جىنىستىق بوپسا جاسادى دەپ ايىپتالىپ جاتقان حارۆي ۆاينشتەيننىڭ اينالاسىندا وربىگەن جانجال بارعان سايىن كۇشەيىپ بارادى، ءبىراق حالقىنىڭ كوپشىلىگى الگى ايىپتاۋعا سەنبەيتىن ءبىر ەل بار. رەسەيلىكتەر گولليۆۋد پروديۋسەرىنىڭ ەكىجۇزدى ومىرىنە قاتىستى قىم-قيعاش پىكىرلەر جازعان. ول پىكىرلەر امەريكالىقتاردىڭ اقىلىنا سىيماعان. Foreign Policy وسىنداي قورىتىندى جاسايدى.
"الەم ارۋى" كونكۋرسىنا رەسەي اتىنان قاتىساتىن كسەنيا الەكساندروۆا باسپا ءسوز جيىنىندا "رەسەيدە ونداي جاعداي بولۋى مۇمكىن ەمەس، سول ءۇشىن ۆلاديمير پۋتين مەن ونىڭ ساياساتىنا راحمەت" دەپ مالىمدەدى. ال "الەم ارۋى" تيتۋلىنان ۇمىتكەر پولينا پوپوۆا "ءبارى ايەلگە، ونىڭ ءوزىن قالاي ۇستاۋىنا بايلانىستى، ەر ادام ايەلدىڭ قىلىعىنا قاراي ارەكەت ەتەدى " دەيدى.
پىكىرلەرگە قاراعاندا، پولينا پوپوۆانىڭ پايىمىن رەسەيلىك كوممەنتاتورلاردىڭ كوپشىلىگى قۇپتايدى. ولار ۆاينشتەيندى ەمەس، ونى جىنىستىق تۇرعىدا بوپسالادى دەپ ايىپتاپ جاتقان ايەلدەر كىنالى دەپ سانايدى. ولاردىڭ ورتاق پىكىرى: "ونداعان جىلدار بويى كوركى مەن ءتانىن حارۆي ۆاينشتەين فيلمدەرىندەگى رولدەرگە ايىرباستاپ كەلگەن ايەلدەر ەندى اياق استىنان بىردەڭەنى ەستەرىنە ءتۇسىرىپ، شاتاق شىعارىپ، كەلىسىمشارتتى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتىپ جاتىر" دەگەنگە سايادى.
اكتريسا ليۋبوۆ تولكالينا جىنىستىق بوپسا دەگەن مۇلدە "كەرەمەت نارسە ەمەس پە"، ادەتتە بۇعان ايەلدىڭ "ءوزى كىنالى"، «وسى، ەر ادامدى سەكسۋالدىق بوپسالاۋعا قاتىستى قالاي ايىپتاۋعا بولادى، ولاردىڭ جاراتىلىسى سونداي ەمەس پە؟» دەپ مالىمدەدى. كوپشىلىكتى الگى سوزدەرى ايران-اسىر ەتكەن سوڭ تولكالينا ولاردى جۋىپ-شايۋعا تىرىستى، ءبىراق جىنىستىق بوپسا قۇرباندارىن شۋ شىعارماۋعا شاقىردى. "نەگىزى، ايەل ەر ادامدى قانداي جاعداي بولسا دا ىڭعايسىز جاعدايدا قالدىرماۋى ءتيىس دەپ سانايمىن" دەيدى ول.
Foreign Policy جۋرنالىنداعى ماقالا اۆتورىنىڭ جازۋىنشا، جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى مۇنداي كوزقاراس پاتريارحاتتىق رەسەيگە ءتان، مۇنداي كوزقاراستاردى كونسەرۆاتورلار عانا ەمەس، "دوجد" تەلەارناسىنىڭ پروديۋسەرى ميحايل كوزىريەۆ سياقتى كەي ليبەرالدار دا قۇپتايدى. جۋرنال ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ 2006 جىلعى قىلىعىن ەسكە سالادى - ميكروفوننىڭ قوسۋلى ەكەنىن بايقاماي قالعان ول "ءاي، دەگەنمەن ەر ەكەن! 10 ايەلدى زورلاپتى! مەن ول كىسىدەن مۇنداي تەگەۋرىندى كۇتپەپ ەدىم! ءبارىمىزدى قايران قالدىردى! ول كىسىگە ءبارىمىز قىزىعامىز!" دەپ ايەل زورلادى دەگەن ايىپقا ىلىككەن يزرايل پرەزيدەنتى موشە كاساۆانى ماقتاعان بولاتىن.
روسكينو كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەكاتەرينا مسيتۋريدزەنىڭ The Hollywood Reporter جۋرنالىندا جاريالانعان اڭگىمەسىنە جۇرت سەنەر-سەنبەسىن بىلمەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ونىڭ بۇ اڭگىمەسى ءاجۋاعا قالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، 2003 جىلعى بەرلين كينوفەستيۆالىندە ۆاينشتەين ونى قوناقۇيدەگى بولمەسىنە الداپ اپارماق بولعان، ال كەلەسى جىلى ۆەنەسيادا شارۋا جايىن تالقىلاۋ ءۇشىن شاقىرعان، ءبىراق ءوزى حالاتپەن شىعىپ، توسەكتەس بولۋدى اشىق ۇسىنعان.
الەۋمەتتىك جەلىلەردە، ونىڭ ىشىندە ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتىنىڭ Facebook پاراقشاسىندا كوممەنتاتورلاردىڭ كوبى ونى ايىپتاپ، زورلىقشىنى اقتايتىن سىلتاۋلار ويلاپ تابۋعا كىرىستى. ەكاتەرينا مسيتۋريدزە «مۇنداي پىكىرلەر جايلى نە ويلايسىز؟» دەگەن سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
"رۋحى مىعىم ادامدار وزگە ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن، پروبلەماسىن، ازاماتتىق پوزيسياسىن وڭاي تۇسىنەتىن سياقتى. مەنىڭشە، جۇرتتىڭ ءبىر بولىگىنىڭ زورلىقشىنى جاقتاۋى ولاردىڭ ىشكى كىرىپتارلىعىن، جالتاق جاراتىلىسىن، ومىرلىك قۇندىلىقتاردان جۇرداي ەكەنىن جانە وكىنىشكە قاراي، كوبى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا ءالى سەنبەيتىن كورسەتەدى. سوندىقتان ولار بار كىنانى جاپا شەگۋشىگە ارتىپ، زورلىقشىنى مىقتى ساناپ، ونى ويلانباستان جاقتايدى. پسيحولوگ ماماندار مۇنى ناقتىراق تۇسىندىرە الادى. ايتپاقشى، مۇنداي كوزقاراستى قۇپتايتىندار امەريكادا دا جەتەدى، مىسالى، Facebook-تەگى قيسىنسىز كوممەنتاريلەرىنىڭ كەسىرىنەن كەشە تانىمال بلوگەردىڭ رەيتينگى ءبىر كۇندە ءتۇسىپ كەتتى. مۇنداي نارسەلەر بولاشاقتا قايتالانباس ءۇشىن قوعامدا بۇل پروبلەمانىڭ تالقىلانعانى، كىنالى ادامنىڭ زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلعانى ءجون. The Hollywood Reporter جۋرنالىنا ءدال سول سەبەپتى سۇحبات بەرۋدى ءجون كوردىم" دەپ تۇسىندىرەدى ەكاتەرينا مسيتۋريدزە.
پروديۋسەر ۆيكتوريا سميرنوفف تا جىنىستىق بوپسا قۇربانىنا اينالا جازداعان. ول حارۆي ۆاينشتەينمەن لوس-انجەلەستەگى كەزدەسۋى جايلى ، Facebook جەلىسىندە بىلاي دەپ جازدى: ساۋىق كەش وتكەن Beverly Wilshire قوناقۇيىندەگى بولمەسىنە بارعان پروديۋسەر ۆيكتوريادان اجەتحانانى كورسەتىپ جىبەرۋىن وتىنگەن. "ول مەنى يتەرمەلەپ جۋىناتىن بولمەگە كىرگىزدى دە، ەسىگىن جاۋىپ الىپ، وعاش قيمىلدار جاساي باستادى. «...» سول ساتتە جىگىتىم ەسىك قاعىپ "ەي، ەكەۋىڭ نە ىستەپ جاتىرسىڭدار؟" دەدى. حارۆي "مىنا جەردە قولايسىز ەكەن، ودان دا ءجۇر، مىنا جەردەگى "پەنينسۋلۋدەگى" مەنىڭ بولمەمە بارايىق" دەدى. ونىڭ نيەتىن سول كەزدە عانا تۇسىنە باستادىم. "ارينە، ارينە، سەن بارا بەر، مەن ارتىڭنان كەلەمىن» دەدىم. ول "تاماشا وندا، سەنى تومەندە كۇتەمىن" دەپ شىعىپ كەتتى.
الگىنىڭ قىلىعىنا قايران قالىپ شىعىپ "مىناۋ ەسىنەن ابدەن الجاسقان نەمەسە بىردەڭەنى تىم كوپ يىسكەپ العان، مەنى زورلاماق بولدى دەپ ەدىم، ولار "مۇمكىن ەمەس، سەن دۇرىس تۇسىنبەي قالعانسىڭ عوي" دەپ سەنگەن جوق. ويتكەنى اقىل-ەسى دۇرىس ادامعا مۇندايدى ءتۇسىنۋ قيىن. «...» ودان كەيىن دە تاعى تالاي رەت كەلىپ، ەسىگىمدى تارسىلداتتى، اقىرى ونى ىشكە كىرگىزدىك، وعان بولمەسىنە بارمايتىنىمدى ايتىپ، بۇدان كەيىن ونىمەنسويلەسۋگە زاۋقىم دا، قۇلقىم دا جوق دەپ تۇسىندىرۋگە تىرىسىپ ەدىم، ول "لوببيدە كۇتەم سەنى!" دەدى. سودان كەيىن تاعى كەلدى".
ۆيكتوريا سميرنوفف جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنىڭ "وزدەرى كىنالى" دەپ سانايتىندار جايلى بىلاي دەپ جازدى:
"سەندەر سياقتىلاردىڭ كەسىرىنەن جىنىستىق بوپسا قۇرباندارىنىڭ كوبى وزدەرى تاپ بولعان جاعدايدى جاريا ەتۋگە قورقادى. مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – پوليسياعا نەگە بىردەن حابارلامادىڭدار، بۇرىن قايدا بولدىڭدار، جىلدار بويى نەگە ۇندەمەي جۇردىڭدەر" دەگەن سۇراققا جاۋاپتا جاتىر. مۇنىڭ سەبەبىن ءوزى دە زورلىققا تاپ بولعانىن ايتىپ بەرگەن مادوننا «ويتكەنى پوليسيا مەن سوتتا بىرنەشە رەت تۇسىنىك بەرۋگە تۋرا كەلىپ، الگى سۇمدىقتى تاعى باسىڭنان كەشكەندەي بولاسىڭ» دەپ ءتۇسىندىردى. بۇعان قوسا، ۇيات دەگەن نارسە بار. الدەبىر اكتريسالار كارەراسى ءۇشىن ونىمەن ءوز ەركىمەن توسەكتەس بولعان دا شىعار. ولاردىڭ كىم ەكەنىن وپ-وڭاي انىقتاۋعا بولادى، ءبىراق وسەك تاراتپاي-اق قويايىن، ولار ۇلكەن ايەلدەر، كەزىندە سونداي تاڭداۋ جاسادى، بۇل - ولاردىڭ ءوز شارۋاسى. ءبىراق ولاردىڭ تاجىريبەسى وزگەلەردىڭ مالىمدەمەلەرىنە، تالاي رەت "جوق" دەپ بەتىن قايتارىپ تاستاعان، ءبىراق اقىرى الگىمەن توسەكتەس بولۋعا كونگەندەردىڭ كۋالىگىنە قالاي كەسىرى تيەدى؟
ازاتتىقتىڭ "رەسەيدە نەگە جۇرتتىڭ كوبى زورلىق قۇرباندارىنا جانى اشىماي، ۆاينشتەينگە اشىق اراشا ءتۇسىپ جاتىر؟ " دەگەن سۇراعىنا ۆيكتوريا سميرنوفف «توتاليتارلىق ەلدەگى تاربيە تۇلعا دەگەن ۇعىمنان جۇرداي ەكەنىن كوپتەگەن رەسەيلىكتەردىڭ (ءتىپتى ەميگراسياعا كەتكەندەردىڭ دە) حارۆي ۆاينشتەيننىڭ ىسىنە قاتىستى رەاكسياسىنان بايقاۋعا بولادى» دەپ جاۋاپ بەردى.
«جاپا شەككەندەر سول ساتتە نە ىستەۋى ءتيىس ەدى، ءقازىر نە ىستەۋى ءتيىس ەكەنىن سولار (ۆاينشتەيندى جاقتاعانداردى ايتادى – رەد.) بىلەدى - قۇددى كەزىندەگى كومسومول جەتەكشىلەرى دەرسىڭ... ادامنىڭ الدەبىر جەكە سەبەپتەرى بولعان شىعار دەپ ويلامايدى...
ايتپاقشى، جۋىردا رومان پولانسكيگە ايەل زورلاعان دەگەن جاڭا ايىپ تاعىلدى، جاپا شەگۋشى ايەلدىڭ سوزىنشە، ونى 45 جىل بۇرىن نەبارى 15 جاسىندا زورلاعان. الگى ايەل انام جۇرەك تالماسىنان ءولىپ قالادى، ال اكەم پولانسكيگە بىردەڭە ىستەيدى دەگەن قورقىنىشتان سىرىن اكە-شەشەسى قايتىس بولعانعا دەيىن - سونشاما جىل ىشىندە ساقتاعان. ونىڭ ۇندەمەۋ سەبەبى الگىندەي بولعان. ال مۇنى جان-دۇنيەسى سوۆەتتىك بولىپ قالعان ادامعا قالاي تۇسىندىرەرسىڭ؟
ءادىلىن ايتۋ كەرەك، داراقى كوممەنتاريلەردى امەريكالىقتاردا جازادى. مىسالى، «مىنا زورلىقشى دا دەموكرات ەكەن عوي!» دەگەن. ءبىراق بۇل مۇلدە باسقا اڭگىمە...»دەيدى ۆيكتوريا سميرنوفف.
اقىن ليدا يۋسۋپوۆا «بۇل ايەلدەر سونشاما جىلدان كەيىن نەگە زورلىققا ۇشىراعاندارىن ەستەرىنە تۇسىرە قالدى؟» دەپ سۇراپ جاتقاندار كوپ. مەن ءتىپتى بولماشى ءارى اياقاستىنان بولسىن، جىنىستىق سيپاتتاعى شابۋىل ەشقاشان ۇمىتىلمايدى دەگىم كەلەدى» دەپ جازدى.
ازاتتىقتىڭ رەسەيدە سەكسيزمنىڭ سالتانات قۇرۋ سەبەپتەرى جايلى سۇراعىنا ليدا يۋسۋپوۆا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
«رەسەيدە ەر ادامداردىڭ ايەلدى ساباۋعا، زورلاۋعا بولادى دەپ سانايتىنى، ال ەر ادامداردىڭ ۇستەمدىگىن نىعايتۋ ءۇشىن ايەلدەر بۇعان كونىپ، ازاپ شەگىپ، اقىرى ولەتىنى شوشىتادى، ءبىراق تاڭداندىرمايدى. رەسەيدە تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقتان جىل سايىن 14 مىڭ ايەل قازا تاباتىنىنا قاراماستان، ەر ادامدارعا ايەلدەرىن ساباۋعا بيىل اقپاندا پۋتين رۇقسات بەرىپ قويدى. ايەلدىڭ ادام رەتىندەگى، ەشكىمنىڭ تيىسۋگە قۇقىعى جوق جەكە تۇلعا رەتىندەگى ەرلەرمەن تەڭ قۇقىعىن قورعاۋ ارەكەتى رەسەي قوعامىندا كۇشتى قارسىلىققا تاپ بولادى. جىل سايىن ناۋرىزدىڭ 8ء-ى كۇنى رەسەيلىك ەر ادامدار ايەلدەردى سۇلۋ، اياۋلى، سۇيىكتى جاندار دەپ اتاپ، گۇل سىيلايدى، بۇل - مەملەكەتتىك مەرەكە، بۇعان قوسا، مەملەكەتتىڭ ەر ادامدار ارقىلى ايەلدەردىڭ باسىن اينالدىرۋى. رەسەيلىك ايەلدەر زورلاۋعا قارسى تۇرمايدى، وزدەرى كىنالى دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس، ويتكەنى ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ولاردىڭ كونۋدەن وزگە شاراسى جوق. ال قارسىلىق تانىتۋ ءۇشىن باتىلدىق، كوپشىلىكتىڭ، ونىڭ ىشىندە قولىندا بيلىك پەن كۇشى بار جانداردىڭ شابۋىلىنا ءازىر بولۋى ءتيىس».
ايەلدەرگە ءوزارا كومەك جەلىسىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى الەنا پوپوۆا رەسەيدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنە جىنىستىق بوپسا تۋرالى باپ ەنگىزۋ كەرەك دەپ سانايدى. پوپوۆا " يسپانيادا، مىسالى، كۇش قولدانىپ نەمەسە قورقىتۋ ارقىلى جىنىستىق قاتىناسقا ماجبۇرلەگەنى ءۇشىن ءبىر جىلدان بەس جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالادى. ال ۇلىبريتانيادا، شوتلانديادان بولەك ايماقتارىندا مۇنداي بوپسا ءۇشىن التى ايعا دەيىن قامايدى نەمەسە ايىپپۇل سالادى؛ شوتلانديا بەس جىلعا دەيىن تۇرمەگە كەسۋى مۇمكىن؛ فرانسيا ءبىر جىل تۇرمەگە كەسىپ نەمەسە 15 000 ەۋرو ايىپپۇل تولەتەدى" دەپ ەسكەرتەدى. ءبىراق ونىڭ ۇسىنىستارىنىڭ ىسكە اسۋى ەكىتالاي سياقتى. 2017 جىلى قابىلدانعان وتباسىنداعى الىمجەتتىك ارەكەتتەرىن قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ تۋرالى زاڭعا قاراعاندا، بۇل جاعىنان كەرى كەتۋ بايقالادى، ال رەسەيلىكتەردىڭ كوبى بۇدان تىكسىنبەيدى جانە نارازىلىق تانىتپايدى.
دەرەككوز: ازاتتىق راديوسى
