قازاقتان «مىڭ ءدىلدا: باردىڭ قالتاسىندا، جوقتىڭ اۋزىندا» دەگەن اتالى ءسوز قالىپتى. جوقتىڭ مىڭى نە قيالىندا، نە اۋزىندا، نە تۇسىندە جۇرەتىنى ءمالىم. ال مىڭى بارلار كىمدەر؟ قالاي تاۋىپ ءجۇر؟ اتالمىش سۇراقتاردىڭ كىمنىڭ دە بولسا كوكەيىنە ورالارى انىق.

      امەريكالىق Forbes جۋرنالى الەم ميللياردەرلەرىنىڭ بىلتىرعى  رەيتينگىسى بويىنشا الەمدەگى ەڭ باي ادام – 74 جاستاعى مەكسيكالىق كاسىپكەر كارلوس سليم دەپ تاپتى. رەيتينگ جاساۋشىلار كاسىپكەردىڭ بايلىعىن  74 ميلليارد دوللارعا باعالاعان. ول تەلەكوممۋنيكاسيا سالاسىنداعى نەگىزگى كومپانيانىڭ جەتەكشىسى. ياعني، بۇل جەتىستىكتىڭ باستاۋى - نولدەن كوتەرىلگەن كاسىپ. اينالامىزعا قاراساق، اتى شىعىپ، بايىپ جاتقاننىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر كاسىپتىڭ يەسى. بۇرىندارى بايلىق اتادان بالاعا قالاتىن بولسا، ءقازىر ءاربىر ەڭبەككە قابىلەتتى ادام كاسىپپەن اينالىسىپ، ءوز بيىگىنە ءوزى جەتۋدە. اباي زامانىندا «اقىلدى ادامعا يمان پارىز» ەدى، بۇگىندە «اقىلدى ادامعا كاسىپ پارىز» بولدى. زاماننىڭ اعىسى دەيمىز بە، قوعامنىڭ تالابى دەيمىز بە، «جاقسى» ءومىر ءسۇرۋدىڭ شەشىمى دەيمىز بە، ايتەۋ، جان باعۋدىڭ ءتيىمدى جولى وسى. الەمدەگى بايلاردىڭ ءتىزىمىن اقتاراتىن بولساق، مىڭداعان ميلليوندار تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. ءبىزدىڭ ماقسات بىرەۋدىڭ بايلىعىن ساناۋ ەمەس، سول دارەجەگە قاي جولمەن، قالاي جەتكەنىنە سىني كوزبەن ءبىر قاراۋ. اقيقاتىندا بۇل جۇمباقتى شەشۋ تىم قيىن ەمەس. باعزى زاماننان بەرى وزگەرمەگەن جالعىز شىندىق. ەڭبەك. كاسىپتىڭ تاسىن ورگە دومالاتقانداردىڭ العاشقى باسپالداعى – ەڭبەك. وسى ءبىر ۇعىمدى جورگەگىمىزدەن سانامىزعا قۇيىپ وستىك. مەكتەپكە بارساق تا، كىتاپتى اشساق تا، ۇيگە كەلسەك تە، كينو كورسەك تە، جاڭالىق تىڭداساق تا، ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىنان دا، ءتىپتى بالاباقشاداعى بەس جاسار بالادان دا وسى ءسوزدى ەستيمىز. كوپ ەستىگەنىمىزدەن ناتيجە شىعارىپ جاتقانىمىز شامالى-اق. سارى مايداي التىن باسىمىزعا ساقتاپ قانا قويامىز. ءارى قاراي ءوزىڭىز بولجاي بەرىڭىز... اقشا جوقتىقتىڭ ءانى شىرقاي جونەلەدى.

         ەڭبەكتى جولداس ەتكەندەردىڭ ەكى دۇنيەسى بار: كاسىپ پەن اقشا. بۇل اقشاسى جوقتىڭ ءبارى ەڭبەك ەتپەيدى دەگەن ءسوز ەمەس. ماسەلە، ەڭبەكپەن كىمنىڭ، قالاي ءتىل تابىسۋىندا. بىرەۋلەر ەڭبەك اتاۋلىمەن الىستان ارالاسىپ، عايىپتان باي بولىپ كەتەدى. ەندى بىرەۋلەر تىرنەكتەپ ءجۇرىپ، اقشا تابادى. ءبىراق، اناۋ ايتقانداي باي ەمەس. بۇل دا اقشا تابۋدىڭ ءبىر جولى. مۇنى جوققا شىعارا المايسىز. ياعني كەز كەلگەن ادام اقشا تابا الادى. بىرەۋ كوشە سىپىرىپ، تىگىن تىگەدى. بىرەۋ قالام ۇستاپ، ءان ايتادى. ءبارىنىڭ ماقساتى ءبىر. ايىرماشىلىعى، ءبارى بىردەي باي ەمەس.

         قازاقستاندىق ەڭ جاس ميلليونەر مارات ابييەۆ اقشا تابۋدىڭ تەتىگىن ون جاسىندا تاۋىپتى. سول زاماندا سكوچ جوقتىڭ قاسى. ول سىنىپتاستارىنىڭ جىرتىلعان كىتابىنىڭ ءار بەتىن 5 تەڭگەگە جابىستىرىپ اقشا تابادى. مۇنى تۇسىنبەگەندەر، ارينە، كۇلدى. ءبىراق، ەشكىم سول 5 تەڭگە ميلليونەردىڭ العاشقى تابىسى بولادى دەپ ويلاعان جوق. ەڭبەكتىڭ تازا جەڭىسى دەگەن وسى بولار. ويىما مىنانداي ديالوگ ورالىپ وتىر:

ادام:

–اقشا، سەنىڭ بالالارىڭ دا، باۋىرلارىڭ دا كوپ. قالاساڭ، جەر بەتىندەگى بارشا جۇرتقا جەتەسىڭ. ەلدى تالاستىرماي، نەگە بارىنە بارا بەرمەيسىڭ، ااا؟

اقشا:

–جوووق، ادام، قاتەلەسپە. ءيا، مەن كۇللى ادامزاتقا جەتەمىن. ءبىراق، سەندەر مەنىڭ كوپتىگىمدى بىلسەڭدەر، ءقادىرىمدى ۇمىتاسىڭدار. سول ءۇشىن دە ادەيى از بولىپ كورىنەمىن. سونشالىقتى ساراڭ دا ەمەسپىن. بارمايمىن ەمەس، بارامىن. تەك، اقىلدىڭ ايتقانى بولىپ، ەڭبەكتىڭ تەرى توگىلگەن جەرگە عانا.

ادام:

–سەنبەيمىن. ومىرىندە ەڭكەيىپ كورمەگەن قانشاما ادام ءجۇر. اقشاسىن بۇرشاقشا جاۋدىرىپ. سول اعايىندار ساعان قالاي جەتىپ ءجۇر؟

اقشا:

–ولار مەن ەمەس. مەنىڭ ەلەستەرىم. ولاردى سىناۋ ءۇشىن قاساقانا جىبەرەمىن. كوپ ادام مەنى ەلەستەرىممەن شاتاستىرىپ الادى. كورە سالا، قۇشاق جايادى. جىبەرگىسى كەلمەيدى. مەن ەكەن دەپ قالادى. ال مەنىڭ ەلەستەرىم ەشقاشان ەشكىمنىڭ باسىنا تۇراقتاماعان. ولار تەك، ەكسپەريمەنت ءۇشىن عانا. ەسىڭە ساقتا، مەن دە، ەلەستەرىم دە ەشقاشان ماڭگىلىك ەمەسپىز. تاڭ قالامىن... نەگە مەنى سونشا جاقسى كورەسىڭدەر؟

ادام:

–...سونى ءوزىم دە بىلمەيمىن.

     كىمنىڭ، قالاي اقشا تاۋىپ جۇرگەنى ءوزى مەن تاڭىرگە عانا ايان شىعار. اقشا تابۋدىڭ ناقتى قادامدارىن ۇسىنعان ەكونوميست، ميلليونەرلەر جەتەرلىك. ءبىراق، بىرەۋدىڭ ايتقان جولى ەكىنشىگە تابىس اكەلۋى مۇمكىن بە؟! ويلانۋ كەرەك... كاسىپپەن اينالىسۋعا، ازىن-اۋلاق بايلىققا جەتۋگە ءار ادام ءوز جولىمەن، ءوز تاكتيكاسىمەن بارعانى ءجون. بىرەۋدىڭ ءجۇرىپ وتكەن سوقپاعى بىرەۋگە باعىت بەرۋى مۇمكىن، ءبىراق، ءدال وزىنىكىندەي ناتيجە بەرە الماسى انىق. مىسالى، الەمدەگى ەكىنشى باي ادام – بيلل گەيتس كاسىبى تۋرالى: 

–مەن جۇمىسقا جالقاۋ ادامداردى الامىن. سەبەبى، ولار كەز كەلگەن قيىن ماسەلەنى شەشۋدىڭ وڭاي جولىن تەز-اق تابادى،- دەيدى. ءبىر قاراعاندا، ءدۇدامالداۋ پىكىر. ءبىز «جالقاۋ اداممەن ءىسىمىز العا باسپايدى» دەپ ويلايمىز. ارعى جاعىن ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز. اركىمنىڭ ءوز شىندىعى بار.

مارجان ءابىش