگۇل سەرىك قىزى – جازۋشى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ رۋحاني شەجىرەسىن جاساعان جان. ونىڭ «اقكەربەز»، «ماڭگىلىك جول»، «قوس قۇبىلام»، «دالانىڭ دانا ارۋلارى»، «قازاق سولداتى» سىندى ەڭبەكتەرى – قازاق بولمىسىنىڭ بوياۋىن قانىق كورسەتەتىن قۇندى دۇنيەلەر. تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ۇلتتىڭ ۇمىت قالعان قۇندىلىقتارىن قايتا جاڭعىرتۋ – ۋاقىتتىڭ باستى تالابى بولدى. سول ءبىر الماعايىپ كەزەڭدە حالىقتىڭ رۋحاني الەمىنە ساۋلە ءتۇسىرىپ، ۇلتتىق سانانى وياتۋعا ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – ارشاگۇل حانىم. ونىڭ شىعارماشىلىق جولى – تەك جۋرناليستىك قىزمەت قانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ۇلتتىڭ رۋحاني جادىن تىرىلتۋگە باعىتتالعان قاجىرلى ەڭبەك. ارشاگۇل سەرىك قىزى قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەننەن كەيىن قازاق تەليەۆيزياسىندا ەڭبەك جولىن باستادى. ونىڭ ۇستازى – باس رەداكتور سوۆەت مازعۇتوۆ بولدى. العاشىندا اقپاراتتىق باعدارلامالار رەداكسياسىندا قىزمەت اتقارىپ، كەيىن مۋزىكالىق باعدارلامالار رەداكسياسىندا ون جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتى. جالپى، ونىڭ جۋرناليستىك جولى تاعدىردىڭ توسىن بۇرىلىستارىمەن ورىلگەن. بالا كۇنىندە دارىگەر بولۋدى ارمانداعان ول اۋداندىق گازەت رەداكتورىنىڭ اقىلىمەن جۋرناليستيكاعا بەت بۇرادى. وسىلايشا، قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ، قازاق تەليەۆيزياسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتادى. سول ساتتەن باستاپ ونىڭ ءومىرى ونەر مەن ونەگەنىڭ، ىزدەنىس پەن ىزگىلىكتىڭ ارناسىنا اينالدى. ول تەلەارنادا قىزمەت ەتكەن جىلدارى «شاشۋ»، «تۋعان جەر اۋەندەرى»، «سىمبات»، «كەشكى اۋەندەر»، «تاماشا» سەكىلدى باعدارلامالار حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى. ال «شەجىرە»، «اتامۇرا»، «تۇلپاردىڭ تۇياعى» ءتارىزدى تاريحي-تانىمدىق جوبالار ارقىلى وتكەننىڭ ءۇنىن بۇگىنگە جەتكىزدى. ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان «مۇحتار الەمى» تەلەەنسيكلوپەدياسى – قازاق تەليەۆيزياسىنداعى جاڭا جانردىڭ باستاۋىنا اينالعان ىرگەلى ەڭبەك. بۇل جوبادا مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جانىندا جۇرگەن، جولداس، سىرلاس، قالامداس بولعان يگى تۇلعالار – ءابدىلدا تاجىبايەۆ، حاميت ەرعالييەۆ، مۇزافار الىمبايەۆ، ءابىش كەكىلبايەۆ، شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى قايراتكەرلەرمەن سۇحباتتاسىپ، ولاردىڭ ەستەلىكتەرى ارقىلى جازۋشىنىڭ ءومىر جولىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتتى.
ءجۋرناليستىڭ «الىپ انادان تۋادى» اتتى تەلەرۋبريكاسى – انالار تاقىرىبىن تەرەڭ قوزعاعان ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى. وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەرى بارىسىندا ءابىش كەكىلبايەۆ، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى ءىرى تۇلعالارمەن سۇحباتتاسىپ، رۋحاني قورىن بايىتتى. سونداي-اق فيلوسوفيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور عاريفوللا ەسىموۆپەن بىرلەسىپ دايىنداعان يماندىلىق تاقىرىبىنداعى «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» اتتى ءپالساپالىق حابارلار توپتاماسى كورەرمەننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى.
ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. كاسىبي شەبەرلىگى مەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءۇشىن ارشاگۇل تويباي قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. شيرەك عاسىرعا جۋىق قازاق تەليەۆيزياسىندا قىزمەت ەتكەننەن كەيىن ونىڭ ەڭبەك جولى قازاق ونكولوگيا جانە راديولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جالعاستى. ءجۋرناليستىڭ جۇرەگى قاشاندا ەلدىڭ مۇڭىمەن ۇندەس. وسى قاسيەت ونى ونكولوگيا ينستيتۋتىنا جەتەلەدى. توزىعى جەتكەن عيماراتتى كورىپ، ناۋقاستاردىڭ جاعدايىنا الاڭداعان ول ماسەلەنى كوتەرىپ، بيلىككە جەتكىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋت جاڭارىپ، ءوزى سول جەردە باسپا ءسوز حاتشىسى قىزمەتىن اتقاردى. مۇندا «زدوروۆايا ازيا» ونكولوگيالىق سىرقاتتاردى قولداۋ قورى قۇرىلىپ، ارشاگۇل حانىم وسى قوردىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى ءارى «ادام. ءداۋىر. مەديسينا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىن اتقاردى. جۋرنال بەتتەرىندە ونكولوگيا تاقىرىبى العاش رەت قازاق تىلىندە كەڭىنەن كوتەرىلىپ، ماماندارمەن سۇحباتتار جاريالاندى. اتالعان سالا بويىنشا انا تىلىمىزدە اقپاراتتى مۇمكىندىگىنشە مولىنان جەتكىزۋگە كۇش سالىندى. اۋرۋدىڭ الدىن الۋ شارالارى مەن ەمدەۋ تاسىلدەرى جونىندە كوپشىلىككە ارنالعان ارنايى ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالدارى جارىق كوردى. قوردا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ەلىمىزدە قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ىشىندە ءسۇت بەزى وبىرىنا جىل سايىن 3000-عا جۋىق ايەل شالدىقسا، سونىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى كوز جۇماتىنىن ايتىپ، دابىل قاقتى. سونىمەن قاتار، قازاقستاندا ماممولوگ دارىگەرلەردىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن كوتەردى. ءسۇت بەزى وبىرىن ەرتە انىقتايتىن سكرينينگتىڭ قاجەتتىگىن ۇكىمەتكە جەتكىزىپ، بۇل باستامانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلەس قوستى. قازاق تىلىندە مەديسينالىق اقپاراتتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ، سكرينينگتىك باعدارلامالاردى ەنگىزۋگە اتسالىسۋى – ونىڭ ازاماتتىق ۇستانىمىنىڭ بيىكتىگىن ايقىنداي تۇسەدى. ال قايىرىمدىلىق – ارشاگۇل حانىمنىڭ بولمىسىنا بىتكەن اسىل قاسيەت. جاڭا جىل قارساڭىندا ونكولوگياداعى بالالارعا ءتاتتى مەن ويىنشىق اپارۋدان باستالعان يگى ءىس ۋاقىت وتە كەلە يگى داستۇرگە اينالدى. «ءبىر بالانى قۋانتساڭ، ءجۇز پەرىشتە قۋانادى» دەگەن ءسوزدى ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدىرعان جان ءۇشىن بۇل – ەڭ ۇلكەن ماراپات. جازۋشىنىڭ «دالانىڭ دانا ارۋلارى» ەڭبەگى – ۇلت تاريحىنداعى ايەلدەر بەينەسىن جاڭاشا تانىتقان رۋحاني قازىنا. بۇل تۋىندىدا كونە داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى انالاردىڭ ءومىرى، ەرلىگى مەن دانالىعى كەڭىنەن كورىنىس تاپقان. توميريس سەكىلدى تاريحي تۇلعالاردان باستاپ، دومالاق انا، بوپاي حانشا، ساپار ماتەن قىزى ءتارىزدى انالاردىڭ تاعدىرى كوركەم سۋرەتتەلەدى. ولاردىڭ ءارقايسىسى – ەل مەن جەر ءۇشىن كۇرەسكەن، ۇلت رۋحىن اسقاقتاتقان قايسار جاندار.
          كەيىن ارشاگۇل سەرىك قىزىنىڭ قىزمەتى جاڭا ارناعا باعىت الدى. ابىلاي حان اتىنداعى الەم تىلدەرى جانە حالىقارالىق قاتىناستار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى باقىت شپەكبايەۆا «اناعا قۇرمەت» مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ونى وسى يگى ىسكە بىرگە اتسالىسۋعا شاقىردى. بۇل ۇسىنىستى ول بىردەن قابىل الدى. مۋزەيگە كەلگەننەن كەيىن جان-جاقتان ەكسپوناتتار جيناپ، ونىڭ مازمۇنىن بايىتىپ، اتاۋىنا ساي دەڭگەيگە جەتكىزۋگە كۇش سالدى. انالارعا ارنالعان مۋزەي بولعاندىقتان، ونىڭ تورىندە كيمەشەكتىڭ تۇرۋى – زاڭدىلىق ەدى. الدىمەن ءوز اجەسىنىڭ كيمەشەگىن اكەلىپ قويدى. كەيىن باسقا وڭىرلەر مەن رۋلارعا ءتان، وزىندىك ورنەگى بار كيمەشەكتەردى ىزدەپ تاۋىپ، جيناقتاي باستادى. وسىلايشا، كيمەشەككە دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ، ونى حالىققا كەڭىنەن تانىتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدە ارشاگۇل حانىمنىڭ ەسىمى كيمەشەكپەن قاتار اتالا باستادى. قازاق انالارىنىڭ اسىل مۇراسىن قايتا جاڭعىرتىپ، ونىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋدى ومىرلىك ميسسياسىنا اينالدىردى. «اناعا قۇرمەت» مۋزەيىندەگى ۇزاق جىلعى ەڭبەگى – ۇلت مۇراسىن ۇلىقتاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى. ءار ءوڭىردىڭ ورنەگىمەن تىگىلگەن كيمەشەكتەردى جيناپ، ولاردىڭ تاريحىن سويلەتۋ ارقىلى ول وتكەن مەن بۇگىندى جالعاعان التىن كوپىرگە اينالدى.
كيمەشەك – جاي عانا باس كيىم ەمەس. ول – انانىڭ مارتەبەسى، ۇلتتىڭ ايناسى. ارشاگۇل اپاي وسى قاسيەتتى تەرەڭ جۇرەگىمەن سەزىنىپ، ونى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋدى ازاماتتىق پارىزى دەپ بىلەدى. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءدارىس وقىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋى – سونىڭ ايقىن دالەلى. قازاقتا «تەكتى جەردەن تەكتى ءسوز تۋادى» دەگەن دانالىق بار. ارشاگۇل سەرىك قىزىنىڭ ءاربىر ءىسى مەن ءاربىر ءسوزى سول تەكتىلىكتىڭ شىنايى كورىنىسىندەي اسەر قالدىرادى. ول – قالامىمەن دە، قايىرىمىمەن دە، بەرىك ۇستانىمىمەن دە ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان تۇلعا.
قالامگەر كاميليا قۇدابايەۆا ارشاگۇل حانىمنىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرە وتىرىپ، ونى «انا ءتاجىن كيگەن بۇگىنگى ارۋلاردىڭ ءبىرى» دەپ سيپاتتايدى. بۇل – جاي عانا تەڭەۋ ەمەس، تەرەڭ ماعىنالى باعا. سەبەبى ارشاگۇل حانىم ۇمىت بولا باستاعان انالار بەينەسىن قايتا جاڭعىرتىپ، ولاردى حالىققا جاڭا قىرىنان تانىتا ءبىلدى. «اناعا قۇرمەت» مۋزەيىندە جاساقتالعان انالار گالەرەياسى – بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن تاعىلىم، ەرتەڭگى كۇنگە امانات. ال الماتى قالاسى اكىمدىگىنە ۇسىنىس جاساپ، مۋزەي ايالداماسىنىڭ اشىلۋىنا ىقپال ەتۋى – ونىڭ مادەنيەتكە دەگەن شىنايى جاناشىرلىعىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
            ءسوز تۇيىنىندە ايتارىمىز، ارشاگۇل تويباي – ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ شىنايى جاناشىرى. ونىڭ ەڭبەكتەرى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ اسىل مۇراسى قايتا جاڭعىرىپ، ۇلت جادىندا ماڭگىلىك ساقتالارى ءسوزسىز.
 
الما سەرىكقالي