ەلىمىزدە  اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك قولداۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن  جۇزدەگەن ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەدى.

ونىڭ ىشىندە قۇس شارۋاشىلىعىنا بولىنەتىن قارجى كولەمى دە قوماقتى، ول قارجىنى بەرۋگە ارنالعان باعدارلامالار دا سان ءتۇرلى. بۇكىل قازاقستان بويىنشا 55 قۇس فەرماسى جۇمىس ىستەيدى دەسەك، تەك 2015 جىلى مەملەكەتتەن قۇس ەتىن وندىرۋگە 6،9 ملرد. تەڭگە، جۇمىرتقاعا 7،2 ملرد. تەڭگە، قۇس تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا 123،3 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. 

بۇرىن ق ر اۋىلشارۋاشىلىق ءمينيسترى بولعان اسىلجان مامىتبەكوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك، 2015 جىلى ۇلتتىق قوردان بولىنگەن 20 ملرد. تەڭگەنىڭ  5،6 ملرد. تەڭگەسى قۇس شارۋاشىلىعىنا جۇمسالعان. 

ەندىگى ماسەلە، سول قوماقتى قارجى كىمدەردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر؟

ءبىز بۇگىن ارىعا بارماي-اق استانانىڭ ىرگەسىندەگى «اقمولا - فەنيكس» اق قۇس فەرماسىنىڭ بىرنەشە جىل بويى العان سۋبسيديالارى مەن نەسيەلەرى تۋرالى اڭگىمە قوزعايىق.

«اقمولا-فەنيكس» اكسيونەرلىك قوعامى   «اگروينتەرپتيسا»، «ك. ماركس اتىنداعى قۇس فابريكاسى»، «Capital Project Ltd»، «اۆانگارد» جانە   «باتيا» جاۋاپكەرشىلىگى سەرىكتەستىكتەرىمەن بىرگە ماكسيم ۆلاديميروۆيچ بوجكونىڭ يەلىگىندەگى  «شاڭىراق باسقارۋشى كومپانياسى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتىڭ قۇرامىنا كىرەدى.

سونىمەن، اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق، ءبىراز جىل ەسىل اۋىل شارۋاشىلىق باسقارماسىن باسقارعان يۆان شارف دەگەن ازامات بولعان. ول ءبىر كەزدەرى «اكمولينسكيي» (قازىرگى اقمول) سوۆحوزىن باسقارىپ، 1975 جىلدان باستاپ سەلينوگراد قۇس ءوسىرۋ جونىندەگى وندىرىستىك بىرلەستىكتى (سەلينوگرادسكيي پرويزۆودستۆەننوە وبەدينەنيا پو پتيسيەۆودستۆۋ) باس ديرەكتورى بولدى. كەڭەس ۇكىمەتى قۇلاپ، قازاقستان دەربەس مەملەكەت بولعان سوڭ ول بىرلەستىك 1996 جىلى  «اقمولا-فەنيكس» اكسيونەرلىك قوعامىنا اينالدى. ناقتى قۇجاتتاعى اقپاراتقا جۇگىنسەك، 1999 جىلى   «اقمولا-فەنيكس» اكسيونەرلىك قوعامىنىڭ اكسيونەرلەرى 93 ادام بولعان، ونىڭ ىشىندە يۆان شارف 34.2%، ودان كەيىنگى ۇلكەن ۇلەسكە ۆالەنتينا بەلوۋسوۆا 8.2% اكسياعا يە بولعان.

بىلەتىندەر، يۆان شارف  «اقمولا-فەنيكس» اكسيونەرلىك قوعامىن سەلينوگراد اۋدانىنداعى ەڭ ءىرى ءوندىرىس ورنىنا اينالدىرعانىن ايتادى. الايدا 2008 جىلى يۆان شارف ومىردەن وزادى دا، ونىڭ اكسيونەرلىك قوعامداعى ۇلەسى  رايسا يۆانوۆنا شارفتىڭ قولىنا وتەدى. 2011 جىلدىڭ 31- جەلتوقسانىنداعى قۇجاتقا كوز جۇگىرتسەك، 10%دان ارتىق اكسياسى بار ەكى ادام عانا كورسەتىلگەن. ونىڭ ءبىرى شارف رايسا يۆانوۆنا 39،9408 ءجاي اكسياعا،  19،8394 ايرىقشا (پريۆيلەگيروۆاننىي) اكسياعا، بەلوۋسوۆ ەۆگەنيي گەنناديەۆيچ 17،2701 ءجاي، 9،465 ايرىقشا (پريۆيلەگيروۆاننىي) اكسياعا يە ەكەنى كورسەتىلگەن.

الايدا 2012 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنداعى «اقمولا-فەنيكس»  اكسيونەرلىك قوعامنىڭ اكسيونەرلەرىنىڭ جالپى جينالىسىنىڭ حاتتاماسىندا «شاڭىراق» ساۋدا ءۇيى» ج ش س 16،59 ءجاي اكسياعا،  «باتيا» ج ش س 27،33 ءجاي اكسياعا، جەكە كاسىپكەر بوجكو مارينا ۆلاديميروۆنا 25،67 ءجاي اكسياعا يە ەكەنى كورسەتىلگەن. «شاڭىراق» ساۋدا ءۇيى» ج ش س جانە «باتيا» ج ش س قۇرىلتايشىلارى اعايىندى ماكسيم مەن ەلەنا بوجكوعا قارايدى دەيدى بىلەتىندەر.  

قانشا تالاپتانساق تا  «اقمولا-فەنيكس»  اكسيونەرلىك قوعامىنا بوجكولاردىڭ قانداي جولمەن نەمەسە قانشا اقشاعا ساتىپ العانى تۋرالى اقپارات تابا المادىق، 42 جىلدىق تاريحى بار، 530 ادام جۇمىس ىستەيتىن، قۇرامىنا 290 000 باس تاۋىعى بار، كۇنىنە 180 000 جۇمىرتقا شىعاراتىن، 49 وندىرىستىك كورپۋستارى بار «سەلينوگرادسكايا»، 23 وندىرىستىك كورپۋسى بار، 37 گەكتار جەرى بار «اكمولينسكايا»، 32 وندىرىستىك كورپۋسى بار، اسىل تۇقىمدى قۇس وسىرەتىن «پلەمپتيسەرەپرودۋكتور»، 29 وندىرىستىك كورپۋسى بار «مالينوۆسكايا» قۇس فابريكالارى بار «اقمولا-فەنيكستىڭ» ساتىپ العان ادامعا ارزان تۇسپەگەنى بەلگىلى. بۇل يەن بايلىقتى اعايىندى بوجكولاردىڭ ناقتى قانشا قارجىعا ساتىپ العانىن جانە ول قارجىنىڭ قايدان كەلگەنى بەلگىسىز.

سونىمەن، قالاي بولسا دا 42 جىلدىق تاريحى بار اقمولا وبلىسىنداعى ءىرى قۇر فەرماسىن ماكسيم بوجكو يەلەنىپ، سوڭعى جىلدارداعى اقپارات كوزدەرىنە كوز سالساق ونىڭ ءىسىن ماكسيم بوجكو دومالاتىپ-اق وتىرعان سىڭايلى.

ءارى دەپۋتات، ءارى قۇس سالاسىنىڭ بىلگىرى، ءىرى بيزنەسمەن ماكسيم بوجكو وسىنشالىقتى تابىس پەن ابىرويعا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قالاي جەتتى دەپ ويلاپ وتىرعان بولارسىزدار؟

ارينە، قالاي دەسەك تە نەبارى 35 جاستاعى ماكسيم بوجكونىڭ  بيزنەسىنىڭ قارىشتاپ دامىپ، تاسىنىڭ ورگە دومالاۋىنا ۇزاق جىلدار ق ر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان، 2006 جىلى بەلگىلى ساياساتكەر التىنبەك سارسەنبايەۆ قازا بولعان كەزدە ق ر ۇقك باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە  «ارىستان» ارنايى توبىنا جاۋاپتى بولعان، كەيىن ق ر توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان، قازىرگى ق ر پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ۆيسە-سپيكەرى، قازاقستان ورىستارى، سلاۆياندارى جانە كازاكتارى ۇيىمدارى اسسوسياسياسىنىڭ ءتوراعاسى،   گەنەرال-لەيتەنانت،  ۆلاديمير بوجكونىڭ قاتىسى جوق دەگەنگە ەشكىم سەنە قويماس.

بالكىم، گەنەرال-دەپۋتات-اتامان اكەسىنىڭ شاپاعاتى ءتيدى مە، الدە ءوزىنىڭ بيزنەس جۇرگىزۋدەگى تالانتى كومەكتەستى مە، ايتەۋىر ماكسيم بوجكونىڭ يەلىگىندەگى قۇس فەرمالارىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ اسا قامقورلىعىندا ەكەنى انىق. ءتىپتى 2015 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءوزى قۇس فابريكاسىنا ات باسىن تىرەپ، ماكسيمنىڭ ارقاسىنان قاققانى دا ەسىمىزدە.

سونىمەن، ناقتى سيفرلارعا جۇگىنسەك، ماكسيم بوجكونىڭ باسقا قۇس فەرمالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە تەك «اقمولا فەنيكس» اكسيونەرلىك قوعامى تەك ەكى باعدارلاما بويىنشا  2013 جىلى مەملەكەتتەن 169،9 ملن. تەڭگە، 2014 جىلى 172،2 ملن. تەڭگە، 2015 جىلى 161،2 ملن. تەڭگە سۋبسيديا الىپتى.

ونىڭ سىرتىندا 2013 جىلى «دامۋ» قورىنان «اقمولا-فەنيكس» فەرماسىن قايتا قۇرۋ ءۇشىن 4،5 ملرد. تەڭگە العانى بەلگىلى.    

مەملەكەتتەن وسىنشا قارجى الىپ، بايلىقتىڭ بازارىندا، نازاربايەۆتىڭ نازارىندا جۇرگەن «اقمولا-فەنيكس» اق وندىرگەن جۇمىرتقالارى حالىققا ءتيىمدى باعامەن ساتىلسا تاعى رەنجىمەگەن بولار ەدىك.

ءبىراق، «اقمولا-فەنيكس» فەرماسىنىڭ جۇمىرتقالارى  2016 جىلى بىردەن 48%-عا قىمباتتاعان. ءسويتىپ، ونىڭ وزىندىك قۇنى 6 تەڭگە تۇراتىن ءبىر جۇمىرتقاسى 2016 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە 13 تەڭگەدەن  ساتىلا باستايدى.

ناتيجەسىندە 2016 جىلى «اقمولا-فەنيكس» فەرماسىنىڭ ءىسى سوتقا جەتىپ، ارتىق باعامەن ساتۋدان تۇسكەن تابىسىنىڭ 3% كولەمىندە، ياعني 2 081 449 تەڭگە ايىپ سالىنادى.

ودان قانشالىقتى ناتيجە شىققانىن جۇمىرتقا تۇتىنۋشى حالىق جاقسى بىلەتىن شىعار، ءبىراق ماكسيم بوجكونىڭ فيرمالارى مەملەكەتتەن ميللياردتتاعان تەڭگە سۋبسيديالار مەن نەسيەلەردى ءالى الىپ جاتىر.

ال قالعان 49 قۇس فەرمالارىنىڭ قايسىسى مەملەكەتتەن قانشا سۋبسيديا جانە جەڭىلدىكپەن نەسيە الىپ جاتقانىن دا الداعى ۋاقىتتا اڭگىمە ەتەرمىز.

ەڭ نەگىزگىسى قاراپايىم حالىقتىڭ تولەگەن سالىعىنان، ايىپپۇلىنان بەرىلەتىن سۋبسيديا، نەسيەلەردىڭ شاپاعاتى سول حالىقتىڭ وزىنە تيمەي جاتقانى قىنجىلتادى. مەملەكەت ءونىم وندىرۋشىلەرگە  كومەك قولىن سوزعان سايىن تاۋاردىڭ باعاسى شارىقتاپ بارادى.

الماس قىلىش، تاۋەلسىز ساراپشى