جاڭا كونستيتۋسيا جانە «ەگەمەندىك يەسى». «مەملەكەتقۇرۋشى ۇلت» ۇعىمى قايدا؟

/uploads/thumbnail/20260130162420596_big.webp اۆتور

كونستيتۋسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين قولدانىستاعى اتا زاڭنىڭ 3 بابىنداعى «بيلىكتىڭ بىردەن-بىر باستاۋى – حالىق» دەگەن ءسوزدى جاڭا كونستيتۋسيادا «مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – قازاقستان حالقى» دەپ وزگەرتۋ ۇسىنىلعانىن جەتكىزدى. ارينە، «ەگەمەندىك يەسى - حالىق» ەكەنى كەز كەلگەن تاۋەلسىز، دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ بۇلجىماس قاعيداسى.
كوميسسيا وتىرىسىنان بىلگەنىمىز، كونستيتۋسياعا وزگەرىس ەمەس جاڭا كونستيتۋسيا قابىلداناتىنى انىق بولدى. ەگەر باستاماشى توپتىڭ سوزدەرىنە سەنسەك بۇل كونستيتۋسيا «وتكەنىمىزدى، بۇگىنگى كۇننىڭ قاعيداتتارىن جانە ەرتەڭگى كۇننىڭ باعدارىن بەلگىلەيتىن تولىققاندى، تۇعىرى بەكەم، سۇرانىسقا تولىق ساي كەلەتىن» قۇجات بولماق. وسىعان دەيىن «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» باستى زاڭىمىز ەندى وزگەرمەسىن دەسەك اسىعىس شەشىمنەن گورى بايسالدى بايىپ پەن حالىقتىق تالقى قاجەت. اسىرەسە جاڭا كونستيتۋسيانىڭ پرەامبۋلاسىن تۇرىك بالاسىنىڭ باستى جادىگەرى «كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەي» تاسقا قاشاماساق تا، ۇلت تاعدىرى تالاپايعا تۇسپەيتىندەي تاڭبالاۋىمىز ەڭ نەگىزگى مىندەت بولماق.
توقايەۆ كەزەڭىنىڭ باستى ۇراندارىنىڭ ءبىرى – ادىلەتتىلىك. ەندەشە ىقىلىم زاماننان مەملەكەتتىلىكتىڭ ءتۇپ قازىعى، التىن دىڭگەگى بولىپ وتىرعان قازاق ۇلتىنىڭ ستاتۋسىن جاڭا كونستيتۋسيادا ناقتىلاۋ - «ادىلەتتىلىكتىڭ» ناعىز باستاۋى بولار ەدى. ءبىز مۇندا ۇلتتىق ۇستەمدىك، قاندايدا ءبىر ايرىقشا مارتەبە تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز. ەگەر مەملەكەتتىك كەڭەسشى ايتقانداي اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ تاريحي جولى مەن وركەنيەت باستاۋلارى جازىلاتىن بولسا، وندا قازىرگى قازاقستاننىڭ ساق، عۇن، ءۇيسىن، تۇرىك، التىن وردا ۇلىستارىنىڭ، قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى، «الاشوردا» اۆتونومياسىنىڭ جالعاسى ەكەندىگىن انىق، اشىق جازۋ كەرەك.  
سوندىقتان:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى – «التىن وردا» يمپەرياسىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى، «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ زاڭدى جالعاسى رەتىندە قازاق جەرىندە قۇرىلعان تاۋەلسىز مەملەكەت.
- مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىردەن ءبىر باستاۋى جانە ەگەمەندىك يەسى – مەملەكەتقۇرۋشى قازاق ۇلتى جانە تاريح كوشىندە قازاق جەرىنە قونىس اۋدارىپ، مەكەندەپ قالعان، قازاقستان رەسپۋبليكاسىن «وتانىم» دەپ سانايتىن مەملەكەتقۇراۋشى بارلىق ەتنوس وكىلدەرى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى. مەملەكەت وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتىلىن ساقتاۋعا، مادەنيەتىن دامىتۋعا، مەملەكەتتىك ساياساتتى دارىپتەۋدە اۋدارما قىزمەتىن پايدالانۋعا بارىنشا جاعداي جاسايدى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىس جەردە جاسايتىن ۇلتى قازاق ازاماتتار كەز كەلگەن ۋاقىتتا اتاجۇرتقا ورالىپ، جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن ازاماتتىق الۋعا قۇقىلى. تيىسىنشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن العىسى كەلەتىن كەز كەلگەن ازامات مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە، قازاق مادەنيەتى مەن ءسالت-داستۇرىن ۇعىنۋعا، قۇرمەتتەۋگە جانە سونى دالەلدەۋ ءۇشىن ارنايى ەمتيحان سىناعىنان وتۋگە مىندەتتى.
 
ەگەر شىن مانىندە مىزعىماس جاڭا كونستيتۋسيا قابىلدايمىز دەسەك وسى ءتورت تارماق اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسىندا انىق جازىلۋى ءتيىس. بۇل ەڭ الدىمەن قازاق ۇلتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. وزگە ۇلتتاردىڭ ەل مەن جەردى سىيلاۋىنا، مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىنە اداسپاس باعدار سىلتەيدى. قالاي دەسەكتە تاۋەلسىزدىك، ەڭ الدىمەن قازاققا كەرەك ەكەنى زاڭدىلىق. ويتكەنى دۇنيەجۇزىندە قازاقتىڭ ءبىر عانا مەملەكەتى بار.
 
اقىرى «ەگەمەندىك يەسى – قازاقستان حالقى» دەگەندى اتا زاڭعا ەنگىزەدى ەكەنبىز، ەندەشە جوعارىداعى ءتورت تارماقتى مىندەتتى تۇردە كونستيتۋسيانىڭ پرەامبۋلاسىنا جازۋىمىز كەرەك. ەلدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى، ۇلتتىڭ ويانۋى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن دامىپ جاتقان قازىرگى كەزەڭدە اتالعان تاراۋلار ەلدىڭ باس قۇجاتىندا كورىنىس تاپپاسا، كوپ ۇزاماي-اق تاعى دا «جاڭا كونستيتۋسيا جازۋ» تالابى كۇن تارتىبىنە شىعارى ءسوزسىز.

قاتىستى تەگتەر :

قاتىستى ماقالالار