«Soltústiktegi oblystardyń biraz jeri Qytaıǵa jalǵa beriledi eken» degen beıresmı aqparat taraǵaly beri qoǵamda túrli pikirler boı kóterýde. Birqatar sarapshylar «bul qadam soltústiktegi qazaq ultynyń sanyn artyrýdyń birden-bir joly» dep baǵalasa, endi bireýleri atalmysh máselege kúdikpen qaraıdy. Tipti, bul týraly tieba.baidu.com sekildi qytaı aqparat quraldary da ún qatyp jatyr. Keıbir reseılik sarapshylar «Qazaqstannyń mundaı sheshim qabyldaýyna Qyrymdaǵy keleńsiz jaǵdaılar da sebep bolyp otyr» deıdi. Bul pikirlerdiń qaısysy negizdi? «Alash aınasy» saralap kórgen edi. Sarapshylardyń aıtýyna sensek, soltústiktegi aýylsharýashylyǵy maqsatynda jalǵa beriletin jerge Qytaıdyń Shyńjań avtonomıaly aýdanynan 200 myń jumysshy kúshi tartylady-mys. Sondaı-aq, bul jumysqa Qazaqstannyń ońtústik oblystarynan 100 myńǵa jýyq jergilikti qazaqtar jumyldyrylady. Qazaqstan tarapy: 1. Qazaqstandyq tarap jalǵa alý quqyǵy men jerdi paıdalanýǵa ruqsat beredi. 2. Qazaqstannyń ońtústigindegi 100 myńǵa jýyq jumysshy kúshin soltústikke kóshiredi. Qytaı tarapy: 1. Qytaı Shyńjań ólkesine qaraıtyn Altaı, Tarbaǵataı, İle oblystarynan 200 myń qazaqty kóshiredi. 2. Óndirilgen ónimniń Qazaqstan naryǵynan artylǵany Qytaıǵa eksporttalady. 3. Osy sharýany qarjylandyrý men tehnıkamen qamtamassyz etýdi Qytaı óz moınyna alady. Beıresmı aqparat kózderiniń aıtatyny osy. Jaraıdy delik. Jalpy, bul júzege asyrýǵa bolatyn joba ma? Aıdos Sarym, saıasattanýshy: – Óz basym bul máselege kúmánmen qaraımyn. Qytaı jaǵy jerdi jalǵa alyp alǵan soń, «qazaqtar kóshkisi kelmeıdi» dep qytaı ulty ókilderin qonys aýdartpasyna kim kepil? Bul qytaılar tarapynyń buǵan deıingi «jalǵa jer berińder» degen áńgimesiniń jalǵasy emes pe? Meniń oıymsha, birinshiden, soltústik óńirlerge ózimizdiń azamattardy kóshirip, solardyń jaıyn jasaǵanymyz durys sıaqty. Óıtkeni, ońtústik óńirde orasan eńbek kúshi bar. Ekinshiden, sheteldegi qandastarymyzdy ózimiz shaqyryp, soltústikke qonystandyrý kerek. Úshinshiden, bul máselege ulttyq qaýipsizdik pen memleket tutastyǵynyń máselesi dep qaraǵanymyz abzal. Iaǵnı, bizdiń tutastyǵymyzdy ózge el sheship beredi degenge óz basym senbeımin. Álemdik aqparat quraldary Qazaqstan jerin Qytaıǵa jalǵa berý máselesi 1990 jyldardyń basynan bastap aıtylyp kele jatqanyn jazady. Olar buǵan birinshiden, táýelsizdik alǵannan keıingi jyldary Qazaqstan pen Qytaıdyń birlese ashqan kásiporyndarynyń kóbeıýi sebep boldy degen pikirde. Qytaı tarapy jerdi jalǵa alý jóninde 2003 jyldary da talpynys jasap kórdi. Biraq, 300 myń eńbek kúshin talap etetin bul jobany Qazaqstan jaǵy qoldaǵan joq. Tipti, bizdiń bılik mundaı aqparattardy resmı túrde joqqa shyǵaryp keldi. Dese de, bul másele 2009 jyldary taǵy da tóbe kórsetip, álemdik BAQ-tarda talqylandy. Fransýzdardyń Le Monde gazeti Qazaqstan shekarasy mańyndaǵy qytaılardyń 1,7 mln sharýasy 267 000 gektar jerge syımaı jatqanyn, 2015 jyldary 20 mln. tonna soıa óndirýdi josparlap otyrǵanyn aıta kele, túbinde olar Qazaqstannyń jerin jalǵa alý máselesin júzege asyratynyn jazǵan. Ázimbaı Ǵalı, saıasattanýshy: – Men birinshiden «soltústik óńirlerdi Qytaıǵa jalǵa berý kerek» degen áńgimeniń shyǵýyn Reseıge qyr kórsetý dep baǵalaımyn. Sebebi, bizdiń bılik árdaıym da syrtqy saıasatta osyndaı qadamdarǵa baryp otyrady. Qazir Qazaqstan Reseımen de, Qytaımen de, shamalas saýda-sattyq jasap otyrǵan el. Qytaıdiki sál artyq. Osy jýyrda «biz Qytaımen jasalatyn saýdany 40 mlrd dollarǵa, Reseımen alys-beristi 25 mlrd dollarǵa jetkizemiz» degen sekildi áńgimeler aıtyldy. Bul da – qyr kórsetý. Iaǵnı, biz Qytaıǵa bet buramyz dep qorqytý arqyly tepe-teńdikti saqtaǵymyz keledi. Ekinshiden, Qytaı tarapynyń jalǵa jer alǵysy keletini jaıly osy ýaqytqa deıin talaı aıtylyp keldi. Bul sol máseleniń jalǵasy shyǵar. Eger de jer ıgerýge qazaq ultynyń ókilderi ǵana keletin bolsa, odan qorqýǵa bolmaıdy. Qazir Qytaıdyń Qazaqstanǵa qatysty saıasattyn, aspan asty eliniń bizge jasap otyrǵan ekonomıkalyq yqpalyn aıta qalsańyz boldy, dáp bir Reseıdiń ıdeologıasyna qyzmet etip jatqandaı kórinesiz. Óıtkeni, irgedegi Reseı Ortalyq Azıadaǵy kez-kelgen memleketti Qytaıdan qaýiptendirý arqyly óz baýyryna tara túsekisi keledi. Sonymen qatar, Qazaqstan – aqparattyq táýelsizdikke tolyqqandy qol jetkizbegen el. Sodan bolar, reseılik aqparat quraldary árdaıym bizdiń qulaǵymyzǵa Qytaı ekspansıasy jaıly daqpyrttardy quıyp otyrady. Sondyqtan da, bizdiń mamandar Qytaıǵa qatysty kez-kelgen aqparatqa kúdiktene qaraıdy. Bul bir. Ekinshiden, qazaq qoǵamy búginge deıin Qytaıǵa jalǵa jer berý máselesin qoldaǵan emes. Osy máseleniń shet jaǵasy aıtylǵan 2009 jyldary búkil BAQ qarsy boldy. Bir qyzyǵy, buqara «qandastarymyz kóshiriledi eken» degen áńgime aıtyla bastaǵan soń, belgili bir dárejede «nar táýekelge» bara alatynyn baıqatty. Bul soltústiktegi qazaq ulty sanyn artyrýdy kez-kelgen azamat qoldaıtynynyń belgisi. Úshinshiden, Qytaı eli ekonomıka hám kóshi-qon arqyly álemdi jaýlap alýdy josparlaıtyn memleket. Dese de, bul eldiń ıslam elderine kelýge qulshynyp otyrǵany shamaly. Óıtkeni, Qytaı kóptegen jyldar boıy uıǵyr separatısterimen kúresip keledi. Bul oraıda olar ózderiniń shyǵys aımaǵynda qonystanǵan az ulttardyń kóship ketýine qarsylyq tanytpaıdy. Biraq, olarǵa jaǵdaı jasap, búkil tehnıkasyn berip, áspettep kóshire qoıady degenge de sený qıyn.
Túıin: 1954-1965 jyldar aralyǵynda Qytaıdan 47 569 otbasy kóship kelipti. Iaǵnı, 259 398 adam degen sóz. Qazir demograftar sol 259 myń adamnyń ósimi 1 mıllıonnan asyp ketkenin aıtady. Erte me, kesh pe, shet eldegi qazaqtyń osyndaı Uly kóshi qaıtalanatyny anyq. Biraq, qalaı? Bul suraq árdaıym da ózektiligin joǵaltpaq emes.
Avtor: Qanat Birlikuly
"Alash aınasy"
